Ngộ độc Listeria là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và cách phòng ngừa

Không phải mọi trường hợp ngộ độc thực phẩm đều chỉ gây đau bụng hoặc tiêu chảy trong thời gian ngắn. Một số tác nhân, điển hình là vi khuẩn Listeria monocytogenes, có thể gây nhiễm khuẩn nặng, dẫn đến nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não và nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm.

Ngộ độc Listeria là gì?

Ngộ độc Listeria là tình trạng nhiễm khuẩn do vi khuẩn Listeria monocytogenes gây ra, chủ yếu lây truyền qua việc ăn phải thực phẩm bị nhiễm khuẩn. Đây là một trong những tác nhân gây bệnh từ thực phẩm đáng chú ý vì có khả năng phát triển ngay cả ở nhiệt độ tủ lạnh, khiến các thực phẩm bảo quản lạnh như thịt nguội, xúc xích, sữa chưa tiệt trùng, phô mai mềm, hải sản hun khói hoặc thực phẩm chế biến sẵn trở thành nguồn lây nhiễm nếu không được bảo quản và chế biến đúng cách.

Thời gian ủ bệnh của ngộ độc Listeria khá thay đổi, có thể từ vài giờ đối với thể viêm dạ dày - ruột, nhưng cũng có thể kéo dài từ vài ngày đến vài tuần, thậm chí lên tới 70 ngày ở thể xâm lấn. Chính vì vậy, việc xác định nguồn thực phẩm gây bệnh đôi khi gặp nhiều khó khăn. Để phòng ngừa ngộ độc Listeria, cần lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nấu chín kỹ, bảo quản đúng nhiệt độ và hạn chế sử dụng các thực phẩm có nguy cơ cao, đặc biệt ở những đối tượng dễ bị biến chứng nặng.

Triệu chứng ngộ độc Listeria

Triệu chứng ngộ độc Listeria rất đa dạng, phụ thuộc vào mức độ nhiễm khuẩn, đối tượng mắc bệnh và khả năng xâm lấn của vi khuẩn Listeria monocytogenes. Ở người khỏe mạnh, bệnh thường chỉ gây rối loạn tiêu hóa nhẹ. Tuy nhiên, ở phụ nữ mang thai, người cao tuổi, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn nặng với nhiều biến chứng nguy hiểm.

Sốt và các triệu chứng giống cúm

Đây là biểu hiện thường gặp khi cơ thể bắt đầu đáp ứng với tình trạng nhiễm khuẩn. Người bệnh có thể sốt, ớn lạnh, đau đầu, đau nhức cơ, mệt mỏi và cảm giác suy nhược toàn thân. Những triệu chứng này khá giống cúm nên dễ bị bỏ qua, đặc biệt nếu không nhớ đã sử dụng thực phẩm có nguy cơ nhiễm Listeria trong thời gian trước đó.

Rối loạn tiêu hóa

Khi vi khuẩn xâm nhập qua đường tiêu hóa, người bệnh có thể xuất hiện buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy hoặc chán ăn. Các triệu chứng này thường xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau khi ăn thực phẩm nhiễm khuẩn và đa số sẽ tự cải thiện ở người có hệ miễn dịch khỏe mạnh. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy kéo dài hoặc mất nước nhiều, người bệnh cần được thăm khám để được điều trị phù hợp.

Triệu chứng thần kinh khi bệnh tiến triển nặng

Nếu vi khuẩn xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, người bệnh có thể xuất hiện đau đầu dữ dội, cứng gáy, lú lẫn, mất thăng bằng, co giật hoặc giảm ý thức. Đây là những dấu hiệu cảnh báo viêm màng não hoặc viêm não do Listeria và cần được cấp cứu ngay vì có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.

Triệu chứng ở phụ nữ mang thai

Phụ nữ mang thai thường chỉ có biểu hiện nhẹ như sốt, đau cơ, mệt mỏi hoặc các triệu chứng giống cảm cúm. Tuy nhiên, vi khuẩn có thể truyền qua nhau thai và gây hậu quả nghiêm trọng cho thai nhi như sảy thai, thai chết lưu, sinh non hoặc nhiễm khuẩn sơ sinh. Vì vậy, thai phụ có triệu chứng nghi ngờ sau khi ăn thực phẩm nguy cơ cao nên đến cơ sở y tế để được kiểm tra càng sớm càng tốt.

Triệu chứng nhiễm khuẩn huyết

Ở người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch, Listeria có thể xâm nhập vào máu gây nhiễm khuẩn huyết. Người bệnh thường sốt cao, rét run, mệt lả, tim đập nhanh, tụt huyết áp và có thể diễn tiến thành sốc nhiễm khuẩn. Đây là tình trạng cấp cứu cần được điều trị tích cực bằng kháng sinh và các biện pháp hồi sức để hạn chế nguy cơ tử vong.

Nguyên nhân ngộ độc Listeria

Ngộ độc Listeria xảy ra khi con người ăn phải thực phẩm hoặc đồ uống nhiễm vi khuẩn Listeria monocytogenes. Đây là loại vi khuẩn có khả năng tồn tại trong nhiều môi trường khác nhau và phát triển ngay cả ở nhiệt độ bảo quản lạnh, khiến nguy cơ nhiễm khuẩn từ thực phẩm tăng lên nếu khâu chế biến, bảo quản hoặc vệ sinh không đảm bảo. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến dẫn đến ngộ độc Listeria.

Ăn thực phẩm bị nhiễm vi khuẩn Listeria

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây ngộ độc Listeria. Vi khuẩn có thể tồn tại trong nhiều loại thực phẩm như sữa và các sản phẩm từ sữa chưa tiệt trùng, phô mai mềm, thịt nguội, xúc xích, pate, hải sản hun khói, rau sống hoặc thực phẩm chế biến sẵn. Nếu các thực phẩm này bị nhiễm khuẩn trong quá trình sản xuất, chế biến hoặc bảo quản và không được nấu chín kỹ trước khi sử dụng, nguy cơ mắc bệnh sẽ tăng lên đáng kể.

Bảo quản thực phẩm không đúng cách

Listeria monocytogenes là một trong số ít vi khuẩn có thể sinh trưởng ở nhiệt độ từ 0 - 4°C trong tủ lạnh. Vì vậy, việc bảo quản thực phẩm quá lâu, để thực phẩm đã chế biến sẵn trong tủ lạnh nhiều ngày hoặc không tuân thủ thời hạn sử dụng có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Thực phẩm bảo quản lạnh không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối nếu quy trình bảo quản không đúng.

Nhiễm chéo trong quá trình chế biến thực phẩm

Vi khuẩn Listeria có thể lây từ thực phẩm sống sang thực phẩm chín thông qua dao, thớt, dụng cụ chế biến hoặc tay người chế biến nếu không được vệ sinh sạch sẽ. Tình trạng nhiễm chéo thường xảy ra trong gian bếp gia đình và các cơ sở chế biến thực phẩm khi không tách biệt thực phẩm sống với thực phẩm đã nấu chín.

Sử dụng thực phẩm có nguồn gốc không đảm bảo

Các thực phẩm không rõ nguồn gốc, không được kiểm định chất lượng hoặc sản xuất trong điều kiện mất vệ sinh có nguy cơ nhiễm Listeria monocytogenes cao hơn. Ngoài ra, việc sử dụng thực phẩm hết hạn sử dụng hoặc bao bì bị hư hỏng cũng làm tăng khả năng nhiễm khuẩn và gây ngộ độc.

Hệ miễn dịch suy giảm làm tăng nguy cơ mắc bệnh

Mặc dù không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ngộ độc, nhưng người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và người mắc các bệnh làm suy giảm miễn dịch có nguy cơ mắc bệnh cao hơn khi tiếp xúc với cùng một lượng vi khuẩn. Ở những đối tượng này, vi khuẩn dễ xâm nhập vào máu và hệ thần kinh trung ương, gây các biến chứng nặng như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến thai nhi.

Cách phòng ngừa ngộ độc Listeria

Ngộ độc Listeria chủ yếu lây truyền qua thực phẩm nhiễm vi khuẩn Listeria monocytogenes. Vì loại vi khuẩn này có thể phát triển ở nhiệt độ bảo quản lạnh và tồn tại trong nhiều loại thực phẩm chế biến sẵn, việc lựa chọn, chế biến và bảo quản thực phẩm đúng cách là biện pháp quan trọng để phòng bệnh. Dưới đây là những cách giúp giảm nguy cơ mắc ngộ độc Listeria.

Lựa chọn thực phẩm an toàn và có nguồn gốc rõ ràng

Ưu tiên mua thực phẩm tại các cơ sở uy tín, có nguồn gốc xuất xứ và còn hạn sử dụng. Tránh sử dụng thực phẩm có dấu hiệu ôi thiu, bao bì bị rách, phồng hoặc hư hỏng. Đối với sữa và các sản phẩm từ sữa, nên lựa chọn sản phẩm đã được tiệt trùng để hạn chế nguy cơ nhiễm Listeria monocytogenes.

Chế biến thực phẩm chín kỹ trước khi ăn

Nấu chín thực phẩm ở nhiệt độ thích hợp giúp tiêu diệt vi khuẩn Listeria hiệu quả. Các loại thịt, gia cầm, hải sản, xúc xích, thịt nguội hoặc thực phẩm chế biến sẵn nên được hâm nóng kỹ trước khi sử dụng. Hạn chế ăn thực phẩm sống hoặc tái, đặc biệt ở phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có hệ miễn dịch suy giảm.

Bảo quản thực phẩm đúng cách

Mặc dù nhiệt độ tủ lạnh có thể làm chậm sự phát triển của nhiều loại vi khuẩn, Listeria monocytogenes vẫn có khả năng sinh trưởng trong môi trường lạnh. Vì vậy, cần bảo quản thực phẩm ở nhiệt độ phù hợp, không để thực phẩm đã nấu chín quá lâu trong tủ lạnh và tuân thủ thời hạn sử dụng. Đồng thời, nên vệ sinh tủ lạnh định kỳ để hạn chế sự tích tụ của vi khuẩn.

Phòng tránh nhiễm chéo khi chế biến thực phẩm

Sử dụng riêng dao, thớt và dụng cụ cho thực phẩm sống và thực phẩm chín để tránh vi khuẩn lây nhiễm chéo. Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi chế biến thực phẩm, đồng thời vệ sinh sạch sẽ các bề mặt tiếp xúc với thực phẩm nhằm giảm nguy cơ đưa vi khuẩn từ thực phẩm sống sang thực phẩm đã nấu chín.

Đối tượng nguy cơ cao cần thận trọng hơn khi lựa chọn thực phẩm

Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch là những đối tượng dễ mắc listeriosis và có nguy cơ gặp biến chứng nghiêm trọng. Những người này nên tránh sử dụng sữa chưa tiệt trùng, phô mai mềm làm từ sữa chưa tiệt trùng, pate để lạnh, thịt nguội, hải sản hun khói bảo quản lạnh và các thực phẩm chế biến sẵn chưa được hâm nóng kỹ. Chủ động lựa chọn thực phẩm an toàn sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe và giảm nguy cơ nhiễm khuẩn Listeria.

Ngộ độc Listeria là bệnh nhiễm khuẩn qua thực phẩm do vi khuẩn Listeria monocytogenes gây ra, với mức độ nghiêm trọng khác nhau tùy thuộc vào từng đối tượng. Trong khi phần lớn người khỏe mạnh chỉ gặp các triệu chứng nhẹ, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng. Vì vậy, việc lựa chọn thực phẩm an toàn, chế biến chín kỹ, bảo quản đúng cách và duy trì vệ sinh trong quá trình chế biến là những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa bệnh. Nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ sau khi sử dụng thực phẩm có nguy cơ cao, đặc biệt ở nhóm đối tượng dễ tổn thương, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.