Ngộ độc histamin là gì? Triệu chứng và cách xử trí

Tình trạng này tuy không quá phổ biến nhưng có thể gây ra những triệu chứng khó chịu, ảnh hưởng đến sức khỏe. Hiểu rõ về nguyên nhân và cách xử trí đúng đắn sẽ giúp bạn bảo vệ bản thân và gia đình một cách tốt nhất.

Ngộ độc histamin là gì?

Ngộ độc histamin, còn được biết đến với tên gọi ngộ độc cá ngừ (scombroid poisoning), là một dạng ngộ độc thực phẩm xảy ra khi ăn phải thức ăn chứa hàm lượng histamin cao. Đây không phải là một phản ứng dị ứng thực sự mà là một phản ứng giống dị ứng do cơ thể tiếp nhận một lượng lớn histamin từ bên ngoài.

Nhiều người thường nhầm lẫn tình trạng này với dị ứng hải sản do các triệu chứng có phần tương tự. Tuy nhiên, cơ chế gây ra hoàn toàn khác nhau. Dị ứng là phản ứng của hệ miễn dịch với một loại protein trong thực phẩm, trong khi ngộ độc histamin là do độc tố đã hình thành sẵn trong thực phẩm.

Nguyên nhân gây ngộ độc histamin

Nguyên nhân chính là do việc bảo quản thực phẩm không đúng cách, đặc biệt là các loại cá có thịt sẫm màu. Khi cá chết và không được làm lạnh hoặc đông lạnh ngay lập tức, các vi khuẩn tự nhiên có trên da và trong ruột cá sẽ phát triển mạnh.

Những vi khuẩn này tiết ra enzyme có khả năng chuyển đổi axit amin histidine (có nhiều trong thịt cá) thành histamin. Quá trình này diễn ra rất nhanh ở nhiệt độ phòng. Khi lượng histamin tích tụ đến mức cao, người ăn phải sẽ bị ngộ độc.

• Các loại cá có nguy cơ cao bao gồm cá ngừ, cá thu, cá nục, cá mahi-mahi, cá trích, cá mòi, cá cơm, cá kiếm và một số loài cá biển có hàm lượng histidine cao khác.
• Một số sản phẩm khác như phô mai ủ lâu năm, thịt lên men, rượu vang đỏ cũng có thể chứa histamin nhưng ít gây ngộ độc hơn.

Một điểm quan trọng cần lưu ý là histamin rất bền với nhiệt. Việc nấu chín, hun khói hay đóng hộp không thể phá hủy được lượng histamin đã hình thành. Do đó, cá bị ươn dù đã được chế biến kỹ vẫn có thể gây ngộ độc.

Triệu chứng ngộ độc histamin

Các triệu chứng thường xuất hiện trong vòng vài phút đến 1 giờ sau khi ăn, nhưng trong một số trường hợp có thể xuất hiện muộn hơn, khoảng 2 giờ khi ăn phải thực phẩm nhiễm độc. Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng phụ thuộc vào lượng histamin ăn phải và sự nhạy cảm của mỗi người.

Các dấu hiệu và triệu chứng thường gặp bao gồm:

• Trên da: Nóng bừng, đỏ bừng ở mặt, cổ và phần trên của cơ thể. Nổi mẩn đỏ, phát ban, mày đay và ngứa.
• Trên hệ tiêu hóa: Buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng và tiêu chảy.
• Trên hệ thần kinh: Đau đầu, chóng mặt, cảm giác rát bỏng hoặc có vị kim loại trong miệng.
• Trên hệ tim mạch và hô hấp (trường hợp nặng): Tim đập nhanh, đánh trống ngực, khó thở, thở khò khè, sưng lưỡi hoặc cổ họng, và hạ huyết áp.

Hầu hết các triệu chứng này sẽ tự thuyên giảm trong vòng vài giờ. Tuy nhiên, ở một số người nhạy cảm hoặc người có bệnh nền như hen suyễn, các triệu chứng có thể kéo dài và nghiêm trọng hơn.

Ngộ độc histamin có nguy hiểm không?

Trong đa số các trường hợp, ngộ độc histamin không đe dọa đến tính mạng và các triệu chứng sẽ tự hết trong vòng 12 đến 24 giờ. Bệnh nhân thường có thể tự chăm sóc tại nhà với các biện pháp hỗ trợ đơn giản.

Ở một số trường hợp, đặc biệt ở người có bệnh tim mạch, hen phế quản hoặc các bệnh lý nền khác, ngộ độc histamin có thể gây ra các biểu hiện nghiêm trọng như khó thở, co thắt phế quản hoặc tụt huyết áp. Mặc dù các triệu chứng này có thể giống sốc phản vệ, nhưng cơ chế gây bệnh của ngộ độc histamin khác với phản ứng dị ứng qua trung gian miễn dịch. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và xử trí kịp thời.

Do đó, không nên chủ quan khi gặp phải các dấu hiệu của ngộ độc histamin. Nếu có bất kỳ triệu chứng nào như khó thở, sưng họng, chóng mặt dữ dội hoặc cảm thấy tim đập bất thường, cần phải đến cơ sở y tế gần nhất để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.

Cách xử trí khi bị ngộ độc histamin

Việc xử trí phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng. Điều quan trọng là phải hành động nhanh chóng ngay khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường sau khi ăn.

Xử trí tại nhà cho trường hợp nhẹ

Nếu các triệu chứng chỉ ở mức độ nhẹ như đỏ da, ngứa, đau đầu nhẹ, bạn có thể áp dụng các biện pháp sau:

• Ngừng ăn ngay lập tức loại thực phẩm nghi ngờ gây ngộ độc.
• Uống nhiều nước lọc hoặc dung dịch điện giải oresol để bù nước và chất điện giải bị mất do nôn hoặc tiêu chảy.
• Sử dụng thuốc kháng histamin không kê đơn (như cetirizine, loratadine) có thể giúp giảm các triệu chứng ngứa, nổi mẩn và đỏ da hiệu quả.

Khi nào cần đến bệnh viện?

Bạn cần tìm kiếm sự chăm sóc y tế khẩn cấp nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Khó thở, thở khò khè, cảm giác nghẹn ở cổ họng.
• Sưng mặt, môi, lưỡi.
• Chóng mặt nghiêm trọng, choáng váng, ngất xỉu (dấu hiệu của tụt huyết áp).
• Đau ngực, tim đập rất nhanh hoặc không đều.
• Các triệu chứng không cải thiện hoặc trở nên tồi tệ hơn sau khi dùng thuốc kháng histamin.

Tại bệnh viện, các bác sĩ có thể chỉ định truyền dịch, sử dụng các loại thuốc kháng histamin H1 và H2 qua đường tiêm, hoặc các loại thuốc khác để ổn định huyết áp và hỗ trợ hô hấp nếu cần.

Cách phòng ngừa ngộ độc histamin

Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Cách tốt nhất để tránh ngộ độc histamin là tuân thủ các nguyên tắc về an toàn vệ sinh thực phẩm, đặc biệt trong khâu lựa chọn và bảo quản cá.

Dưới đây là một số biện pháp bạn có thể thực hiện:

• Chọn mua thực phẩm tươi: Chỉ mua cá và hải sản từ các nguồn cung cấp uy tín, có quy trình bảo quản lạnh tốt. Cá tươi sẽ có mắt trong, mang đỏ tươi và thịt chắc.
• Bảo quản lạnh ngay lập tức: Sau khi mua, hãy đưa cá về nhà và cho vào tủ lạnh hoặc tủ đông càng sớm càng tốt. Nhiệt độ bảo quản lý tưởng là dưới 4°C.
• Rã đông đúng cách: Không rã đông cá ở nhiệt độ phòng. Thay vào đó, hãy rã đông trong ngăn mát tủ lạnh, trong nước lạnh hoặc bằng lò vi sóng.
• Ăn ngay sau khi chế biến: Tiêu thụ thực phẩm ngay sau khi nấu chín để hạn chế sự phát triển của vi khuẩn.
• Cẩn trọng khi ăn ngoài: Nếu ăn cá tại nhà hàng và cảm thấy có vị cay hoặc hăng bất thường, hãy ngừng ăn ngay và báo cho nhân viên. Đây có thể là dấu hiệu của hàm lượng histamin cao.

Ngộ độc histamin là một vấn đề sức khỏe có thể phòng ngừa được bằng cách lựa chọn và bảo quản thực phẩm đúng cách. Mặc dù hầu hết các trường hợp đều nhẹ và tự khỏi, việc nhận biết sớm các triệu chứng và xử trí kịp thời là rất quan trọng để tránh các biến chứng không mong muốn. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái để bảo vệ sức khỏe cho chính mình và người thân.