Sốc phản vệ khi truyền dịch: Dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân và cách xử trí kịp thời

Sốc phản vệ khi truyền dịch là biến chứng hiếm gặp nhưng đặc biệt nguy hiểm vì có thể diễn tiến rất nhanh và đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời. Tình trạng này có thể xảy ra ngay trong lúc truyền hoặc ngay sau khi kết thúc truyền dịch, kể cả ở người chưa từng có tiền sử dị ứng. Nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và xử trí đúng ngay từ những phút đầu là yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ biến chứng nghiêm trọng và cải thiện tiên lượng cho người bệnh.

Sốc phản vệ khi truyền dịch là gì?

Sốc phản vệ khi truyền dịch là phản ứng dị ứng cấp tính xảy ra trong hoặc ngay sau khi truyền dịch, khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với một thành phần trong dịch truyền, thuốc pha truyền hoặc các tác nhân liên quan đến quá trình điều trị.

Phản ứng này có thể xuất hiện chỉ sau vài phút kể từ khi bắt đầu truyền dịch, nhưng cũng có trường hợp khởi phát muộn hơn. Theo phân loại của Bộ Y tế, phản vệ được chia thành 4 mức độ từ nhẹ đến rất nặng. Nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào suy hô hấp, tụt huyết áp, ngừng tuần hoàn, thậm chí đe dọa tính mạng.

Nguyên nhân gây sốc phản vệ khi truyền dịch

Sốc phản vệ khi truyền dịch xảy ra khi cơ thể phản ứng quá mức với một dị nguyên trong quá trình truyền. Phản ứng này có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó thường gặp nhất là:

• Dị ứng với thuốc pha trong dịch truyền: Một số thuốc như kháng sinh, vitamin, thuốc giảm đau, thuốc cản quang hoặc các thuốc khác được pha cùng dịch truyền có thể kích hoạt phản vệ ở người có cơ địa mẫn cảm.
• Dị ứng với thành phần của dung dịch truyền: Mặc dù hiếm gặp, một số người vẫn có thể phản ứng với chính thành phần của dịch truyền.
• Tiền sử dị ứng hoặc từng bị phản vệ: Người từng có phản ứng dị ứng nghiêm trọng hoặc đã bị phản vệ trước đó có nguy cơ tái phát khi tiếp xúc lại với cùng dị nguyên hoặc các chất có cấu trúc tương tự.
• Tốc độ truyền dịch quá nhanh: Ở người có cơ địa mẫn cảm, truyền dịch quá nhanh có thể khiến các triệu chứng dị ứng xuất hiện sớm và diễn tiến rầm rộ hơn.
• Quy trình truyền không đảm bảo an toàn: Dụng cụ hoặc quy trình truyền không bảo đảm vô khuẩn có thể gây ra các phản ứng bất lợi trong quá trình điều trị, mặc dù đây không phải là nguyên nhân trực tiếp gây phản vệ.
• Chưa khai thác kỹ tiền sử dị ứng: Nếu không được hỏi kỹ về tiền sử dị ứng trước khi truyền dịch, người bệnh có thể vô tình tiếp xúc lại với tác nhân từng gây phản ứng trước đó.

Mặc dù sốc phản vệ khi truyền dịch không phải là tai biến thường gặp, bất kỳ người bệnh nào cũng có nguy cơ xảy ra phản ứng này. Vì vậy, việc truyền dịch cần được thực hiện tại cơ sở y tế có đầy đủ phương tiện cấp cứu và nhân viên được đào tạo xử trí phản vệ.

Biểu hiện sốc phản vệ trong khi truyền dịch theo từng mức độ

Triệu chứng sốc phản vệ có thể xuất hiện rất nhanh, từ vài phút đến vài giờ sau khi bắt đầu truyền dịch. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế, phản vệ được chia thành 4 mức độ với biểu hiện lâm sàng khác nhau.

Mức độ 1

Ở giai đoạn nhẹ, phản ứng chủ yếu khu trú ở da và niêm mạc nên người bệnh thường chưa gặp các vấn đề về hô hấp hay tuần hoàn. Những biểu hiện thường gặp gồm:

• Nổi mề đay hoặc các mảng ban đỏ trên da.
• Ngứa nhiều ở một vùng hoặc toàn thân.
• Da đỏ bừng, có cảm giác nóng ran.
• Sưng nhẹ ở môi, mí mắt hoặc mặt do phù mạch.

Dù triệu chứng còn nhẹ, người bệnh vẫn cần được theo dõi sát vì phản vệ có thể tiến triển nhanh chỉ trong thời gian ngắn.

Mức độ 2

Ở mức độ 2, phản ứng không còn chỉ khu trú ở da mà đã bắt đầu ảnh hưởng đến nhiều cơ quan khác trong cơ thể. Người bệnh có thể gặp:

• Mề đay lan rộng hoặc phù mạch rõ hơn.
• Cảm giác nghẹn ở cổ họng, khàn tiếng hoặc khó thở nhẹ.
• Thở khò khè, tức ngực.
• Đau bụng, buồn nôn hoặc nôn.
• Chóng mặt, bồn chồn, tim đập nhanh.

Đây là giai đoạn cần được xử trí ngay vì các triệu chứng có thể chuyển biến nặng rất nhanh nếu không được cấp cứu kịp thời.

Mức độ 3

Sang mức độ 3, phản vệ đã gây ảnh hưởng rõ rệt đến hô hấp hoặc tuần hoàn và trở thành tình trạng cấp cứu đe dọa tính mạng. Những thay đổi thường gặp là:

• Khó thở nhiều, thở rít do phù thanh quản hoặc co thắt đường thở.
• Huyết áp tụt, mạch nhanh nhưng yếu hoặc khó bắt.
• Da lạnh, tím tái, vã nhiều mồ hôi.
• Lơ mơ, kích thích hoặc rối loạn ý thức.

Nếu không được cấp cứu ngay, người bệnh có thể nhanh chóng rơi vào tình trạng sốc, suy hô hấp hoặc suy tuần hoàn.

Mức độ 4

Đây là giai đoạn nặng nhất của phản vệ, khi tim và hô hấp đã ngừng hoạt động hoặc hoạt động rất kém. Lúc này, người bệnh có thể có các biểu hiện như:

• Ngừng thở hoặc thở ngáp.
• Ngừng tim, không bắt được mạch.
• Huyết áp không đo được.
• Hôn mê sâu, mất hoàn toàn ý thức.

Người bệnh cần được hồi sức tim phổi và cấp cứu khẩn cấp ngay lập tức. Chỉ cần chậm trễ vài phút cũng có thể làm tăng nguy cơ tổn thương não hoặc tử vong.

Cách xử trí sốc phản vệ khi truyền dịch

Sốc phản vệ khi truyền dịch là tình trạng cấp cứu cần được xử trí ngay. Việc phát hiện sớm và can thiệp đúng trong những phút đầu có ý nghĩa quyết định đối với tiên lượng của người bệnh.

Khi nghi ngờ xảy ra phản vệ trong lúc truyền dịch, người bệnh sẽ được nhân viên y tế xử trí theo hướng dẫn chuyên môn. Các bước thường được thực hiện gồm:

• Ngừng ngay việc truyền dung dịch hoặc thuốc nghi ngờ gây phản vệ, đồng thời duy trì đường truyền tĩnh mạch bằng dây truyền mới và dung dịch Natri clorid 0,9% theo chỉ định của nhân viên y tế.
• Gọi đội cấp cứu hoặc bác sĩ ngay lập tức để người bệnh được đánh giá và xử trí kịp thời.
• Adrenaline là thuốc ưu tiên hàng đầu trong điều trị phản vệ và cần được sử dụng càng sớm càng tốt theo chỉ định của nhân viên y tế.
• Đặt người bệnh nằm đầu thấp và nâng hai chân nếu không có chống chỉ định nhằm hỗ trợ tuần hoàn.

• Đảm bảo đường thở thông thoáng và hỗ trợ thở oxy khi cần thiết để cải thiện tình trạng thiếu oxy.
• Trong quá trình cấp cứu, người bệnh sẽ được theo dõi liên tục huyết áp, mạch, nhịp thở, SpO₂ và các dấu hiệu sinh tồn khác để kịp thời phát hiện nếu tình trạng diễn tiến nặng hơn.
• Sử dụng thêm thuốc kháng histamin, corticosteroid hoặc thuốc giãn phế quản theo chỉ định của bác sĩ để hỗ trợ điều trị sau khi đã dùng Adrenaline.
• Tiếp tục theo dõi tại cơ sở y tế sau khi triệu chứng ổn định vì phản vệ có thể tái phát sau nhiều giờ ở một số trường hợp.

Nếu xuất hiện nổi mề đay, khó thở, chóng mặt hoặc bất kỳ biểu hiện bất thường nào trong khi truyền dịch, người bệnh hoặc người nhà cần báo ngay cho nhân viên y tế. Không nên tự ý xử trí hoặc tiếp tục truyền dịch khi chưa được bác sĩ đánh giá.

Sốc phản vệ khi truyền dịch tuy hiếm gặp nhưng là biến chứng đặc biệt nguy hiểm vì có thể diễn tiến rất nhanh chỉ trong vài phút. Nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường, ngừng truyền ngay khi nghi ngờ phản vệ và xử trí theo đúng hướng dẫn chuyên môn sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng cũng như tử vong. Để giảm nguy cơ xảy ra phản vệ và các tai biến khác, người bệnh chỉ nên truyền dịch khi có chỉ định của bác sĩ và thực hiện tại cơ sở y tế đủ điều kiện. Đây cũng là cách giúp đảm bảo quá trình truyền dịch được theo dõi chặt chẽ và xử trí kịp thời nếu có biến chứng xảy ra.