Dị vật trong phổi là gì? Dấu hiệu nhận biết và cách xử trí

Dị vật trong phổi xảy ra khi thức ăn hoặc vật thể lạ vô tình lọt vào đường hô hấp. Tình trạng này có thể gặp ở cả trẻ em và người lớn, gây ho, khó thở hoặc dẫn đến biến chứng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Dị vật trong phổi là gì?

Dị vật trong phổi là cách gọi phổ biến của tình trạng dị vật lọt vào đường hô hấp dưới, mắc lại ở khí quản, phế quản hoặc các nhánh đường dẫn khí trong phổi. Dị vật có thể là thức ăn, hạt, mảnh đồ chơi hoặc vật thể nhỏ vô tình được hít vào khi ăn uống, vui chơi hay sinh hoạt.

Tùy vào kích thước, vị trí và mức độ tắc nghẽn, dị vật có thể gây biểu hiện từ ho nhẹ đến suy hô hấp nghiêm trọng. Một số trường hợp được phát hiện ngay sau khi hóc, nhưng cũng có người chỉ xuất hiện triệu chứng sau nhiều ngày hoặc nhiều tuần.

Dị vật đường hô hấp thường được chia thành hai nhóm:

• Dị vật hữu cơ: Thức ăn, hạt lạc, hạt điều, hạt hướng dương, hạt trái cây hoặc các mảnh thực vật.
• Dị vật vô cơ: Hạt nhựa, mảnh đồ chơi, đồng xu hoặc những vật dụng có kích thước nhỏ.

Ở trẻ em, dị vật thường gặp là các loại hạt, thức ăn cứng và bộ phận đồ chơi. Ở người lớn, nguy cơ có thể tăng khi ăn uống mất tập trung, gặp vấn đề về nuốt hoặc giảm phản xạ bảo vệ đường thở.

Nguyên nhân gây dị vật trong phổi

Dị vật lọt vào đường hô hấp thường xảy ra khi cơ chế bảo vệ đường thở không hoạt động hiệu quả hoặc người bệnh vô tình hít phải vật thể lạ. Một số nguyên nhân phổ biến gồm:

• Hít sặc thức ăn hoặc đồ vật nhỏ: Khi ăn uống, nói chuyện, cười hoặc vận động, thức ăn có thể vô tình đi vào đường thở thay vì thực quản. Trẻ nhỏ có nguy cơ cao do chưa kiểm soát tốt hoạt động nhai, nuốt và thường có thói quen đưa đồ vật vào miệng.
• Rối loạn nuốt: Người mắc bệnh thần kinh, từng bị đột quỵ, tổn thương não hoặc suy giảm khả năng vận động có thể gặp khó khăn khi nuốt. Khi phản xạ ho và đóng đường thở không hiệu quả, thức ăn hoặc dịch tiết dễ lọt vào khí quản, phế quản.
• Giảm ý thức hoặc ảnh hưởng của thuốc: Người đang ngủ sâu, sử dụng thuốc an thần, thuốc gây mê hoặc uống nhiều rượu có thể giảm khả năng bảo vệ đường thở. Dị vật vì vậy có thể lọt vào đường hô hấp mà người bệnh không nhận biết được.

Dấu hiệu nhận biết dị vật trong phổi

Biểu hiện của dị vật trong phổi phụ thuộc vào vị trí mắc, kích thước dị vật và mức độ tắc nghẽn đường thở. Một số dấu hiệu xuất hiện ngay lập tức, trong khi những trường hợp khác có thể diễn tiến âm thầm.

Các triệu chứng thường gặp gồm:

• Ho đột ngột, ho sặc: Người bệnh có thể ho dữ dội, sặc, nghẹn ngay khi đang ăn uống hoặc chơi đùa. Ho là phản xạ tự nhiên giúp cơ thể đẩy dị vật ra khỏi đường thở.
• Khó thở, khò khè: Dị vật mắc trong phế quản có thể cản trở luồng khí, gây khó thở, thở rít hoặc khò khè. Một số trường hợp có tiếng thở bất thường rõ hơn ở một bên phổi.
• Ho kéo dài: Dị vật nhỏ mắc lại trong phế quản có thể không gây triệu chứng rõ ràng ngay từ đầu. Sau một thời gian, người bệnh xuất hiện ho dai dẳng, khò khè kéo dài hoặc khó chịu ở đường hô hấp.
• Sốt, viêm phổi tái diễn: Dị vật tồn tại lâu ngày có thể gây viêm nhiễm. Tình trạng viêm phổi ở cùng một vị trí nhiều lần hoặc điều trị không cải thiện cần được đánh giá để tìm nguyên nhân.
• Tím tái, mất ý thức: Nếu dị vật gây tắc nghẽn nghiêm trọng, người bệnh có thể không ho hiệu quả, không nói được, tím tái hoặc mất ý thức. Đây là những dấu hiệu nguy hiểm cần cấp cứu.

Không phải trường hợp nào có dị vật trong phổi cũng xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu trên. Nếu từng có cơn hóc, sặc hoặc nghi ngờ hít phải vật lạ, người bệnh nên đi khám ngay cả khi triệu chứng đã giảm.

Dị vật trong phổi có nguy hiểm không?

Dị vật trong phổi có thể gây nguy hiểm nếu làm tắc nghẽn đường thở hoặc không được phát hiện, xử trí kịp thời. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào kích thước, vị trí dị vật và tình trạng sức khỏe người bệnh.

Các biến chứng có thể gặp gồm:

• Tắc nghẽn đường thở: Dị vật gây khó thở, thiếu oxy, suy hô hấp, thậm chí đe dọa tính mạng.
• Viêm nhiễm đường hô hấp: Dị vật tồn tại lâu có thể gây viêm phổi, áp xe phổi hoặc nhiễm trùng tái diễn.
• Tổn thương phổi: Tình trạng tắc nghẽn kéo dài có thể dẫn đến xẹp phổi, giãn phế quản và ảnh hưởng chức năng hô hấp.

Cần gọi cấp cứu ngay khi người bệnh có các dấu hiệu: Không thể nói hoặc thở bình thường, khó thở dữ dội, tím tái, ho sặc không hiệu quả hoặc mất ý thức.

Khi nghi ngờ có dị vật đường thở, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế để thăm khám. Không nên tự tìm cách lấy dị vật hoặc trì hoãn điều trị vì chờ dị vật tự thoát ra.

Cách chẩn đoán và xử trí dị vật trong phổi

Khi nghi ngờ có dị vật trong phổi, người bệnh cần được thăm khám sớm để xác định vị trí dị vật và mức độ ảnh hưởng đến đường thở. Bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng, tiền sử hóc sặc và các phương pháp chẩn đoán phù hợp.

Các phương pháp thường được sử dụng gồm:

• Thăm khám lâm sàng: Đánh giá tình trạng hô hấp, nghe phổi và kiểm tra dấu hiệu khò khè, giảm thông khí.
• Chụp X-quang ngực: Phát hiện dị vật cản quang hoặc các dấu hiệu gián tiếp như xẹp phổi, ứ khí, viêm phổi.
• Chụp CT ngực: Hỗ trợ xác định vị trí dị vật khi X-quang chưa cho kết quả rõ ràng.
• Nội soi phế quản: Giúp quan sát trực tiếp đường thở, xác định vị trí và hỗ trợ lấy dị vật.

Lưu ý, X-quang bình thường không loại trừ hoàn toàn dị vật, đặc biệt với thức ăn hoặc vật liệu không cản quang. Nếu vẫn có triệu chứng hoặc tiền sử hóc sặc, người bệnh cần được đánh giá thêm.

Về điều trị, nội soi phế quản thường được sử dụng để lấy dị vật mắc trong đường hô hấp. Bác sĩ sẽ dùng dụng cụ chuyên biệt để gắp dị vật dưới sự kiểm soát tại cơ sở y tế.

Tùy tình trạng, người bệnh có thể cần điều trị viêm phổi, nhiễm trùng hoặc hỗ trợ hô hấp. Trường hợp khó thở nghiêm trọng cần được cấp cứu kịp thời.

Sơ cứu khi nghi ngờ hóc dị vật đường thở

Nếu người bệnh vẫn ho mạnh và thở được, hãy khuyến khích tiếp tục ho để đẩy dị vật ra ngoài. Không tự ý móc họng khi không nhìn thấy dị vật.

Khi người bệnh bị tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng, cần gọi cấp cứu và sơ cứu phù hợp với độ tuổi:

• Trẻ dưới 1 tuổi: Vỗ lưng và ấn ngực theo hướng dẫn sơ cứu.
• Trẻ trên 1 tuổi và người lớn: Thực hiện vỗ lưng và ép bụng khi cần.
• Người bất tỉnh: Tiến hành hồi sức tim phổi (CPR) theo hướng dẫn cấp cứu.

Không tự dùng dụng cụ lấy dị vật sâu trong đường thở hoặc cho người bệnh ăn uống để đẩy dị vật. Sau khi sơ cứu, người bệnh vẫn cần được đánh giá y tế.

Để phòng ngừa dị vật đường thở, cần tránh cho trẻ tiếp xúc với vật nhỏ như đồng xu, viên bi, hạt và đồ chơi dễ tháo rời. Nên cắt nhỏ thức ăn phù hợp độ tuổi, giám sát trẻ khi ăn và tránh vừa ăn vừa chạy nhảy.

Người có rối loạn nuốt cần được thăm khám để điều chỉnh chế độ ăn phù hợp. Người chăm sóc cũng nên trang bị kiến thức và kỹ năng sơ cứu hóc dị vật cơ bản.

Dị vật trong phổi là tình trạng có thể gây tắc nghẽn đường thở, viêm nhiễm và tổn thương hô hấp nếu không được phát hiện kịp thời. Ho đột ngột, khò khè, khó thở hoặc viêm phổi tái diễn là những dấu hiệu cần chú ý. Khi nghi ngờ hít phải dị vật, người bệnh nên được thăm khám sớm và không tự xử trí tại nhà. Nội soi phế quản là phương pháp quan trọng giúp xác định và lấy dị vật, góp phần hạn chế các biến chứng nguy hiểm.