Vẫn thấy bình thường, liệu có thể đang đột quỵ? Nhận biết sớm bằng quy tắc BE-FAST

Một buổi sáng cuối tuần, có những người chợt nhận thấy mình hơi mất thăng bằng khi bước ra khỏi giường, hoặc một cánh tay bỗng dưng cảm thấy tê rần, khó cầm nắm chiếc cốc cà phê. Trong khoảnh khắc đó, họ thường tự trấn an rằng mình chỉ bị thiếu ngủ, hoặc đơn giản là do tư thế nằm ngủ khiến máu không lưu thông. Niềm tin rằng cơ thể chỉ đang mệt mỏi tạm thời khiến nhiều người chọn cách nghỉ ngơi, chờ đợi cơn khó chịu tự biến mất thay vì nghi ngờ một điều gì đó nghiêm trọng hơn.

Tuy nhiên, sự im lặng của những triệu chứng mơ hồ này có thể khiến nhiều người chậm nhận ra đột quỵ. Đột quỵ không phải lúc nào cũng khởi đầu bằng một cú ngã gục hay sự bất tỉnh tức thì. Nó có thể len lỏi qua những thay đổi nhỏ nhặt trong thị lực, một chút lệch trong nụ cười hay một câu nói bỗng trở nên líu lưỡi. Khi chúng ta coi đó là sự lão hóa tự nhiên, chúng ta vô tình bỏ lỡ cơ hội nhận biết sớm và tìm kiếm trợ giúp y tế kịp thời.

Theo bác sĩ Nguyễn Lê Mai Anh - thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, sai lầm lớn nhất của người thân và bệnh nhân là cố gắng chờ đợi xem triệu chứng có tự hết hay không. Nguy hiểm hơn, ngay cả khi các dấu hiệu này tự biến mất sau vài phút - tình trạng gọi là cơn thiếu máu não thoáng qua - người bệnh vẫn phải đến bệnh viện ngay lập tức, vì đây là tín hiệu báo trước một cơn đột quỵ nặng có thể ập đến bất cứ lúc nào. Việc nhầm lẫn giữa mệt mỏi thông thường và dấu hiệu đột quỵ khiến thời gian tiếp cận y tế bị kéo dài, trong khi mỗi phút trôi qua là hàng triệu tế bào não bị tổn thương không thể phục hồi.

Để không bị đánh lừa bởi những biểu hiện thoáng qua, y khoa thế giới đã chuẩn hóa một bộ nhận diện nhanh gọi là quy tắc BE-FAST. Đây không chỉ là một từ viết tắt, mà là một bản đồ dẫn đường giúp bất kỳ ai cũng có thể trở thành người cứu hộ trong những giây phút sinh tử.

Giải mã quy tắc BE-FAST: Khi cơ thể gửi tín hiệu cảnh báo

BE-FAST là một chiến dịch nâng cao nhận thức toàn cầu nhằm giáo dục cộng đồng cách nhận diện sớm các dấu hiệu đột quỵ. Thay vì phải là chuyên gia y tế, bạn chỉ cần quan sát 6 dấu hiệu tương ứng với 6 chữ cái để đánh giá nhanh tình trạng người đối diện.

Sự bất thường về thăng bằng và thị lực (B và E)

Chữ B (Balance) ám chỉ sự mất thăng bằng. Hãy chú ý nếu một người đột nhiên chóng mặt, đi đứng loạng choạng hoặc mất khả năng phối hợp vận động mà không có lý do rõ ràng. Điều này thường liên quan đến tổn thương ở tiểu não hoặc thân não.

Tiếp theo là chữ E (Eyes), tập trung vào những thay đổi bất ngờ về thị lực. Đó có thể là tình trạng mờ mắt, nhìn đôi (thấy hai hình ảnh) hoặc mất thị lực một phần trong một hoặc cả hai mắt.

Ba dấu hiệu điển hình trên gương mặt và vận động (F, A, S)

Đây là nhóm dấu hiệu phổ biến nhất, dễ quan sát nhất nhưng cũng thường bị bỏ qua nhất:

• F (Face - khuôn mặt): Yêu cầu người đó cười. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, tình trạng một bên mặt bị xệ, nụ cười không cân xứng hoặc méo miệng có thể là dấu hiệu của liệt thần kinh số VII trung ương, xảy ra khi vùng não chi phối vận động bị thiếu máu nuôi hoặc bị khối máu tụ chèn ép.
• A (Arm - cánh tay): Yêu cầu người đó giơ cả hai tay lên trước mặt và giữ trong 10 giây. Nếu một cánh tay từ từ rơi xuống, không thể nâng lên được, hoặc người bệnh đột ngột cảm thấy tê bì, mất cảm giác ở một bên tay hay chân, điều này cho thấy sự yếu liệt nửa người.
• S (Speech - lời nói): Yêu cầu họ lặp lại một câu đơn giản. Lời nói bị líu, nói ngọng, không tìm được từ để diễn đạt hoặc thậm chí không hiểu người khác nói gì là biểu hiện của rối loạn ngôn ngữ do tổn thương bán cầu não chiếm ưu thế.

Cuối cùng là T (Time) - yếu tố then chốt quyết định sự sống còn. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong các chữ cái trên, thời gian hành động phải được tính bằng giây.

Cuộc đua với thời gian và khái niệm giờ vàng

Tại sao y khoa lại nhấn mạnh đến mức cực đoan về thời gian trong đột quỵ? Bởi lẽ, đột quỵ là hệ quả của việc nguồn cấp máu đến một phần não bị gián đoạn đột ngột, khiến tế bào não thiếu oxy và dưỡng chất.

Não bộ không có khả năng dự trữ oxy. Khi mạch máu bị tắc nghẽn hoặc vỡ, các tế bào não xung quanh vùng tổn thương sẽ bắt đầu chết đi trong vòng vài phút. Cứ mỗi phút trôi qua, số lượng tế bào não mất đi là khổng lồ, dẫn đến nguy cơ tử vong cao hoặc để lại di chứng tàn tật nặng nề cho người trưởng thành.

Vì lý do đó, khái niệm giờ vàng (thường là trong vòng 4,5 giờ đầu kể từ khi khởi phát) được thiết lập. Đây là khung thời gian mà các phương pháp can thiệp tái thông mạch máu có khả năng mang lại hiệu quả cao nhất, giúp cứu vãn vùng não đang bị đe dọa và giảm thiểu thiệt hại lâu dài, trong khi phương pháp can thiệp nội mạch lấy huyết khối cơ học có thể thực hiện hiệu quả trong vòng 6 giờ đầu, thậm chí mở rộng đến 24 giờ ở một số trường hợp đặc biệt. Dù vậy, người bệnh được đưa đến viện càng sớm thì vùng não được cứu sống càng nhiều và di chứng để lại càng thấp. Nếu vượt qua ngưỡng này, cơ hội phục hồi sẽ giảm dần và rủi ro biến chứng tăng cao.

Hành động đúng để cứu sống người thân

Khi nghi ngờ một người đang trải qua cơn đột quỵ, sự hoảng loạn thường dẫn đến những quyết định sai lầm. Việc cần làm lúc này là duy trì sự tỉnh táo để triển khai các bước cứu hộ an toàn.

Theo bác sĩ Nguyễn Lê Mai Anh, "quyết định quan trọng nhất lúc này không phải là tìm cách chữa tại nhà, mà là tìm cách đưa bệnh nhân đến đúng nơi có khả năng can thiệp đột quỵ nhanh nhất".

Quy trình xử trí nhanh được khuyến cáo:

• Gọi ngay cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế chuyên khoa về Đột quỵ não gần nhất.
• Ghi nhớ chính xác thời điểm khởi phát triệu chứng (hoặc thời điểm cuối cùng nhìn thấy người bệnh hoàn toàn bình thường) để cung cấp cho bác sĩ.
• Tư thế nằm ngửa đầu cao 30 độ chỉ an toàn khi người bệnh còn tỉnh táo và không buồn nôn. Đặt người bệnh nằm nơi thoáng mát, nới lỏng quần áo, cà vạt hoặc thắt lưng. Nếu người bệnh tỉnh táo, cho nằm đầu cao khoảng 30 độ; nếu người bệnh có dấu hiệu lơ mơ, hôn mê hoặc nôn ói, bắt buộc phải đặt nằm nghiêng sang một bên để tránh tụt lưỡi và sặc chất nôn vào đường thở.
• Theo dõi sát nhịp thở và tri giác của người bệnh cho đến khi có nhân viên y tế tiếp nhận.

Những sai lầm nguy hiểm tuyệt đối phải tránh

Trong tâm lý lo lắng, nhiều gia đình thường áp dụng các kinh nghiệm truyền miệng mà không biết rằng chúng có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch hơn.

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là tự ý cho người bệnh ăn, uống nước hoặc dùng các loại thuốc truyền miệng khi chưa có chỉ định y khoa. Khi đột quỵ, tổn thương thần kinh điều khiển vùng hầu họng rất dễ gây rối loạn phản xạ nuốt; việc cố đút nước hay thuốc có thể gây sặc, tắc đường thở hoặc dẫn đến viêm phổi hít nguy kịch. Đặc biệt, gia đình tuyệt đối không tự ý cho bệnh nhân ngậm hoặc uống thuốc hạ huyết áp cấp tốc. Trong cơn đột quỵ thiếu máu não, huyết áp tăng cao thường là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm cố gắng bơm máu đến vùng não đang thiếu oxy; việc làm tụt huyết áp đột ngột sẽ khiến não hoại tử nhanh hơn.

Bên cạnh đó, các mẹo dân gian như cạo gió, bấm huyệt, vắt chanh vào miệng hay chích máu đầu ngón tay, dái tai đều hoàn toàn không có tác dụng làm thông mạch máu não. Những việc làm này chỉ gây đau đớn, làm tăng huyết áp và lãng phí thời gian vàng quý giá, tước đi cơ hội được cứu sống bằng các phương pháp y khoa hiện đại.

Chủ động quản lý rủi ro trước khi biến cố xảy ra

Đột quỵ không phải là một định mệnh ngẫu nhiên. Phần lớn các ca đột quỵ có thể phòng ngừa được nếu chúng ta kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Các tình trạng như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh lý tim mạch (đặc biệt là rung nhĩ) và thói quen hút thuốc lá là những tác nhân chính làm xơ vữa, suy yếu thành mạch, tạo điều kiện cho cục máu đông hình thành hoặc làm vỡ mạch máu não.

Việc tầm soát định kỳ không chỉ là kiểm tra các chỉ số máu, mà là xây dựng một chiến lược bảo vệ não bộ dài hạn thông qua dinh dưỡng lành mạnh và vận động thể chất. Khi những rào cản nguy cơ được dỡ bỏ, áp lực lên hệ thống mạch máu não sẽ giảm đi, từ đó giảm tỉ lệ xảy ra các biến cố cấp tính.

Hãy nhớ rằng, trong cuộc chiến với đột quỵ, sự hiểu biết về BE-FAST chính là vũ khí sắc bén nhất. Thay vì hy vọng rằng những dấu hiệu lạ sẽ tự biến mất, hãy chọn cách đối mặt và hành động quyết liệt. Vì trong cấp cứu đột quỵ, mỗi giây bạn tiết kiệm được chính là một phần não bộ được cứu sống.

Bạn nên chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa Thần kinh để đánh giá các yếu tố nguy cơ đột quỵ và xây dựng kế hoạch phòng ngừa phù hợp với tình trạng sức khỏe của bản thân.

"Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể."