Hội chứng mệt mỏi là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và cách kiểm soát

Hội chứng mệt mỏi không đơn thuần là cảm giác thiếu năng lượng sau một ngày bận rộn. Ở một số người, tình trạng mệt kéo dài, không cải thiện đáng kể sau nghỉ ngơi và trở nên nặng hơn sau hoạt động. Nhận biết đúng các biểu hiện sẽ giúp người bệnh chủ động thăm khám khi cần.

Hội chứng mệt mỏi là gì?

Hội chứng mệt mỏi mạn tính, còn gọi là ME/CFS, là một bệnh mạn tính phức tạp có thể ảnh hưởng đến nhiều hệ cơ quan. Người bệnh thường cảm thấy mệt kéo dài, giảm rõ rệt khả năng học tập, làm việc và sinh hoạt, ngay cả khi đã nghỉ ngơi đầy đủ.

Khác với mệt mỏi thông thường, ME/CFS có thể khiến triệu chứng nặng hơn sau hoạt động thể chất, tinh thần hoặc cảm xúc. Tình trạng này được gọi là khó chịu sau gắng sức, hay PEM, và được xem là một dấu hiệu đặc trưng của bệnh.

Hiện nguyên nhân chính xác của ME/CFS vẫn chưa được xác định. Vì vậy, người có triệu chứng mệt mỏi kéo dài không nên tự chẩn đoán mà cần được thăm khám để loại trừ các nguyên nhân khác.

Dấu hiệu của hội chứng mệt mỏi mạn tính

Dấu hiệu của hội chứng mệt mỏi mạn tính có thể khác nhau ở mỗi người. Các biểu hiện thường gặp gồm mệt mỏi kéo dài, triệu chứng nặng hơn sau gắng sức và ngủ nhưng vẫn không cảm thấy hồi phục.

Mệt mỏi kéo dài và giảm khả năng hoạt động

Người bệnh thường mệt rõ rệt kéo dài trên 6 tháng, không cải thiện đáng kể sau nghỉ ngơi và không đơn thuần do làm việc hoặc vận động quá sức. Tình trạng này có thể làm giảm khả năng học tập, làm việc, sinh hoạt và tập trung so với trước khi mắc bệnh.

Khó chịu sau gắng sức

Khó chịu sau gắng sức, hay PEM, là dấu hiệu đặc trưng của ME/CFS. Sau hoạt động thể chất, tinh thần hoặc cảm xúc, người bệnh có thể cảm thấy kiệt sức, đau hoặc khó tập trung hơn.

Triệu chứng không nhất thiết xuất hiện ngay mà có thể nặng lên sau khoảng 12 đến 48 giờ. Ở một số trường hợp, tình trạng này kéo dài nhiều ngày hoặc lâu hơn.

Rối loạn giấc ngủ và các triệu chứng đi kèm

Người mắc ME/CFS có thể ngủ đủ nhưng vẫn cảm thấy mệt và không hồi phục khi thức dậy. Một số người còn gặp khó ngủ hoặc giấc ngủ kém chất lượng.

Các triệu chứng khác có thể gồm khó tập trung, suy giảm trí nhớ, chóng mặt khi đứng, đau cơ, đau khớp, đau đầu hoặc tăng nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh.

Nguyên nhân và yếu tố liên quan đến hội chứng mệt mỏi

Hiện chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất gây ME/CFS. Nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh có thể liên quan đến sự tương tác của nhiều yếu tố sinh học thay vì chỉ xuất phát từ thiếu ngủ, căng thẳng hoặc lối sống. Các nghiên cứu đã ghi nhận những khác biệt về hệ miễn dịch, thần kinh, điều hòa thần kinh tự chủ và chuyển hóa ở một số nhóm người mắc ME/CFS. Tuy nhiên, các phát hiện chưa đủ để xác định một cơ chế duy nhất hoặc sử dụng làm xét nghiệm chẩn đoán.

Một số yếu tố đang được nghiên cứu gồm:

• Nhiễm trùng: Một số người bắt đầu xuất hiện ME/CFS sau khi mắc bệnh nhiễm virus hoặc vi khuẩn. Tuy nhiên, chưa xác định được một tác nhân nhiễm trùng duy nhất gây bệnh ở tất cả trường hợp.
• Phản ứng miễn dịch: Nghiên cứu gần đây ghi nhận những thay đổi trong hoạt động của hệ miễn dịch ở một số người mắc ME/CFS, nhưng vẫn cần thêm dữ liệu để xác định vai trò cụ thể.
• Yếu tố di truyền: Bệnh có thể xuất hiện ở nhiều thành viên trong cùng gia đình, gợi ý một số người có khuynh hướng sinh học dễ phát triển bệnh hơn.
• Các yếu tố thể chất hoặc cảm xúc: Một số người cho biết triệu chứng bắt đầu sau phẫu thuật, chấn thương hoặc giai đoạn căng thẳng đáng kể, nhưng những yếu tố này không được xem là nguyên nhân duy nhất.

ME/CFS có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố và căn nguyên chính xác vẫn chưa rõ. Vì vậy, người bệnh không nên tự quy kết tình trạng mệt mỏi kéo dài cho một nguyên nhân cụ thể khi chưa được thăm khám.

Hội chứng mệt mỏi được chẩn đoán như thế nào?

Hiện chưa có xét nghiệm đơn lẻ nào có thể xác nhận ME/CFS. Chẩn đoán chủ yếu dựa trên triệu chứng, tiền sử bệnh, khám lâm sàng và loại trừ các nguyên nhân khác cũng có thể gây mệt mỏi kéo dài.

Bác sĩ thường đánh giá thời điểm khởi phát, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, chất lượng giấc ngủ, khả năng tập trung và tình trạng triệu chứng nặng hơn sau gắng sức. Tùy từng trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm để loại trừ thiếu máu, suy giáp, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa hoặc rối loạn giấc ngủ.

Theo tiêu chuẩn IOM/NAM 2015 được CDC trình bày, người bệnh cần có sự suy giảm đáng kể khả năng hoạt động so với trước khi mắc bệnh kèm mệt mỏi kéo dài ít nhất 6 tháng, khó chịu sau gắng sức (PEM) và giấc ngủ không hồi phục. Ngoài ra, cần có ít nhất một trong hai biểu hiện: Suy giảm nhận thức hoặc không dung nạp tư thế đứng. Chẩn đoán chỉ được đặt ra sau khi đã đánh giá các nguyên nhân khác có thể giải thích triệu chứng.

Người bị mệt mỏi kéo dài, ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt nên đi khám. Nếu mệt kèm đau ngực, khó thở, ngất, chảy máu bất thường hoặc đau dữ dội, cần được đánh giá y tế kịp thời.

Điều trị và kiểm soát hội chứng mệt mỏi mạn tính

Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn ME/CFS và chưa có thuốc đặc hiệu được phê duyệt riêng cho bệnh này. Việc điều trị chủ yếu nhằm giảm triệu chứng, hạn chế tình trạng nặng lên và hỗ trợ người bệnh duy trì sinh hoạt phù hợp.

Quản lý năng lượng và hạn chế quá sức

Người bệnh có thể áp dụng cách quản lý hoạt động, hay pacing, bằng cách cân bằng giữa vận động và nghỉ ngơi. Mục tiêu là tránh vượt quá giới hạn thể chất hoặc tinh thần có thể gây khó chịu sau gắng sức (PEM).

Theo dõi mức độ hoạt động và triệu chứng sau đó cũng có thể giúp nhận biết những yếu tố làm tình trạng nặng hơn. Kế hoạch sinh hoạt nên được điều chỉnh linh hoạt theo khả năng của từng người.

Kiểm soát từng triệu chứng

Việc điều trị thường tập trung vào những triệu chứng ảnh hưởng nhiều nhất như rối loạn giấc ngủ, đau, chóng mặt khi đứng hoặc các bệnh lý đi kèm. Thuốc và biện pháp hỗ trợ cần được lựa chọn dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể.

Người bệnh không nên tự dùng thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc các phương pháp được quảng cáo là có thể chữa khỏi ME/CFS khi chưa được tư vấn y tế.

Vận động cần được cá thể hóa

Người mắc ME/CFS không nên tự tăng dần cường độ tập luyện theo một lịch cố định nếu hoạt động làm triệu chứng nặng hơn. NICE khuyến cáo kế hoạch vận động cần dựa trên khả năng hiện tại, giới hạn năng lượng và được điều chỉnh phù hợp với từng người.

Hội chứng mệt mỏi có thể ảnh hưởng kéo dài đến thể chất, khả năng tập trung và sinh hoạt hàng ngày. Tuy nhiên, mệt mỏi kéo dài không đồng nghĩa với hội chứng mệt mỏi mạn tính vì nhiều bệnh lý khác cũng có thể gây biểu hiện tương tự. Nếu tình trạng mệt không cải thiện, làm giảm đáng kể khả năng hoạt động hoặc kèm dấu hiệu bất thường, người bệnh nên đi khám để được đánh giá nguyên nhân và hướng dẫn kiểm soát phù hợp.

Bạn có thể đọc thêm các nội dung về mệt mỏi kéo dài, rối loạn giấc ngủ và chăm sóc sức khỏe để hiểu rõ hơn về những nguyên nhân có thể ảnh hưởng đến mức năng lượng của cơ thể.