Plasmodium vivax là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Khác với một số loài ký sinh trùng sốt rét khác, Plasmodium vivax (P. vivax) có thể tồn tại trong gan trong thời gian dài. Đây là đặc điểm quan trọng khiến bệnh có khả năng tái phát ngay cả khi các triệu chứng ban đầu đã biến mất.

Plasmodium vivax là gì?

Plasmodium vivax là loài ký sinh trùng đơn bào thuộc chi Plasmodium, một trong những tác nhân gây bệnh sốt rét ở người. Sau khi xâm nhập cơ thể, ký sinh trùng phát triển trong gan rồi tiếp tục ký sinh ở hồng cầu, gây ra các biểu hiện của bệnh sốt rét.

Đặc điểm nổi bật của P. vivax là khả năng hình thành thể ngủ trong gan. Những thể này có thể hoạt động trở lại sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng, dẫn đến tái phát bệnh nếu không được điều trị phù hợp.

Plasmodium vivax lây truyền như thế nào?

Plasmodium vivax lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi Anopheles cái mang ký sinh trùng. Khi muỗi nhiễm bệnh đốt người, ký sinh trùng được đưa vào cơ thể và bắt đầu phát triển trong gan.

Muỗi có thể nhiễm ký sinh trùng khi hút máu người mắc sốt rét có thể giao bào trong máu. Sau khi phát triển trong cơ thể muỗi, ký sinh trùng có thể tiếp tục lây truyền sang người khác.

Ngoài ra, bệnh có thể lây qua truyền máu nhiễm ký sinh trùng, dùng chung kim tiêm hoặc từ mẹ sang con, nhưng ít gặp hơn. Sốt rét không lây qua tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm hoặc ăn uống cùng nhau.

Vòng đời của Plasmodium vivax

Vòng đời của P. vivax diễn ra trong cơ thể người và muỗi Anopheles cái, bao gồm các giai đoạn phát triển ở gan, hồng cầu và cơ thể muỗi. Khi muỗi nhiễm bệnh đốt người, ký sinh trùng ở dạng thoa trùng xâm nhập máu và di chuyển đến gan. Tại đây, một phần phát triển và nhân lên, trong khi một phần có thể tồn tại dưới dạng thể ngủ.

Sau giai đoạn ở gan, ký sinh trùng xâm nhập hồng cầu, chủ yếu là hồng cầu non, rồi tiếp tục nhân lên. Khi hồng cầu bị phá vỡ, ký sinh trùng được giải phóng và tiếp tục xâm nhập những hồng cầu khác, gây ra các triệu chứng sốt rét.

Một phần ký sinh trùng phát triển thành thể giao bào. Khi muỗi hút máu người nhiễm bệnh, chúng có thể tiếp nhận các thể này. Ký sinh trùng tiếp tục phát triển trong cơ thể muỗi, tạo thành thoa trùng có khả năng lây nhiễm sang người khác.

Vì sao Plasmodium vivax có thể gây sốt rét tái phát?

Plasmodium vivax có thể gây sốt rét tái phát do một phần ký sinh trùng tồn tại dưới dạng thể ngủ trong gan, còn gọi là hypnozoite. Những thể này có thể hoạt động trở lại sau nhiều tuần, nhiều tháng hoặc lâu hơn, khiến bệnh tái phát dù người bệnh không bị muỗi nhiễm bệnh đốt lần nữa.

Thuốc điều trị ký sinh trùng trong máu không nhất thiết loại bỏ được thể ngủ trong gan. Vì vậy, người bệnh cần được bác sĩ đánh giá và chỉ định điều trị ngăn ngừa tái phát phù hợp.

Triệu chứng nhiễm Plasmodium vivax

Triệu chứng nhiễm P. vivax thường xuất hiện sau khoảng 12–18 ngày, nhưng thời gian ủ bệnh có thể kéo dài hơn, đôi khi đến nhiều tháng. Biểu hiện ban đầu dễ nhầm với các bệnh nhiễm trùng thông thường. Một số triệu chứng thường gặp:

• Sốt, rét run và đổ mồ hôi;
• Đau đầu, đau cơ, mệt mỏi;
• Buồn nôn, nôn hoặc chán ăn;
• Xanh xao, suy nhược do thiếu máu trong một số trường hợp.

Cơn sốt có thể lặp lại theo chu kỳ khoảng 48 giờ, nhưng không phải trường hợp nào cũng có biểu hiện điển hình. Nếu xuất hiện sốt trong hoặc sau khi đến vùng lưu hành sốt rét, người bệnh cần được thăm khám và xét nghiệm sớm.

Sốt rét do P. vivax có nguy hiểm không?

Sốt rét do P. vivax có thể gây biến chứng nghiêm trọng, mặc dù nguy cơ bệnh nặng nhìn chung thấp hơn so với sốt rét do P. falciparum.

Ký sinh trùng phá hủy hồng cầu trong quá trình phát triển, có thể dẫn đến thiếu máu, mệt mỏi và suy nhược. Những đợt tái phát nhiều lần còn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Trong một số trường hợp, người bệnh có thể gặp các biến chứng như thiếu máu nặng, suy hô hấp, tổn thương thận hoặc rối loạn chức năng cơ quan. Dù ít gặp hơn, sốt rét nặng do P. vivax vẫn có thể đe dọa tính mạng.

Vì vậy, người bệnh không nên chủ quan khi triệu chứng cải thiện. Việc điều trị đầy đủ và theo dõi nguy cơ tái phát đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh.

Chẩn đoán nhiễm Plasmodium vivax

Chẩn đoán nhiễm P. vivax dựa trên triệu chứng, tiền sử sinh sống hoặc di chuyển đến vùng lưu hành sốt rét và các xét nghiệm phát hiện ký sinh trùng. Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Soi lam máu: Giúp phát hiện ký sinh trùng, xác định loài và đánh giá mật độ ký sinh trùng trong máu.
• Xét nghiệm chẩn đoán nhanh: Hỗ trợ phát hiện kháng nguyên ký sinh trùng sốt rét, tùy theo khả năng nhận diện của từng loại xét nghiệm.
• Xét nghiệm PCR: Có thể hỗ trợ xác định loài ký sinh trùng hoặc phát hiện nhiễm phối hợp trong một số trường hợp.

Nếu kết quả ban đầu âm tính nhưng vẫn nghi ngờ sốt rét, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm lại. Việc chẩn đoán cần được thực hiện kịp thời, không trì hoãn điều trị cần thiết để chờ kết quả PCR.

Điều trị sốt rét do Plasmodium vivax

Điều trị sốt rét do P. vivax cần loại bỏ ký sinh trùng trong máu và xem xét điều trị ngăn ngừa tái phát do thể ngủ trong gan. Phác đồ được lựa chọn dựa trên mức độ bệnh, tình trạng sức khỏe và khả năng kháng thuốc.

Đối với sốt rét chưa biến chứng, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc chống sốt rét phù hợp. Trường hợp bệnh nặng cần nhập viện để được điều trị khẩn cấp và theo dõi các biến chứng.

Đặc biệt, trước khi sử dụng thuốc loại bỏ thể ngủ trong gan, người bệnh cần được đánh giá hoạt tính enzyme G6PD vì một số thuốc có thể gây tan máu ở người thiếu G6PD. Việc lựa chọn thuốc cũng cần cân nhắc riêng đối với phụ nữ mang thai và các trường hợp có chống chỉ định. Người bệnh cần tuân thủ đầy đủ phác đồ, không tự ý sử dụng thuốc hoặc ngừng điều trị khi triệu chứng cải thiện.

Cách phòng ngừa nhiễm Plasmodium vivax

Phòng ngừa sốt rét do P. vivax chủ yếu dựa vào việc tránh muỗi đốt và phát hiện, điều trị bệnh kịp thời. Các biện pháp bao gồm:

• Ngủ màn: Ưu tiên màn tẩm hóa chất diệt côn trùng;
• Dùng sản phẩm xua muỗi: Sử dụng đúng hướng dẫn;
• Mặc quần áo dài: Hạn chế muỗi đốt, đặc biệt vào chiều tối và ban đêm;
• Phòng chống muỗi: Lắp lưới chắn cửa và thực hiện các biện pháp kiểm soát muỗi;
• Dự phòng bằng thuốc: Tham khảo ý kiến bác sĩ khi đến vùng có nguy cơ sốt rét;
• Khám sớm khi sốt: Xét nghiệm kịp thời nếu xuất hiện triệu chứng nghi ngờ.

Đối với người đã mắc sốt rét do P. vivax, tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị, bao gồm điều trị ngăn ngừa tái phát khi được chỉ định, cũng là biện pháp quan trọng giúp hạn chế những đợt bệnh tiếp theo.

Plasmodium vivax là tác nhân gây sốt rét có khả năng tái phát do ký sinh trùng tồn tại dưới dạng ngủ trong gan. Nhận biết sớm triệu chứng, điều trị đúng phác đồ và chủ động phòng tránh muỗi đốt sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, hạn chế tái phát và bảo vệ sức khỏe lâu dài.