Dấu hiệu vẹo cổ ở trẻ sơ sinh: Nguyên nhân, chẩn đoán và các bài tập điều trị hiệu quả

Trong những tháng đầu đời, sự phát triển vận động của trẻ diễn ra rất nhanh nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rối loạn nếu không được theo dõi kỹ. Việc nhận biết sớm dấu hiệu vẹo cổ ở trẻ sẽ giúp cha mẹ chủ động đưa bé đến các cơ sở y tế để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị phù hợp, tránh những biến chứng không đáng có.

Dấu hiệu vẹo cổ ở trẻ sơ sinh

Vẹo cổ ở trẻ sơ sinh là tình trạng các cơ vùng cổ bị co rút hoặc căng cứng khiến đầu bé nghiêng lệch sang một bên và hạn chế khả năng xoay cổ. Đây là một dạng vẹo cổ bẩm sinh phổ biến, thường liên quan đến xơ hóa một phần cơ ức đòn chũm - cơ nối từ xương ức, xương đòn lên đến phần sau tai. 

Theo các tài liệu y khoa, tình trạng này ảnh hưởng khoảng 0,3% đến 1,9% trẻ sơ sinh và nếu phát hiện sớm, tỷ lệ cải thiện có thể lên đến 70 - 90%.

Các dấu hiệu vẹo cổ ở trẻ bao gồm:

• Bé nghiêng đầu về một bên trong hầu hết thời gian: Đầu bé thường lệch hẳn sang trái hoặc phải, cằm nghiêng về hướng ngược lại, tạo cảm giác như cổ bị kéo lệch.
• Khó hoặc không quay đầu sang phía đối diện: Khi cha mẹ thử xoay đầu bé nhẹ nhàng, bé gặp khó khăn rõ rệt, thậm chí kháng cự hoặc khóc vì khó chịu.
• Bé có xu hướng chỉ nhìn về một hướng: Bé thường quay mặt về một phía cố định, ít khi tự xoay đầu để quan sát xung quanh dẫn đến việc một bên mặt có thể phát triển chậm hơn.
• Khi cố xoay cổ, bé có thể quấy khóc hoặc khó chịu: Bé phản ứng mạnh khi bị ép xoay kèm theo dấu hiệu căng cứng ở một bên cổ.
• Một bên cổ có vẻ ngắn hoặc căng hơn bên còn lại: Cha mẹ có thể sờ thấy một khối u nhỏ, rắn chắc (kích thước bằng hạt đậu) ở cơ ức đòn chũm bên bị ảnh hưởng, thường xuất hiện từ 2 - 3 tuần sau sinh.

Các dấu hiệu vẹo cổ này có thể xuất hiện từ vài ngày đến vài tuần sau sinh, vì vậy việc quan sát sớm là rất quan trọng. Không chỉ dừng lại ở sự bất tiện vận động, nếu kéo dài, tình trạng này có thể dẫn đến đầu lép hoặc thậm chí lác mắt, teo nửa mặt nếu không can thiệp. Cha mẹ nên theo dõi hàng ngày, đặc biệt khi bé dưới 3 tháng tuổi vì đây là giai đoạn cơ cổ còn mềm mại và dễ điều chỉnh nhất.

Nguyên nhân vẹo cổ ở trẻ sơ sinh

Vẹo cổ ở trẻ sơ sinh có thể xuất phát từ nhiều yếu tố, chủ yếu liên quan đến sự phát triển bất thường của cơ cổ ngay từ trong bụng mẹ hoặc sau sinh. Cụ thể:

Nguyên nhân bẩm sinh

Những nguyên nhân này thường hình thành từ trước khi sinh và chiếm tỷ lệ cao nhất trong các trường hợp vẹo cổ ở trẻ sơ sinh. Cụ thể:

• Tư thế thai nhi trong tử cung không thuận lợi: Bé nằm ở vị trí bất thường như đầu bị kẹt hoặc xoay lệch dẫn đến cơ ức đòn chũm bị kéo căng hoặc xơ hóa một phần.
• Cơ cổ phát triển không đều ngay từ khi sinh: Do di truyền hoặc bất thường bẩm sinh, một bên cơ cổ ngắn hơn gây nghiêng đầu ngay từ sơ sinh.
• Sang chấn trong quá trình sinh nở: Sinh khó, sử dụng forceps (kẹp sản khoa) hoặc sinh mổ khẩn cấp có thể gây tổn thương cơ cổ dẫn đến co rút.

Theo các tài liệu y khoa, vẹo cổ cơ bẩm sinh là nguyên nhân phổ biến nhất gây vẹo cổ ở trẻ sơ sinh, thường liên quan đến hội chứng dính đốt sống cổ ở một số trường hợp hiếm kèm theo vấn đề về thận hoặc thính giác.

Nguyên nhân sau sinh

Sau khi chào đời, thói quen chăm sóc không đúng cũng có thể làm trầm trọng hóa hoặc gây ra vẹo cổ ở trẻ sơ sinh:

• Bé thường xuyên nằm hoặc được đặt đầu nghiêng về một phía: Cha mẹ hay đặt bé nằm sấp một bên giường cũi, khiến cơ cổ bên kia bị co rút dần.
• Cha mẹ bế bé, cho bú không đổi bên: Luôn bế bé trên vai một bên hoặc cho bú một bên ngực, làm bé quen với tư thế nghiêng cố định.
• Không thay đổi tư thế nằm cho bé thường xuyên: Bé dưới 2 - 3 tháng chưa kiểm soát đầu tốt nên nếu nằm một tư thế lâu sẽ dễ bị vẹo.

Một số yếu tố liên quan

Ngoài ra, một số yếu tố rủi ro khác có thể góp phần vào nguyên nhân vẹo cổ ở trẻ sơ sinh, bao gồm:

• Trẻ sinh khó, sinh can thiệp: Tăng nguy cơ tổn thương cơ cổ.
• Trẻ có bất thường trương lực cơ: Bé sinh non hoặc có vấn đề về hệ thần kinh, cơ bắp yếu một bên.
• Thiếu vận động cổ trong giai đoạn đầu đời: Bé ít được kích thích quay đầu, dẫn đến cơ không phát triển đều.

Chẩn đoán vẹo cổ ở trẻ sơ sinh

Việc chẩn đoán vẹo cổ ở trẻ sơ sinh thường dựa trên khám lâm sàng nhưng cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc phục hồi chức năng để xác định chính xác nguyên nhân và mức độ. 

Quá trình chẩn đoán thường bắt đầu bằng việc quan sát tư thế đầu và kiểm tra vận động cổ. Bác sĩ sẽ nhẹ nhàng xoay đầu bé để đánh giá phạm vi chuyển động, sờ nắn cơ ức đòn chũm tìm khối xơ. Nếu nghi ngờ, bác sĩ có thể chỉ định thêm một số phương pháp hỗ trợ bao gồm:

• Siêu âm Doppler: Phương pháp an toàn, không xạ, giúp đánh giá độ dày và xơ hóa cơ cổ, đặc biệt hữu ích ở trẻ dưới 6 tháng.
• Chụp X-quang hoặc MRI: Để loại trừ dính đốt sống hoặc tổn thương xương, chỉ định khi có dấu hiệu phức tạp.

Chẩn đoán sớm, lý tưởng là trong 1 - 2 tháng đầu, giúp tỷ lệ thành công cao hơn. Bác sĩ cũng sẽ hỏi lịch sử sinh nở và thói quen chăm sóc để xác định nguyên nhân.

Các bài tập chữa vẹo cổ cho bé

Các bài tập là phương pháp điều trị bảo tồn hàng đầu cho vẹo cổ ở trẻ sơ sinh, đặc biệt hiệu quả nếu bắt đầu trước 4 tháng tuổi. Chúng tập trung vào kéo giãn cơ co rút và tăng cường vận động, giúp bé cải thiện tư thế mà không cần phẫu thuật. Tuy nhiên, đây là phần được phụ huynh quan tâm nhiều nhất, vì vậy cần thực hiện đúng cách dưới sự hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu.

Nguyên tắc khi tập cho bé

Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, cha mẹ cần tuân thủ:

• Thực hiện nhẹ nhàng, từ từ: Mỗi động tác chỉ kéo dài 5 - 10 giây, lặp lại 3 - 5 lần/ngày.
• Không ép cổ bé xoay mạnh: Nếu bé kháng cự, dừng ngay để tránh tổn thương.
• Tập khi bé tỉnh táo, thoải mái: Sau bữa ăn no, bé no bụng và vui vẻ sẽ hợp tác hơn.
• Ngưng tập nếu bé khóc nhiều hoặc khó chịu: Theo dõi dấu hiệu tím tái hoặc khó thở và tái khám nếu cần.

Một số bài tập thường được hướng dẫn

Dưới đây là các bài tập cơ bản nhưng cha mẹ phải được bác sĩ hướng dẫn cụ thể dựa trên bên vẹo (trái hay phải):

• Bài tập xoay cổ thụ động: Đặt bé nằm ngửa, dùng một tay đỡ cằm nhẹ nhàng xoay đầu về phía cổ bị hạn chế (ví dụ: nếu vẹo phải, xoay sang trái). Giữ 10 giây, lặp 5 lần. Bài này giúp kéo giãn cơ ức đòn chũm.
• Bài tập nghiêng đầu: Giữ đầu bé thẳng, dùng tay kia nhẹ nhàng nghiêng tai về vai bên lành (ngược với bên vẹo). Cha mẹ nên kết hợp massage nhẹ vùng cổ bị căng để tăng lưu thông máu.
• Bài tập kích thích bé quay đầu: Đặt đồ chơi màu sắc hoặc phát âm thanh vui nhộn ở phía bé ít quay (bên bị hạn chế). Khuyến khích bé tự xoay theo, giúp phát triển vận động chủ động.

Theo dõi và phòng ngừa vẹo cổ tái phát ở trẻ

Sau khi bắt đầu điều trị, việc theo dõi chặt chẽ là chìa khóa để đảm bảo vẹo cổ ở trẻ sơ sinh được kiểm soát tốt và không tái phát.

Theo dõi tại nhà

Cha mẹ nên:

• Quan sát tư thế đầu hằng ngày: Ghi chép số lần bé quay đầu hai bên, kiểm tra khối u có mềm hơn không.
• Theo dõi mức độ cải thiện khi tập luyện: Sau 1 - 2 tuần, đánh giá xem bé có xoay cổ dễ dàng hơn.
• Tái khám đúng lịch hẹn: Thường là sau 1, 2, 3 tháng để bác sĩ điều chỉnh kế hoạch.

Cách phòng ngừa

Để giảm nguy cơ vẹo cổ ở trẻ sơ sinh ngay từ đầu:

• Thay đổi tư thế nằm cho bé thường xuyên: Đặt bé nằm ngửa, luân phiên đầu hướng về hai bên giường.
• Luân phiên bên khi bế và cho bú: Bế bé trên vai trái/phải xen kẽ, cho bú hai bên ngực.
• Tạo môi trường kích thích bé quay đầu hai bên: Treo đồ chơi hai phía cũi, khuyến khích bé theo dõi âm thanh từ mọi hướng.

Dấu hiệu vẹo cổ ở trẻ sơ sinh thường khá dễ nhận biết nếu cha mẹ quan sát kỹ trong những tháng đầu đời. Việc hiểu rõ nguyên nhân, chẩn đoán sớm và điều trị đúng cách, đặc biệt là thực hiện các bài tập phù hợp, sẽ giúp trẻ phục hồi tốt và phát triển vận động bình thường. Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu vẹo cổ, phụ huynh nên đưa bé đi khám sớm để được tư vấn và theo dõi chuyên môn. Hãy chủ động chăm sóc để bé yêu có khởi đầu khỏe mạnh nhé!