Bớt bẩm sinh: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Bớt bẩm sinh là tình trạng khá phổ biến ở trẻ sơ sinh, tuy nhiên, nhiều bậc phụ huynh vẫn không biết rõ về nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc các vết bớt này. Việc nhận diện và xử lý đúng cách khi trẻ bị bớt bẩm sinh có thể giúp tránh những biến chứng không mong muốn, bảo vệ sức khỏe lâu dài của trẻ.

Bớt bẩm sinh là gì?

Bớt bẩm sinh là những vết đổi màu trên da xuất hiện ngay từ khi sinh hoặc trong những tháng đầu đời. Chúng có thể có màu sắc khác nhau và thay đổi theo thời gian. Mặc dù bớt bẩm sinh thường không gây hại, nhưng hiểu biết về chúng giúp cha mẹ chăm sóc con cái tốt hơn.

Bớt bẩm sinh khác với các vết nám hay tàn nhang ở chỗ chúng xuất hiện ngay từ khi sinh hoặc trong những tuần đầu đời, trong khi nám và tàn nhang thường phát triển sau một thời gian dài tiếp xúc với ánh nắng. Vết bớt có thể có màu đỏ, nâu, đen hoặc hồng, tùy thuộc vào loại bớt và có thể có hình dạng tròn, oval hoặc không đều.

Có ba loại bớt bẩm sinh phổ biến mà cha mẹ cần nhận diện:

Bớt sắc tố (bớt mực, bớt nâu): Xuất hiện dưới dạng vết màu nâu hoặc đen, bớt sắc tố bẩm sinh thường lành tính và có xu hướng ổn định theo thời gian, đa số không tự biến mất và một số trường hợp cần theo dõi lâu dài.
Bớt mạch máu (bớt đỏ, bớt dưa hấu): Là những vết đỏ hoặc hồng, do sự phát triển bất thường của mạch máu dưới da.
Dị dạng mạch máu hoặc dị dạng mô mềm bẩm sinh: Là các bất thường cấu trúc mạch máu hoặc mô liên kết, đôi khi đi kèm hội chứng bẩm sinh.

Mỗi loại bớt đều có các đặc điểm riêng biệt về màu sắc, hình dạng và kích thước và việc nhận diện đúng sẽ giúp bác sĩ tư vấn phương pháp điều trị thích hợp.

*Bớt bẩm sinh là những vết đổi màu trên da xuất hiện ngay từ khi sinh ra*

Nguyên nhân gây ra bớt bẩm sinh

Hiện nay, nguyên nhân cụ thể gây ra bớt bẩm sinh vẫn chưa được xác định rõ ràng, nhưng y văn ghi nhận một số yếu tố liên quan như sau:

Rối loạn trong quá trình phát triển da và mạch máu thời kỳ phôi thai

Đây là cơ chế được chấp nhận rộng rãi nhất. Bớt bẩm sinh được cho là hình thành do sự phát triển bất thường của các thành phần da, sắc tố hoặc hệ mạch máu trong giai đoạn bào thai. Tùy theo cấu trúc bị ảnh hưởng, bớt có thể chia thành hai nhóm chính:

Bớt sắc tố (pigmented birthmarks): Hình thành do rối loạn phân bố hoặc tăng sản tế bào hắc tố (melanocytes), gây ra các vết màu nâu, đen hoặc xanh.
Bớt mạch máu (vascular birthmarks): Xảy ra khi các mạch máu dưới da phát triển không bình thường, dẫn đến các vết đỏ, hồng hoặc tím.

Yếu tố di truyền (giới hạn ở một số trường hợp đặc biệt)

Phần lớn các bớt bẩm sinh không mang tính di truyền. Tuy nhiên, trong một số hội chứng di truyền hiếm gặp (như hội chứng Sturge-Weber, hội chứng Klippel-Trénaunay hoặc bớt sắc tố lớn dạng bẩm sinh), có thể thấy yếu tố gen đóng vai trò nhất định. Dù vậy, các trường hợp này hiếm và không đại diện cho phần lớn các bớt thông thường ở trẻ sơ sinh.

*Một số loại bớt bẩm sinh có thể liên quan tới yếu tố di truyền*

Các yếu tố trong thai kỳ

Một số giả thuyết từng đề cập rằng yếu tố môi trường, nhiễm trùng, hoặc phơi nhiễm với hóa chất trong thời kỳ mang thai có thể góp phần hình thành bớt. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện tại chưa xác nhận mối liên hệ nhân quả rõ ràng giữa các yếu tố này với sự xuất hiện của bớt bẩm sinh.

Dấu hiệu nhận biết bớt bẩm sinh

Dấu hiệu nhận biết bớt bẩm sinh không chỉ giúp cha mẹ phát hiện sớm mà còn giúp bác sĩ đưa ra những quyết định điều trị kịp thời. Cụ thể như sau:

Dấu hiệu về hình dạng và màu sắc

Bớt bẩm sinh có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Chúng có thể có màu đỏ, hồng, nâu hoặc đen, tùy thuộc vào loại bớt. Về hình dạng, các vết bớt có thể tròn, oval hoặc không đều.

Vị trí xuất hiện cũng rất đa dạng, có thể ở mặt, cổ, lưng, hoặc tay của trẻ. Nếu vết bớt có hình dạng và màu sắc thay đổi theo thời gian, cha mẹ cần chú ý và đưa trẻ đi khám.

Dấu hiệu về kích thước và sự thay đổi theo thời gian

Một dấu hiệu quan trọng của bớt bẩm sinh là sự thay đổi kích thước theo thời gian. Những vết bớt mạch máu có thể lớn dần theo độ tuổi, trong khi các vết bớt sắc tố thường giảm dần. Nhiều bớt ổn định theo thời gian là lành tính, tuy nhiên một số trường hợp vẫn cần theo dõi y khoa tùy loại và kích thước.

*Kích thước của bớt bẩm sinh có sự thay đổi theo thời gian*

Điều trị bớt bẩm sinh

Phần lớn các bớt bẩm sinh là tổn thương lành tính và không gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt như bớt có kích thước lớn, gây mất thẩm mỹ rõ rệt hoặc ảnh hưởng đến chức năng, can thiệp điều trị có thể được xem xét. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào loại bớt, vị trí tổn thương, độ tuổi của trẻ, cũng như mức độ ảnh hưởng về mặt thể chất và tâm lý.

Các phương pháp điều trị không xâm lấn

Hiện nay, một số phương pháp điều trị không xâm lấn được áp dụng cho một số loại bớt bẩm sinh, trong đó đáng chú ý nhất là:

Liệu pháp laser: Đây là phương pháp phổ biến trong điều trị bớt mạch máu (như u máu, vết rượu vang port-wine stains). Laser xung nhuộm (pulsed dye laser) giúp làm giảm màu đỏ/tím của tổn thương và thường được thực hiện theo liệu trình nhiều lần.
Theo dõi chủ động: Đối với nhiều trường hợp u máu trẻ em (infantile hemangiomas) có kích thước nhỏ và không ảnh hưởng chức năng, theo dõi định kỳ là lựa chọn an toàn vì tổn thương có thể thoái triển tự nhiên theo thời gian.
Điều trị nội khoa (giới hạn): Một số u máu phức tạp hoặc lan rộng có thể được điều trị bằng thuốc chẹn beta (propranolol đường uống) theo chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa.

Điều trị ngoại khoa

Phẫu thuật có thể được chỉ định trong các trường hợp đặc biệt như:

Bớt sắc tố lớn, nguy cơ cao thoái hóa ác tính (ví dụ: Bớt sắc tố bẩm sinh khổng lồ).
Bớt ảnh hưởng chức năng (như cản trở thị lực, hô hấp, ăn uống…).
Yếu tố thẩm mỹ nghiêm trọng, ảnh hưởng đến tâm lý của trẻ hoặc gia đình, sau khi đã được tư vấn đầy đủ.
Các can thiệp có thể bao gồm: Phẫu thuật cắt bỏ tổn thương, ghép da hoặc phẫu thuật tạo hình thẩm mỹ. Quyết định phẫu thuật cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên lợi ích, nguy cơ và nên do bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc phẫu thuật tạo hình thực hiện.

Lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp

Việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên:

Loại bớt (mạch máu, sắc tố, kết hợp…);
Độ tuổi của trẻ;
Vị trí và kích thước bớt;
Ảnh hưởng đến chức năng hoặc tâm lý.

Bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện đánh giá lâm sàng và tư vấn hướng can thiệp phù hợp. Việc theo dõi định kỳ là rất quan trọng, nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và điều chỉnh kế hoạch điều trị nếu cần thiết.

*Quyết định phẫu thuật cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên lợi ích, nguy cơ và nên do bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc phẫu thuật tạo hình thực hiện*

Phòng ngừa và chăm sóc bớt bẩm sinh

Chăm sóc đúng cách là rất quan trọng để hạn chế sự phát triển của bớt bẩm sinh và giúp vết bớt không ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ. Cụ thể:

Chăm sóc da cho trẻ có bớt bẩm sinh

Chăm sóc da đúng cách sẽ giúp bảo vệ vùng da có bớt khỏi các yếu tố gây hại từ môi trường như ánh nắng mặt trời và các chất kích thích. Sử dụng kem dưỡng ẩm phù hợp và tránh ma sát ở những vùng da có bớt sẽ giúp giảm thiểu tình trạng viêm nhiễm và kích ứng da.

Tầm quan trọng của kiểm tra định kỳ

Việc đưa trẻ đi thăm khám bác sĩ định kỳ giúp theo dõi sự thay đổi của bớt bẩm sinh. Các dấu hiệu bất thường như thay đổi màu sắc hoặc kích thước của bớt cần được theo dõi kỹ lưỡng để có phương án điều trị kịp thời. Điều này sẽ giúp cha mẹ yên tâm hơn trong việc chăm sóc sức khỏe cho trẻ.

Bớt bẩm sinh là tình trạng khá phổ biến ở trẻ sơ sinh và có thể tồn tại trong suốt cuộc đời. Mặc dù phần lớn các vết bớt này là lành tính và không gây hại, việc nhận diện và can thiệp y khoa kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu bất thường là rất quan trọng. Cha mẹ cần chăm sóc đúng cách và theo dõi định kỳ để đảm bảo an toàn, cũng như hỗ trợ sức khỏe thể chất và tâm lý cho trẻ.