Nguyên nhân gây tăng axit uric máu là gì?

Trong những năm gần đây, tỷ lệ người được phát hiện tăng axit uric máu ngày càng gia tăng, đặc biệt ở người trưởng thành, người có lối sống ít vận động và chế độ ăn giàu đạm. Việc hiểu đúng bản chất của tình trạng này sẽ giúp người đọc chủ động phòng ngừa biến chứng và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Tăng axit uric máu là gì?

Tăng axit uric máu là tình trạng nồng độ axit uric trong máu vượt quá ngưỡng bình thường, được xác định qua xét nghiệm sinh hóa. Axit uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purin, một chất có trong nhiều loại thực phẩm giàu đạm và trong chính tế bào cơ thể. Bình thường, axit uric hòa tan trong máu và được thận lọc, thải ra ngoài qua nước tiểu để duy trì mức ổn định.

Tiêu chuẩn chẩn đoán

Theo các khuyến cáo y khoa phổ biến, tăng axit uric máu được chẩn đoán khi:

• Nam giới: Nồng độ axit uric vượt quá 420 µmol/L khoảng 7,0 mg/dL.
• Nữ giới: Vượt quá 360 µmol/L khoảng 6,0 mg/dL.

Sự khác biệt này chủ yếu do hormone estrogen ở phụ nữ giúp tăng bài tiết axit uric qua thận trước giai đoạn mãn kinh. Khi vượt ngưỡng này, axit uric có thể không còn hòa tan hoàn toàn mà bắt đầu hình thành tinh thể urat nhỏ, dù chưa gây triệu chứng ngay lập tức.

Phân loại tăng axit uric máu

Tăng axit uric máu được chia thành hai loại chính:

• Tăng axit uric máu không triệu chứng: Chiếm phần lớn các trường hợp. Người bệnh có chỉ số cao nhưng không đau khớp, không sưng viêm và thường chỉ phát hiện tình cờ qua xét nghiệm định kỳ.
• Tăng axit uric máu có biểu hiện: Khi tinh thể urat lắng đọng đủ lớn để gây viêm khớp gout cấp tính hoặc mạn tính.

Dù vậy, không phải ai tăng axit uric máu cũng sẽ bị gout. Nhiều người duy trì chỉ số cao trong nhiều năm mà không gặp vấn đề gì nghiêm trọng, nhưng đây vẫn là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất dẫn đến gout nếu không kiểm soát.

Việc nhận biết sớm tăng axit uric máu rất có ý nghĩa vì tình trạng này thường âm thầm tiến triển. Khi axit uric cao kéo dài, tinh thể urat có thể lắng đọng ở khớp, mô mềm hoặc thận mà không gây đau ngay, dẫn đến tổn thương dần dần.

Nguyên nhân gây tăng axit uric máu là gì?

Tăng axit uric máu xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều axit uric hoặc thận đào thải kém, hoặc kết hợp cả hai yếu tố. Dưới đây là các nguyên nhân chính:

Chế độ ăn uống

• Thực phẩm giàu purin: Như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và một số loại thịt gia cầm làm tăng sản xuất axit uric đáng kể khi được phân hủy trong cơ thể.
• Rượu bia: Đặc biệt là bia, không chỉ chứa purin mà còn ức chế thận thải axit uric, khiến nồng độ tăng nhanh chóng.
• Nước ngọt và đồ uống chứa đường fructose: Kích thích gan sản xuất thêm axit uric từ bên trong.

Chức năng thận và yếu tố lối sống

• Chức năng thận suy giảm: Khi thận không lọc và bài tiết axit uric hiệu quả, chất này tích tụ trong máu dù lượng sản xuất không quá lớn. Bệnh thận mạn, suy thận hoặc tình trạng mất nước kéo dài đều làm tình trạng này trầm trọng hơn.
• Thừa cân béo phì: Làm tăng sản xuất axit uric từ mô mỡ và giảm khả năng bài tiết qua thận.
• Ít vận động: Khiến quá trình chuyển hóa chậm lại.
• Căng thẳng kéo dài: Có thể ảnh hưởng gián tiếp đến hormone và chức năng thận.

Yếu tố di truyền, bệnh lý nền và thuốc

• Di truyền: Một số người có khuynh hướng sản xuất axit uric nhiều hơn hoặc thải kém hơn bình thường.
• Bệnh lý nền: Như tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 thường đi kèm với tăng axit uric máu, tạo thành vòng xoắn bệnh lý.
• Thuốc men: Một số loại thuốc như thuốc lợi tiểu hoặc thuốc điều trị tăng huyết áp cũng có thể làm tăng axit uric như tác dụng phụ.

Tăng axit uric máu thường gặp nhiều hơn ở nam giới trung niên và người có hội chứng chuyển hóa. Hiểu rõ các nguyên nhân này giúp mỗi người tự đối chiếu lối sống và điều chỉnh sớm.

Tăng axit uric máu có nguy hiểm không? Biến chứng cần lưu ý

Tăng axit uric máu có thể nguy hiểm nếu duy trì lâu dài mà không kiểm soát, dù ở giai đoạn đầu thường không có triệu chứng rõ ràng. Nhiều người chủ quan vì chưa đau khớp, nhưng tinh thể urat đã âm thầm hình thành và lắng đọng tại khớp, mô mềm hoặc thận.

Biến chứng chính

• Bệnh gout: Khi tinh thể đủ lớn và kích hoạt phản ứng viêm, bệnh gout sẽ xuất hiện với cơn đau dữ dội, sưng nóng đỏ tại khớp, thường khởi phát đột ngột về đêm.
• Gout mạn tính: Tinh thể urat tích tụ thành cục tophi dưới da hoặc trong khớp, gây tổn thương khớp vĩnh viễn và biến dạng.
• Sỏi thận: Lắng đọng tại thận dẫn đến sỏi thận do axit uric, gây đau quặn thận, nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc suy giảm chức năng thận dần dần.
• Bệnh tim mạch: Tăng nguy cơ bệnh tim mạch như tăng huyết áp, xơ vữa động mạch và đột quỵ, dù mối liên hệ này thường đi kèm với các yếu tố nguy cơ khác như béo phì và đái tháo đường.

Nhóm cần chú ý

Nhóm đối tượng cần đặc biệt chú ý bao gồm người có tiền sử gout, người mắc bệnh thận hoặc tim mạch, và người trung niên đến cao tuổi. Ở những người này, chỉ số axit uric cao dễ tiến triển nhanh hơn thành biến chứng.

Vì tăng axit uric máu thường âm thầm ở giai đoạn đầu, dễ bị bỏ qua nếu không xét nghiệm định kỳ, nên việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là yếu tố quyết định.

Làm gì để kiểm soát và phòng ngừa tăng axit uric máu?

Để kiểm soát tăng axit uric máu hiệu quả, cần thực hiện các biện pháp sau:

Điều chỉnh chế độ ăn uống

• Hạn chế thực phẩm giàu purin: Như nội tạng, thịt đỏ, hải sản và rượu bia giúp giảm sản xuất axit uric.
• Uống đủ nước: Khoảng từ 2 đến 3 lít mỗi ngày để hỗ trợ thận đào thải axit uric hiệu quả hơn.
• Tăng cường thực phẩm lành mạnh: Rau xanh, trái cây ít ngọt và ngũ cốc nguyên hạt để cung cấp chất xơ, vitamin C và giúp cân bằng chuyển hóa.

Thay đổi lối sống

• Duy trì cân nặng hợp lý: Qua chế độ ăn thanh đạm và tập thể dục đều đặn như đi bộ, bơi lội hoặc yoga giúp giảm sản xuất axit uric từ mô mỡ và cải thiện chức năng thận.
• Hạn chế rượu bia và đồ uống có đường: Để tránh tăng axit uric đột ngột.

Theo dõi sức khỏe định kỳ

• Xét nghiệm định kỳ: Người có nguy cơ cao nên xét nghiệm axit uric máu từ 6 đến 12 tháng một lần, hoặc theo chỉ định của bác sĩ.
• Trao đổi với bác sĩ: Khi phát hiện tăng axit uric máu, cần trao đổi với bác sĩ để được tư vấn cụ thể, có thể kết hợp thuốc nếu cần thiết.
• Không tự ý dùng thuốc: Vì có thể gây tác dụng phụ hoặc làm bùng phát cơn gout nếu không kiểm soát đúng.

Nhìn chung, để làm rõ nguyên nhân gây tăng axit uric máu là gì, cần đánh giá đồng thời yếu tố chuyển hóa, chức năng thận và thói quen sinh hoạt hằng ngày. Việc hiểu đúng nguyên nhân giúp người bệnh chủ động điều chỉnh lối sống và theo dõi sức khỏe tốt hơn. Tham khảo ý kiến bác sĩ sẽ hỗ trợ xây dựng hướng kiểm soát an toàn và phù hợp.