Xương hàm trên là gì? Cấu tạo, chức năng và các bệnh lý liên quan

Xương hàm trên nằm ở vị trí trung tâm của khuôn mặt và liên kết với nhiều xương lân cận. Do có mối liên quan chặt chẽ với răng, xoang hàm, mũi và hốc mắt, những tổn thương tại xương hàm trên có thể ảnh hưởng đến nhiều chức năng khác nhau, từ ăn nhai đến hình dạng khuôn mặt.

Giải phẫu xương hàm trên

Xương hàm trên là xương đôi nằm ở vùng giữa mặt. Xương hàm trên bên phải và bên trái gặp nhau ở đường giữa, cùng tạo nên phần lớn hàm trên và đóng vai trò quan trọng trong bộ xương mặt. Mỗi xương có dạng gần giống hình tháp, gồm một thân và bốn mỏm chính.

Thân xương hàm trên chứa xoang hàm, là xoang có kích thước lớn nhất trong các xoang cạnh mũi. Xương này đồng thời góp phần tạo nên sàn hốc mắt, thành bên khoang mũi và phần lớn vòm miệng cứng. Để dễ hình dung cấu trúc giải phẫu, xương hàm trên có thể được chia thành thân xương và bốn mỏm như sau:

Thân xương hàm trên

Thân xương hàm trên có dạng gần giống hình tháp và gồm các mặt là mặt trước, mặt ổ mắt, mặt dưới thái dương và mặt mũi. Mỗi mặt liên quan với những cấu trúc khác nhau của vùng mặt.

Bên trong thân xương có xoang hàm trên, một khoang chứa khí thông với khoang mũi. Phía trên xoang liên quan với sàn hốc mắt, trong khi phía dưới nằm gần phần xương nâng đỡ các răng hàm trên. Do vị trí này, bệnh lý của răng và xoang hàm đôi khi có thể liên quan với nhau.

Mỏm ổ răng

Mỏm ổ răng nằm ở phần dưới của xương hàm trên và tạo thành cung răng trên. Đây là phần xương chứa các huyệt răng, nơi chân răng hàm trên được giữ và nâng đỡ.Cấu trúc của mỏm ổ răng có thể thay đổi khi răng mất. Sau mất răng, phần xương ổ răng có thể dần tiêu đi do không còn chịu các kích thích chức năng như trước, đây là yếu tố cần được xem xét khi phục hình hoặc cấy ghép răng.

Mỏm trán

Mỏm trán hướng lên phía trên và tiếp khớp với xương trán. Cấu trúc này góp phần hình thành thành bên của mũi và một phần bờ trong hốc mắt. Nhờ vị trí kết nối với các xương lân cận, mỏm trán cũng tham gia vào hệ thống nâng đỡ phần giữa khuôn mặt và truyền lực từ vùng hàm lên phía trên.

Mỏm gò má

Mỏm gò má nằm về phía ngoài và tiếp nối với xương gò má. Đây là một trong những vị trí giúp liên kết hàm trên với phần bên của bộ xương mặt. Sự liên kết giữa xương hàm trên và xương gò má góp phần tạo nên hình dáng vùng giữa mặt. Các lực phát sinh trong quá trình nhai cũng có thể được truyền từ xương hàm lên các cấu trúc của sọ thông qua vùng này và mỏm trán.

Mỏm khẩu cái

Mỏm khẩu cái kéo dài vào phía trong và gặp mỏm tương ứng của bên đối diện. Hai mỏm này tạo nên phần lớn vòm miệng cứng, cấu trúc ngăn cách khoang miệng với khoang mũi. Nhờ đó, khoang miệng và khoang mũi được phân chia về mặt giải phẫu, hỗ trợ các hoạt động bình thường như ăn, nuốt và phát âm.

Xương hàm trên có chức năng gì?

Xương hàm trên không chỉ là nơi giữ các răng trên mà còn tham gia cấu tạo nhiều vùng quan trọng của khuôn mặt. Vị trí trung tâm khiến xương này đảm nhiệm nhiều chức năng cùng lúc. Một số chức năng chính gồm:

• Nâng đỡ răng hàm trên: Mỏm ổ răng chứa các huyệt răng, giúp giữ răng và hỗ trợ hoạt động cắn, nhai.
• Tạo hình vùng giữa mặt: Liên kết với nhiều xương lân cận, góp phần định hình vùng má, mũi và khuôn mặt.
• Tham gia cấu tạo hốc mắt: Một phần xương hàm trên tạo nên sàn hốc mắt và góp phần nâng đỡ các cấu trúc trong hốc mắt.
• Tạo khoang mũi và vòm miệng: Xương góp phần hình thành thành bên khoang mũi và phần lớn vòm miệng cứng, giúp ngăn cách khoang mũi với khoang miệng.
• Chứa xoang hàm: Thân xương chứa xoang hàm, là xoang lớn nhất trong các xoang cạnh mũi.
• Truyền lực khi nhai: Xương hàm trên giúp phân bố lực từ răng đến các cấu trúc khác của vùng sọ mặt.

Các bệnh lý liên quan đến xương hàm trên

Do liên quan trực tiếp với răng, xoang, hốc mắt và các xương vùng mặt, xương hàm trên có thể bị ảnh hưởng bởi chấn thương, nhiễm trùng hoặc các tổn thương khác. Biểu hiện sẽ thay đổi tùy vị trí và mức độ tổn thương.

Gãy xương hàm trên

Gãy xương hàm trên thường liên quan đến chấn thương vùng giữa mặt, chẳng hạn tai nạn giao thông, té ngã hoặc va đập mạnh. Tổn thương có thể chỉ khu trú ở một vùng hoặc nằm trong những kiểu gãy phức tạp của tầng giữa mặt. Người bị chấn thương mặt kèm chảy máu nhiều, biến dạng mặt, răng cắn không khớp, thay đổi thị lực hoặc khó thở cần được đánh giá y tế sớm.

Viêm xoang hàm

Xoang hàm nằm ngay bên trong thân xương hàm trên và được lót bởi niêm mạc liên tục với khoang mũi. Vì vậy, tình trạng viêm ở mũi có thể lan đến xoang. Viêm xoang có thể gây nghẹt mũi, chảy dịch mũi và cảm giác đau hoặc nặng vùng mặt. Do sàn xoang hàm nằm gần chân một số răng hàm trên, bệnh lý răng miệng cũng có thể liên quan đến một số trường hợp viêm xoang hàm.

Viêm xương tủy xương hàm trên

Viêm xương tủy là tình trạng viêm, thường liên quan đến nhiễm trùng, ảnh hưởng đến xương và tủy xương. Bệnh có thể xảy ra ở xương hàm trên, mặc dù nhìn chung viêm xương tủy vùng hàm mặt không phải tình trạng phổ biến.

Người bệnh có thể có đau, sưng, chảy mủ hoặc những thay đổi ở vùng răng và xương liên quan. Một số dạng nhiễm nấm ở xương hàm trên hiếm gặp nhưng có thể tiến triển nghiêm trọng, đặc biệt ở người có các yếu tố nguy cơ phù hợp.

Nang và khối u vùng hàm trên

Xương hàm trên cũng có thể xuất hiện nhiều loại nang và khối u có nguồn gốc từ răng hoặc các mô khác. Một số tổn thương lành tính và phát triển chậm, trong khi một số khác có thể xâm lấn tại chỗ hoặc hiếm hơn là ác tính.

Biểu hiện có thể bao gồm sưng vùng mặt, răng lung lay hoặc di lệch, đau, tê hay tổn thương được phát hiện tình cờ trên phim chụp nha khoa. Vì những triệu chứng này không đặc hiệu, việc xác định nguyên nhân cần dựa vào khám chuyên khoa, chẩn đoán hình ảnh và đôi khi cần xét nghiệm mô bệnh học.

Xương hàm trên là cấu trúc quan trọng của vùng giữa mặt, đảm nhiệm nhiều vai trò từ nâng đỡ răng đến tham gia tạo hốc mắt, khoang mũi và vòm miệng. Khi xuất hiện đau, sưng, biến dạng vùng mặt hoặc bất thường kéo dài ở răng và xoang, việc thăm khám phù hợp giúp xác định nguyên nhân và có hướng xử trí kịp thời.