Cơ chế hoạt động của vắc xin là gì? Phân loại vắc xin hiện nay

Vậy cơ chế hoạt động của vắc xin là gì và vắc xin khác với những thước thông thường như thế nào? Mời quý vị độc giả cùng tìm hiểu về vắc xin và cơ chế của vắc xin qua bài viết dưới đây?

Vắc xin là gì và vắc xin khác thuốc như thế nào?

Vắc xin là một chế phẩm sinh học có tính kháng nguyên, có nguồn gốc từ vi sinh vật gây bệnh hoặc vi sinh vật có cấu trúc kháng nguyên giống vi sinh vật gây bệnh đã được bào chế đảm bảo độ an toàn cần thiết, làm cho cơ thể tạo ra tình trạng miễn dịch chống lại tác nhân gây bệnh cụ thể.

So với các loại thuốc, vắc xin có hai điểm khác biệt quan trọng:

Thứ nhất, vắc xin được thiết kế để phòng ngừa bệnh tật chứ không phải để chữa bệnh. Điều này là do vắc xin có khả năng kích hoạt hệ miễn dịch, giúp cơ thể nhận diện và chống lại vi khuẩn hoặc virus gây bệnh. Sau khi được tiêm vào cơ thể, tác dụng của vắc xin có thể kéo dài nhiều năm hoặc thậm chí suốt đời đối với một số người, giúp phòng bệnh hiệu quả hơn.

Thứ hai, vắc xin chủ yếu là các sản phẩm sinh học, khác với thuốc thường là các hợp chất hóa học. Do đó, quy trình sản xuất vắc xin phức tạp hơn, chi phí cao hơn và chúng dễ bị hư hỏng hơn dưới tác động của nhiệt độ. Vắc xin cần được bảo quản trong điều kiện lạnh (thông qua hệ thống dây chuyền lạnh chuẩn GSP), với nhiệt độ bảo quản khác nhau tùy từng loại. Hiện nay, vắc xin dạng xịt qua mũi đang được nghiên cứu phát triển nhằm có thể bảo quản ở nhiệt độ phòng.

Cơ chế hoạt động của vắc xin

Khi vào cơ thể, cơ chế hoạt động của vắc xin sẽ theo từng giai đoạn khi vào cơ thể như sau:

Vắc xin vào cơ thể

Vắc xin có thể được đưa vào cơ thể qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm đường tiêm, đường uống và đường hô hấp (hiện tại Việt Nam chưa có vắc xin được sử dụng qua đường hô hấp).

Đối với vắc xin đường tiêm, có 3 kỹ thuật chính là tiêm bắp, tiêm dưới da và tiêm trong da. Tiêm bắp là phương pháp tiêm sâu vào lớp cơ, với kim tiêm xuyên qua da và mô dưới da. Các vị trí thường được chọn để tiêm bắp là bắp tay và bắp đùi, nơi có lớp cơ dày và nhiều mạch máu, giúp vắc xin phân tán nhanh chóng.

Khi tiêm dưới da, vắc xin được đưa vào lớp mỡ dưới da (hạ bì), nơi có ít mạch máu hơn, do đó quá trình phân tán vắc xin diễn ra chậm hơn so với tiêm bắp. Còn tiêm trong da là phương pháp giúp tiết kiệm vắc xin nhưng vẫn đảm bảo hiệu quả miễn dịch như mong đợi.

Vắc xin đường uống được đưa vào cơ thể qua đường miệng, phương pháp này đơn giản hơn so với tiêm và có khả năng kích hoạt các tế bào miễn dịch trên niêm mạc hệ tiêu hóa. Vắc xin đường uống đặc biệt hiệu quả trong phòng ngừa các bệnh do virus hoặc vi khuẩn gây ra như bại liệt và tiêu chảy, vì các tác nhân này thường xâm nhập qua niêm mạc đường tiêu hóa.

Vắc xin đường hô hấp được đưa vào cơ thể qua mũi hoặc họng, nhằm kích hoạt phản ứng miễn dịch tại niêm mạc của các cơ quan này. Điều này giúp cơ thể chống lại các tác nhân gây bệnh đường hô hấp ngay từ khi chúng chưa có cơ hội tấn công các bộ phận khác.

Hệ thống miễn dịch xác định kháng nguyên

Vắc xin hoạt động bằng cách kích thích hệ thống miễn dịch nhận diện vắc xin như một “vật thể lạ”, sau đó tiêu diệt và ghi nhớ nó. Quá trình này giúp tạo ra trí nhớ miễn dịch, làm nền tảng để hệ miễn dịch có thể phản ứng nhanh và hiệu quả hơn khi gặp các tác nhân gây bệnh tương tự có thể xuất hiện trong tương lai.

Tế bào B sản xuất kháng thể để tiêu diệt kháng nguyên

Tế bào lympho, đặc biệt là lympho B, đóng vai trò quan trọng trong hệ miễn dịch. Được sản sinh từ tủy xương, một số tế bào lympho B sẽ ở lại tủy và phát triển hoàn chỉnh. Khi gặp kháng nguyên, lympho B sẽ tiết ra kháng thể - các protein đặc biệt nhằm vô hiệu hóa kháng nguyên. Mỗi tế bào lympho B tạo ra một loại kháng thể duy nhất. Kháng thể thuộc nhóm immunoglobulin, mỗi loại có vai trò khác nhau trong phản ứng miễn dịch:

• Immunoglobulin G (IgG): Là loại kháng thể phổ biến nhất trong máu, đóng vai trò tạo ra miễn dịch bảo vệ lâu dài và có khả năng truyền từ mẹ sang thai nhi.
• IgM: Là kháng thể được tạo ra đầu tiên khi cơ thể mới tiếp xúc với mầm bệnh, có kích thước lớn giúp kích hoạt hệ thống bổ thể để tiêu diệt vi khuẩn.
• IgA: Bảo vệ tại chỗ các vị trí niêm mạc dễ bị mầm bệnh xâm nhập (đường hô hấp, tiêu hóa), có nhiều trong nước mắt, nước bọt và sữa mẹ.
• IgE: Chống lại ký sinh trùng và là tác nhân chính tham gia vào các phản ứng dị ứng.
• IgD: Hoạt động như một thụ thể trên bề mặt tế bào lympho B, giúp khởi động và điều hòa phản ứng miễn dịch.

Bản thân các kháng thể không trực tiếp "ăn" hay tiêu diệt mầm bệnh. Chúng đóng vai trò "khóa chặt" (trung hòa) độc tố hoặc "đánh dấu" kháng nguyên, từ đó thu hút các tế bào thực bào (như đại thực bào) đến để dọn dẹp và tiêu diệt chúng.

Tế bào T ghi nhớ và bảo vệ cơ thể

Tế bào lympho T có nhiệm vụ tiêu diệt tế bào tổn thương và cảnh báo các bạch cầu khác. Mỗi loại tế bào T đảm nhiệm một vai trò riêng:

• Tế bào T hỗ trợ (Helper T cells - CD4+): Nhóm tế bào "nhạc trưởng", phối hợp phản ứng miễn dịch, kích thích tế bào lympho B tạo ra nhiều kháng thể, đồng thời thu hút các tế bào T và thực bào.
• Tế bào T gây độc (Cytotoxic T cells - CD8+): Tấn công các tế bào nhiễm bệnh, đặc biệt hiệu quả trong việc tiêu diệt virus bằng cách nhận diện và phá hủy các tế bào nhiễm virus.

Phân loại vắc xin

Dựa trên công nghệ sản xuất, hiện nay có 6 loại vắc xin chính đang được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu

• Vắc xin giải độc tố (Toxoid vaccine): Sử dụng độc tố đã được làm suy yếu (bất hoạt) của vi khuẩn để tạo miễn dịch, nhắm vào chất độc thay vì toàn bộ mầm bệnh. Ví dụ như vắc xin uốn ván, bạch hầu.
• Vắc xin bất hoạt (Inactivated vaccine): Được làm từ vi sinh vật đã chết (bằng nhiệt, hóa chất hoặc tia xạ), không còn khả năng gây bệnh, nhưng cần tiêm nhắc lại để duy trì miễn dịch. Ví dụ như vắc xin ho gà vô bào, thương hàn, viêm gan A.
• Vắc xin tiểu đơn vị/Tách chiết (Subunit/Conjugate vaccine): Chỉ sử dụng một phần kháng nguyên đặc hiệu của vi khuẩn hoặc virus, như vỏ polysaccharide hoặc protein, để kích thích miễn dịch. Ví dụ như vắc xin phế cầu khuẩn Pneumovax 23, vắc xin ho gà vô bào.
• Vắc xin sống giảm độc lực (Live-attenuated vaccine): Được làm từ vi sinh vật gây bệnh đã được làm yếu đi trong phòng thí nghiệm, giúp tạo miễn dịch mạnh mẽ và lâu dài gần giống với nhiễm bệnh tự nhiên. Ví dụ như vắc xin sởi, quai bị, rubella, thủy đậu, Sabin (phòng bại liệt đường uống).
• Vắc xin tái tổ hợp (Recombinant vaccine): Tạo ra bằng cách chèn gen mã hóa kháng nguyên của vi sinh vật gây bệnh vào vi khuẩn hoặc nấm men để kích thích chúng sản sinh ra kháng nguyên dùng làm vắc xin. Ví dụ như vắc xin viêm gan B Gene-HBvax, vắc xin HPV ngừa ung thư cổ tử cung.
• Vắc xin công nghệ vật liệu di truyền (mRNA và Vector virus): Đây là công nghệ vắc xin tiên tiến nhất. Thay vì đưa kháng nguyên vào cơ thể, vắc xin cung cấp "bản thiết kế" (đoạn mã gen mRNA hoặc thông qua một virus mang trung gian) để tế bào cơ thể người tự sản xuất ra protein kháng nguyên, từ đó kích hoạt hệ miễn dịch. Ví dụ điển hình là các loại vắc xin phòng COVID-19 (Pfizer, Moderna, AstraZeneca).

Việc hiểu rõ cơ chế hoạt động của vắc xin không chỉ giúp chúng ta nhận thức được tầm quan trọng của việc tiêm phòng mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Vắc xin hoạt động bằng cách kích thích hệ miễn dịch, giúp cơ thể nhận diện và phản ứng nhanh chóng khi tiếp xúc với tác nhân gây bệnh. Nhờ vào cơ chế này, chúng ta có thể giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và bảo vệ sức khỏe cho bản thân và những người xung quanh.

Trung tâm Tiêm chủng Long Châu là địa chỉ uy tín, được trang bị cơ sở vật chất hiện đại, quy trình tiêm chủng khép kín và đội ngũ y bác sĩ chuyên nghiệp. Vắc xin tại đây được đảm bảo về nguồn gốc, bảo quản theo tiêu chuẩn quốc tế và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình an toàn tiêm chủng. Ngoài ra, khách hàng sẽ được tư vấn chi tiết về lịch tiêm và theo dõi sau tiêm, mang lại sự an tâm tuyệt đối. Hãy liên hệ ngay hotline miễn phí 1800 6928 để đặt lịch hẹn tại Trung tâm Tiêm chủng Long Châu!