Plasmodium knowlesi là gì? Triệu chứng, chẩn đoán và cách phòng ngừa

Plasmodium knowlesi (P. knowlesi) là ký sinh trùng gây bệnh sốt rét ở người, có nguồn lây tự nhiên chủ yếu từ khỉ. Loài ký sinh trùng này có khả năng nhân lên nhanh trong máu và gây biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Plasmodium knowlesi là gì?

Plasmodium knowlesi là loài ký sinh trùng đơn bào thuộc chi Plasmodium, có khả năng gây bệnh sốt rét ở người. Đây là tác nhân gây sốt rét có nguồn gốc từ động vật, với vật chủ tự nhiên chủ yếu là khỉ đuôi dài (Macaca fascicularis) và khỉ đuôi lợn (Macaca nemestrina).

Ký sinh trùng này được phát hiện và nghiên cứu từ những năm 1930 tại Ấn Độ. Năm 1931, các nhà khoa học đã ghi nhận khả năng lây nhiễm P. knowlesi sang người qua đường máu trong điều kiện thực nghiệm. Tuy nhiên, đến năm 1965, trường hợp nhiễm bệnh tự nhiên đầu tiên ở người mới được báo cáo tại Malaysia, liên quan đến một người từng làm việc trong rừng.

Đặc điểm nổi bật của P. knowlesi là chu kỳ phát triển và nhân lên trong hồng cầu chỉ khoảng 24 giờ, ngắn hơn so với nhiều loài ký sinh trùng sốt rét khác. Điều này khiến mật độ ký sinh trùng trong máu có thể tăng nhanh, làm tăng nguy cơ bệnh diễn tiến nặng và gây biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Khác với P. vivax, P. knowlesi không hình thành thể ngủ trong gan gây tái phát. Tuy nhiên, người đã khỏi bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm nếu tiếp tục bị muỗi mang ký sinh trùng đốt.

Plasmodium knowlesi lây truyền như thế nào?

Plasmodium knowlesi lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi Anopheles cái mang ký sinh trùng. Muỗi có thể nhiễm ký sinh trùng khi hút máu khỉ mang mầm bệnh, sau đó truyền sang người qua những lần đốt tiếp theo. Nguy cơ phơi nhiễm thường liên quan đến các hoạt động tại khu vực rừng hoặc gần rừng, nơi muỗi truyền bệnh và động vật mang ký sinh trùng cùng sinh sống.

Bệnh không lây qua tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm hoặc ăn uống cùng nhau. Hiện nay, đường lây tự nhiên chủ yếu được ghi nhận là từ khỉ sang người thông qua muỗi, chưa có bằng chứng xác lập sự lây truyền trực tiếp từ người sang người như một chu trình phổ biến trong tự nhiên.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu đã phát hiện ký sinh trùng P. knowlesi ở muỗi Anopheles dirus tại một số khu vực rừng và rìa rừng. Điều này cho thấy cần quan tâm đến nguy cơ lây truyền bệnh tại những nơi có sự hiện diện của muỗi truyền bệnh và động vật mang ký sinh trùng.

Triệu chứng nhiễm Plasmodium knowlesi

Triệu chứng nhiễm P. knowlesi thường xuất hiện sau khoảng 9 - 12 ngày, nhưng thời gian ủ bệnh có thể thay đổi. Các biểu hiện ban đầu thường không đặc hiệu, dễ nhầm với cúm hoặc những bệnh nhiễm trùng khác. Một số triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Sốt và rét run: Có thể kèm đổ mồ hôi;
• Đau đầu, đau cơ: Người bệnh thường mệt mỏi, đau nhức toàn thân;
• Rối loạn tiêu hóa: Có thể buồn nôn, nôn hoặc đau bụng;
• Suy nhược: Một số trường hợp có biểu hiện thiếu máu hoặc giảm tiểu cầu.

Do ký sinh trùng có chu kỳ nhân lên khoảng 24 giờ, người bệnh có thể xuất hiện những cơn sốt hằng ngày. Tuy nhiên, chu kỳ sốt không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trong trường hợp bệnh nặng, người bệnh có thể khó thở, vàng da, tiểu ít, rối loạn ý thức hoặc có biểu hiện suy giảm chức năng cơ quan. Đây là những dấu hiệu cần được cấp cứu kịp thời.

Chẩn đoán nhiễm Plasmodium knowlesi

Chẩn đoán nhiễm P. knowlesi dựa trên triệu chứng, tiền sử tiếp xúc với môi trường có nguy cơ và các xét nghiệm phát hiện ký sinh trùng sốt rét. Các phương pháp chẩn đoán thường được sử dụng bao gồm:

• Soi lam máu: Giúp phát hiện ký sinh trùng và đánh giá mật độ ký sinh trùng trong máu.
• Xét nghiệm chẩn đoán nhanh: Hỗ trợ phát hiện sốt rét nhưng có thể bỏ sót hoặc không xác định chính xác P. knowlesi.
• Xét nghiệm PCR: Giúp xác định loài ký sinh trùng và phân biệt với các loài gây sốt rét khác.

Việc xác định P. knowlesi bằng kính hiển vi có thể gặp khó khăn do hình thái của ký sinh trùng dễ nhầm với P. malariae hoặc P. falciparum. Vì vậy, xét nghiệm PCR có vai trò quan trọng trong xác nhận loài khi có điều kiện thực hiện. Do bệnh có thể diễn tiến nhanh, người nghi ngờ mắc sốt rét cần được xét nghiệm và xử trí sớm, không trì hoãn điều trị cần thiết để chờ kết quả PCR.

Điều trị sốt rét do Plasmodium knowlesi

Điều trị sốt rét do P. knowlesi cần được thực hiện sớm theo chỉ định của bác sĩ nhằm loại bỏ ký sinh trùng và ngăn ngừa biến chứng. Phác đồ phụ thuộc vào mức độ bệnh và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

Đối với sốt rét chưa biến chứng, bác sĩ thường sử dụng thuốc chống sốt rét phù hợp, trong đó liệu pháp phối hợp có dẫn xuất artemisinin (ACT) là một lựa chọn được ưu tiên. Người bệnh cần được theo dõi chặt chẽ vì bệnh có thể chuyển nặng nhanh chóng.

Trường hợp sốt rét nặng cần nhập viện cấp cứu để điều trị bằng thuốc chống sốt rét đường tiêm và xử trí các biến chứng. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc, thay đổi liều lượng hoặc ngừng điều trị khi triệu chứng cải thiện. Khác với P. vivax, P. knowlesi không có thể ngủ trong gan nên không cần điều trị loại bỏ thể ngủ để ngăn ngừa tái phát.

Cách phòng ngừa nhiễm Plasmodium knowlesi

Phòng ngừa nhiễm Plasmodium knowlesi chủ yếu tập trung vào việc hạn chế muỗi truyền bệnh đốt, đặc biệt khi sinh sống hoặc hoạt động tại khu vực rừng và gần rừng. Một số loài muỗi truyền bệnh có xu hướng đốt người vào buổi tối, vì vậy cần chủ động thực hiện các biện pháp phòng tránh sau:

• Ngủ màn chống muỗi: Ưu tiên sử dụng màn tẩm hóa chất diệt côn trùng, đặc biệt khi nghỉ ngơi tại khu vực có nguy cơ sốt rét.
• Sử dụng sản phẩm xua muỗi: Lựa chọn sản phẩm phù hợp, sử dụng đúng hướng dẫn để hạn chế muỗi đốt.
• Mặc quần áo che chắn: Ưu tiên áo dài tay, quần dài khi hoạt động ngoài trời, nhất là tại khu vực có nhiều muỗi.
• Kiểm soát muỗi tại nơi ở: Lắp lưới chắn cửa, sử dụng các biện pháp phòng chống muỗi và giữ môi trường sống sạch sẽ.
• Thăm khám khi có triệu chứng: Nếu xuất hiện sốt, rét run hoặc mệt mỏi sau khi đến vùng có nguy cơ sốt rét, cần đến cơ sở y tế để được xét nghiệm sớm.

Bên cạnh đó, người thường xuyên làm việc hoặc sinh hoạt trong môi trường rừng cần nâng cao ý thức phòng tránh muỗi đốt và chủ động theo dõi sức khỏe để phát hiện bệnh kịp thời.

Plasmodium knowlesi là tác nhân gây sốt rét có khả năng diễn tiến nhanh và gây biến chứng nguy hiểm. Chủ động phòng tránh muỗi đốt, nhận biết triệu chứng và thăm khám kịp thời là những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và bảo vệ sức khỏe.