Teo não là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân, cách chẩn đoán và điều trị

Teo não là tình trạng các tế bào thần kinh bị mất đi hoặc các kết nối giữa chúng bị phá hủy dẫn đến giảm khối lượng và thể tích não bộ. Đây là bệnh lý nghiêm trọng gây suy giảm chức năng nhận thức, trí nhớ và thường tiến triển nặng dần theo thời gian, phổ biến ở người cao tuổi. Teo não được coi là một triệu chứng hoặc một phát hiện trên các xét nghiệm hình ảnh học như chụp CT hoặc MRI chứ không phải là một căn bệnh hay tình trạng bệnh lý riêng biệt. Nó thường là kết quả của các bệnh lý tiềm ẩn làm chết tế bào não nhanh hơn mức bình thường.

Phân loại teo não:

• Teo não khu trú (Focal atrophy): Tổn thương xảy ra ở một hoặc một vài vùng cụ thể của não dẫn đến việc mất chức năng liên quan trực tiếp đến các vùng bị ảnh hưởng đó.
• Teo não lan tỏa (Generalized atrophy): Sự mất mát tế bào diễn ra trên toàn bộ não bộ một cách đồng đều gây ảnh hưởng rộng đến khả năng nhận thức và chức năng chung.

Mất một lượng nhỏ mô não là một phần tự nhiên của quá trình già đi thường bắt đầu từ khoảng tuổi 35 và tăng tốc sau tuổi 60. Tuy nhiên, thuật ngữ "teo não" được các bác sĩ sử dụng khi sự sụt giảm này xảy ra nhanh hơn hoặc nghiêm trọng hơn so với mức điển hình của tuổi tác.

Những dấu hiệu và triệu chứng của teo não

Các triệu chứng của teo não phụ thuộc rất lớn vào việc vùng não nào bị ảnh hưởng và nguyên nhân gây bệnh là gì. Những triệu chứng liên quan của teo não như:

• Sa sút trí tuệ: Đây là dấu hiệu phổ biến nhất gồm mất trí nhớ, khó khăn trong việc học hỏi kiến thức mới, suy giảm tư duy trừu tượng và các kỹ năng điều hành như lập kế hoạch hoặc tổ chức.
• Mất ngôn ngữ: Người bệnh gặp khó khăn trong việc nói, hiểu ngôn ngữ, đọc hoặc viết.
• Co giật: Những đợt hoạt động điện bất thường trong não gây ra các cử động lặp đi lặp lại, co thắt cơ hoặc mất ý thức tạm thời.
• Thay đổi tâm trạng và nhân cách: Người bệnh có thể trở nên cáu gắt, trầm cảm, hoặc có các ảo giác và hoang tưởng.
• Rối loạn vận động: Các rối loạn vận động gồm yếu cơ, cứng khớp, run rẩy giống bệnh Parkinson hoặc mất khả năng phối hợp thăng bằng.

Tác động của teo não với sức khỏe 

Teo não tác động trực tiếp đến khả năng vận động và nhận thức của con người do sự mất đi các tế bào thần kinh và kết nối giữa chúng. Dưới đây là những tác động chính đối với sức khỏe:

• Gây ra tình trạng sa sút trí tuệ gồm mất trí nhớ, khó khăn trong việc học tập, lập kế hoạch, tổ chức và suy giảm khả năng phán đoán.
• Dẫn đến hội chứng mất ngôn ngữ khiến người bệnh khó nói, khó viết hoặc không thể hiểu được ý nghĩa của từ ngữ và lời nói.
• Có thể gây ra các cơn co giật, co thắt cơ, yếu cơ, mất khả năng phối hợp và gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc đi lại.
• Người bệnh thường xuyên bị thay đổi nhân cách, tâm trạng thất thường, trầm cảm, thậm chí xuất hiện ảo giác hoặc hoang tưởng.
• Ở giai đoạn tiến triển, teo não khiến bệnh nhân mất khả năng độc lập, không thể tự thực hiện các hoạt động sinh hoạt hàng ngày và trong trường hợp nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng.

Hầu hết các tổn thương do teo não gây ra là vĩnh viễn và không thể đảo ngược, ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống lâu dài.

Biến chứng có thể gặp khi mắc teo não

Teo não gây suy giảm nghiêm trọng chức năng nhận thức và vận động, làm giảm chất lượng cuộc sống của cả người bệnh và gia đình. Các biến chứng có thể gặp bao gồm:

• Mất khả năng tự chăm sóc: Ở giai đoạn nặng, người bệnh không thể thực hiện các hoạt động sinh hoạt đơn giản hàng ngày.
• Mất độc lập hoàn toàn: Sự suy giảm trí tuệ khiến người bệnh cần sự hỗ trợ 24/7.
• Trầm cảm nặng: Do nhận thức được sự suy giảm của bản thân hoặc do tổn thương vùng não kiểm soát cảm xúc.
• Nguy cơ tử vong: Các tổn thương não nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên hẹn gặp bác sĩ nếu nhận thấy bản thân hoặc người thân có các vấn đề bất thường về tư duy, trí nhớ hoặc tâm trạng. Đặc biệt, cần đi cấp cứu ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu đột quỵ đột ngột như tê yếu nửa người, khó nói, mất thăng bằng hoặc đau đầu dữ dội.

Một số nguyên nhân gây bệnh teo não gồm:

• Các bệnh lý thoái hóa thần kinh: Alzheimer là nguyên nhân hàng đầu gây teo não ở người lớn tuổi, Parkinson, bệnh Huntington và chứng sa sút trí tuệ thùy trán - thái dương cũng là những nguyên nhân có thể gây nên tình trạng này.
• Chấn thương và tổn thương mạch máu: Đột quỵ và chấn thương sọ não do tai nạn.
• Nhiễm trùng: Viêm não do virus Herpes, West Nile hoặc Zika,... bệnh HIV/AIDS do virus phá hủy các kết nối thần kinh thông qua các protein độc hại và giang mai thần kinh.
• Thiếu hụt các thành phần bảo vệ dây thần kinh dẫn đến tổn thương và teo tế bào theo thời gian.
• Bẩm sinh: Một số người sinh ra đã có sự phát triển não không đầy đủ hoặc mắc bại não.

Những ai có nguy cơ mắc phải teo não?

Ở người quá trình thu hẹp não tự nhiên bắt đầu từ tuổi 35 và tăng tốc sau 60 tuổi, người có tiền sử gia đình mắc Alzheimer hoặc Huntington,... có nguy cơ mắc bệnh cao hơn những đối tượng khác.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải teo não

Một số yếu tố nguy cơ khác làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Lạm dụng rượu bia nặng.
• Hút thuốc lá.
• Căng thẳng kéo dài.
• Các bệnh lý nền không được kiểm soát tốt như cao huyết áp và đái tháo đường.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán teo não

Chẩn đoán teo não bắt đầu bằng việc xem xét bệnh sử và khám lâm sàng để đánh giá trí nhớ, ngôn ngữ và khả năng giải quyết vấn đề. Sau đó, các xét nghiệm hình ảnh là công cụ quyết định:

• Chụp cắt lớp vi tính (CT scan): Cận lâm sàng này sử dụng tia X để tạo ra hình ảnh chi tiết của não, giúp xác định các vùng mô bị mất.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): MRI nhạy bén hơn CT trong việc phát hiện tổn thương ở các vùng não cụ thể (teo não khu trú).
• Các xét nghiệm khác: Chụp PET hoặc SPECT để đánh giá hoạt động chuyển hóa của não.

Phương pháp điều trị teo não

Cần khẳng định rằng hầu hết các tổn thương do teo não là vĩnh viễn và không thể đảo ngược. Điều trị tập trung vào việc quản lý tình trạng gốc và giảm triệu chứng.

Nội khoa

Tùy thuộc vào nguyên nhân cụ thể mà có phác đồ điều trị riêng biệt:

• Thuốc kiểm soát nguyên nhân: Thuốc kháng virus cho bệnh nhân HIV hoặc viêm não, thuốc ức chế miễn dịch cho người bị xơ cứng rải rác, thuốc kháng sinh cho bệnh giang mai.
• Thuốc hỗ trợ triệu chứng: Các thuốc điều trị Alzheimer như Donepezil hoặc Memantine,... có thể giúp cải thiện trí nhớ một phần nhỏ nhưng không chữa khỏi bệnh. Thuốc chống co giật được dùng để kiểm soát các đợt động kinh.
• Trị liệu phục hồi: Vật lý trị liệu, trị liệu ngôn ngữ và trị liệu hoạt động giúp người bệnh thích nghi và duy trì các kỹ năng còn lại.

Ngoại khoa

Phẫu thuật có thể được chỉ định trong một số trường hợp cụ thể như đột quỵ hoặc chấn thương sọ não để loại bỏ cục máu đông, sửa chữa mạch máu bị hỏng nhằm ngăn ngừa tổn thương não lan rộng hơn.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của teo não

Mặc dù không thể ngăn chặn hoàn toàn quá trình lão hóa nhưng lối sống lành mạnh có thể làm chậm tốc độ teo não đáng kể.

Chế độ sinh hoạt

• Tập thể dục hàng ngày giúp cải thiện tuần hoàn máu não.
• Quản lý căng thẳng vì stress mãn tính có liên quan đến huyết áp cao và các tổn thương não.
• Ngủ đủ giấc giúp não bộ có thời gian phục hồi và đào thải độc tố.
• Ngừng hút thuốc và hạn chế rượu bia vì những thói quen này làm tăng tốc độ chết của tế bào não.

Chế độ dinh dưỡng

• Chế độ ăn Địa Trung Hải: Đây là chế độ ăn được ưu tiên hàng đầu, tập trung vào các thực phẩm giàu chất dinh dưỡng và ít cholesterol.
• Thực phẩm giàu chất dinh dưỡng: Các nguồn tin nhấn mạnh việc tiêu thụ thực phẩm có khả năng tăng cường sức khỏe não bộ, giúp cải thiện trí nhớ và ngăn ngừa các tình trạng như sa sút trí tuệ hay Alzheimer.
• Trà: Một nghiên cứu cho thấy Theanine (axit amin chính trong trà) có tác dụng ngăn ngừa tình trạng teo não do căng thẳng gây ra.
• Thực phẩm giúp kiểm soát đường huyết: Duy trì mức đường huyết ổn định thông qua chế độ ăn là chiến lược quan trọng để giảm thiểu tốc độ teo não.
• Hạn chế cholesterol: Nên duy trì chế độ ăn ít cholesterol để giảm nguy cơ viêm và bảo vệ mạch máu não.
• Giảm tiêu thụ rượu bia: Lạm dụng rượu bia là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến mất mô não và teo não.

Phương pháp phòng ngừa teo não

Một số phương pháp giúp phòng ngừa bệnh lý này như:

• Kiểm soát tốt các bệnh mãn tính như cao huyết áp, tiểu đường và mỡ máu bằng cách tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ.
• Tiêm chủng và quan hệ tình dục an toàn giúp phòng tránh các bệnh nhiễm trùng như viêm não hoặc giang mai.
• Luôn thắt dây an toàn khi đi ô tô và đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy hoặc xe đạp để bảo vệ đầu khỏi các chấn thương sọ não. Thường xuyên kích thích trí não bằng cách đọc sách, chơi đố vui hoặc học những kỹ năng mới.