Sang chấn tâm lý là gì? Nguyên nhân và triệu chứng cần nhận biết

Sang chấn tâm lý (Psychological trauma) là trạng thái rối loạn tâm thần hoặc cảm xúc phát sinh sau khi cá nhân trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện mang tính đe dọa, kinh hoàng hoặc gây tổn thương nghiêm trọng về thể chất hoặc tinh thần. Những sự kiện này thường vượt quá khả năng thích nghi và đối phó thông thường của con người, dẫn đến cảm giác mất kiểm soát, bất lực hoặc sợ hãi kéo dài. 

Nếu không được điều trị đúng cách, sang chấn tâm lý có thể dẫn đến nhiều hậu quả lâu dài, bao gồm rối loạn lo âu, trầm cảm, hoặc rối loạn stress sau sang chấn (PTSD).

Sang chấn tâm lý có thể được phân loại theo tính chất và thời gian phơi nhiễm:

Theo tính chất sự kiện:

• Sang chấn đơn lẻ: Liên quan đến một sự kiện cụ thể (tai nạn, thiên tai, mất người thân…).
• Sang chấn phức tạp: Xảy ra khi cá nhân bị phơi nhiễm lặp đi lặp lại với nhiều yếu tố sang chấn (lạm dụng kéo dài, bạo hành…).

Theo thời gian diễn tiến:

• Sang chấn cấp tính: Xảy ra trong thời gian ngắn sau sự kiện.
• Sang chấn mạn tính: Kéo dài và liên tục, có thể ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình phát triển tâm lý cá nhân.

Tỷ lệ mắc sang chấn tâm lý có sự khác biệt theo nhóm dân số và yếu tố nguy cơ. Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 70% dân số toàn cầu từng trải qua ít nhất một sự kiện sang chấn trong đời. Trong số đó, khoảng 8 - 10% phát triển thành rối loạn stress sau sang chấn.

Những dấu hiệu và triệu chứng của sang chấn tâm lý

Sang chấn tâm lý biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của sự kiện, khả năng thích ứng của cá nhân và các yếu tố môi trường liên quan. Các triệu chứng có thể chia thành triệu chứng về mặt tâm thần, cảm xúc, hành vi và thể chất, cụ thể như sau:

Triệu chứng tâm thần và cảm xúc:

• Cảm giác lo âu, căng thẳng kéo dài không rõ nguyên nhân.
• Suy nghĩ ám ảnh về sự kiện đã trải qua, thường xuyên hồi tưởng hoặc gặp ác mộng.
• Cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, giận dữ, tội lỗi hoặc xấu hổ.
• Mất hứng thú với các hoạt động thường ngày, rút lui khỏi các mối quan hệ xã hội.
• Rối loạn chú ý, khó tập trung, giảm trí nhớ.

Triệu chứng hành vi:

• Tránh né các địa điểm, tình huống hoặc người liên quan đến sự kiện gây sang chấn.
• Tăng sử dụng chất kích thích (rượu, thuốc lá, chất gây nghiện).
• Phản ứng thái quá với các kích thích nhỏ, dễ bị kích động hoặc hoảng loạn.
• Thay đổi rõ rệt trong thói quen sinh hoạt: Ăn uống, giấc ngủ, làm việc.

Triệu chứng thể chất:

• Rối loạn giấc ngủ (khó ngủ, mất ngủ, ngủ chập chờn).
• Mệt mỏi kéo dài, đau đầu, chóng mặt, rối loạn tiêu hoá.
• Tăng nhịp tim, thở nhanh hoặc cảm giác khó thở khi đối mặt với tình huống căng thẳng.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải sang chấn tâm lý

Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, sang chấn tâm lý có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe tinh thần và thể chất của người bệnh. Các biến chứng thường gặp bao gồm:

Rối loạn tâm thần thứ phát:

• Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD): Là biến chứng phổ biến và nghiêm trọng nhất, với các biểu hiện dai dẳng như hồi tưởng ám ảnh, né tránh, tăng cảnh giác và rối loạn cảm xúc.
• Rối loạn lo âu lan tỏa: Người bệnh trải qua cảm giác lo lắng thường trực, không kiểm soát được, kèm theo căng thẳng cơ thể.
• Trầm cảm: Tình trạng buồn bã kéo dài, mất hứng thú, cảm giác vô vọng, thậm chí có thể dẫn đến ý nghĩ tiêu cực về bản thân.
• Rối loạn giấc ngủ: Mất ngủ mạn tính, khó vào giấc, ngủ không sâu, ác mộng thường xuyên.

Rối loạn hành vi:

• Lạm dụng chất kích thích: Người mắc sang chấn có nguy cơ cao sử dụng rượu, thuốc lá, hoặc ma túy như một cơ chế đối phó, từ đó hình thành sự lệ thuộc.
• Hành vi tự hủy hoại: Bao gồm hành vi liều lĩnh, tự làm tổn thương bản thân hoặc có hành vi nguy hiểm đến tính mạng.

Ảnh hưởng đến mối quan hệ và chức năng xã hội:

• Suy giảm khả năng duy trì các mối quan hệ cá nhân và công việc.
• Mất khả năng thích nghi trong học tập hoặc lao động.
• Rút lui khỏi cộng đồng, gia tăng cảm giác cô lập và đơn độc.

Biến chứng thể chất:

• Rối loạn thần kinh thực vật với các biểu hiện tim đập nhanh, tăng huyết áp, rối loạn tiêu hoá.
• Gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hoá do stress kéo dài.
• Suy giảm miễn dịch, dễ mắc các bệnh lý nhiễm trùng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần là cần thiết khi người trải qua sang chấn tâm lý xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Cảm giác buồn bã, lo âu, ám ảnh hoặc sợ hãi kéo dài trên 2 tuần, không thuyên giảm.
• Mất ngủ nghiêm trọng hoặc thay đổi hành vi không giải thích được.
• Rối loạn ăn uống, mệt mỏi kéo dài, khó tập trung ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
• Không thể thực hiện các công việc cá nhân, học tập hoặc lao động như trước đây.
• Tránh né xã hội, rút lui khỏi các mối quan hệ quen thuộc.
• Có ý nghĩ hoặc hành vi tự làm tổn thương bản thân.
• Hành vi liều lĩnh, dễ bị kích động hoặc mất kiểm soát cảm xúc.
• Dùng rượu, thuốc lá, ma túy hoặc thuốc an thần như một cách để đối phó với cảm xúc tiêu cực.

Sang chấn tâm lý có thể phát sinh từ nhiều dạng sự kiện khác nhau, thường mang tính bất ngờ, đe dọa tính mạng hoặc gây tổn thương nghiêm trọng về thể chất và tinh thần. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Tai nạn nghiêm trọng như tai nạn giao thông, tai nạn lao động hoặc tai nạn thiên nhiên (động đất, lũ lụt, hỏa hoạn).
• Chứng kiến hoặc trải qua bạo lực như bạo lực gia đình, tấn công thể xác,...
• Mất mát người thân đột ngột do bệnh tật, tai nạn hoặc tự tử, đặc biệt trong trường hợp không kịp chuẩn bị tâm lý.
• Bị lạm dụng trong thời gian dài, đặc biệt là trong thời thơ ấu, bao gồm lạm dụng thể chất, tinh thần,...
• Bị bắt nạt, kỳ thị hoặc cô lập xã hội, đặc biệt trong môi trường học đường hoặc công sở.
• Sự kiện y tế nghiêm trọng, như được chẩn đoán mắc bệnh hiểm nghèo, trải qua phẫu thuật lớn hoặc biến chứng thai sản.
• Áp lực kéo dài do công việc, học tập, tài chính hoặc các biến cố trong đời sống gia đình.

Những ai có nguy cơ mắc phải sang chấn tâm lý?

Sang chấn tâm lý có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, giới tính và tầng lớp xã hội. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn, bao gồm:

• Nạn nhân của bạo lực, lạm dụng, cưỡng bức hoặc bắt nạt.
• Người từng trải qua tai nạn nghiêm trọng, thiên tai hoặc biến cố y tế lớn.
• Trẻ em bị bỏ rơi hoặc sống trong môi trường gia đình bất ổn.
• Người từng tham gia chiến tranh, cứu hộ hoặc các ngành nghề tiếp xúc thường xuyên với nguy cơ cao (nhân viên y tế, công an, lính cứu hỏa…).
• Người mất người thân đột ngột hoặc trải qua mất mát lớn về mặt tinh thần.
• Người mắc bệnh lý tâm thần sẵn có như lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn nhân cách.
• Người không có hệ thống hỗ trợ xã hội hoặc sống trong cô lập kéo dài.
• Phụ nữ trong và sau thai kỳ, đặc biệt nếu có biến chứng thai sản hoặc tiền sử rối loạn tâm thần.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải sang chấn tâm lý

Không chỉ sự kiện sang chấn, mà còn nhiều yếu tố nền làm tăng khả năng một cá nhân phát triển rối loạn tâm lý sau chấn thương:

• Tiền sử rối loạn tâm thần cá nhân hoặc gia đình.
• Thiếu kỹ năng đối phó với stress, ít có khả năng điều chỉnh cảm xúc.
• Thiếu sự hỗ trợ xã hội, cô đơn hoặc bị tách biệt khỏi cộng đồng.
• Tần suất và mức độ nghiêm trọng của sự kiện sang chấn, đặc biệt nếu diễn ra kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần.
• Tuổi nhỏ khi tiếp xúc với sang chấn, đặc biệt là trong giai đoạn phát triển tâm lý chưa hoàn chỉnh.
• Môi trường sống nhiều xung đột, nghèo đói hoặc bất ổn xã hội.
• Phản ứng tiêu cực từ người xung quanh, như đổ lỗi, phủ nhận hoặc không công nhận sang chấn mà người bệnh trải qua.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán sang chấn tâm lý

Sang chấn tâm lý là một rối loạn tâm thần, do đó việc chẩn đoán chủ yếu dựa vào khai thác lâm sàng, đánh giá tâm lý và loại trừ các nguyên nhân thực thể khác. Không có xét nghiệm cận lâm sàng đặc hiệu nào để xác định trực tiếp sang chấn tâm lý, tuy nhiên một số phương pháp dưới đây có vai trò quan trọng trong quá trình chẩn đoán:

Khai thác bệnh sử và đánh giá lâm sàng:

• Bác sĩ sẽ tiến hành phỏng vấn lâm sàng chi tiết, bao gồm tiền sử cá nhân, sự kiện sang chấn đã trải qua, thời gian xuất hiện triệu chứng và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.
• Đánh giá các triệu chứng cảm xúc, hành vi và thể chất có liên quan, như lo âu, hồi tưởng, mất ngủ, né tránh, tăng cảnh giác, rối loạn chức năng xã hội...

Công cụ đánh giá tâm lý chuẩn hóa: Một số thang điểm và bảng hỏi được sử dụng để hỗ trợ đánh giá mức độ sang chấn và nguy cơ rối loạn tâm thần, bao gồm:

• Clinician-Administered PTSD Scale (CAPS): Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán rối loạn stress sau sang chấn (PTSD).
• PTSD Checklist (PCL-5): Bảng hỏi tự đánh giá 20 mục dựa theo tiêu chuẩn DSM-5.
• Impact of Event Scale - Revised (IES-R): Đánh giá phản ứng tâm lý sau khi trải qua một sự kiện gây chấn thương.
• Beck Depression Inventory (BDI) và Beck Anxiety Inventory (BAI): Hỗ trợ phân biệt triệu chứng trầm cảm và lo âu đi kèm.

Loại trừ nguyên nhân thực thể bằng xét nghiệm cận lâm sàng: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, hình ảnh học (CT, MRI) hoặc điện não đồ (EEG) nhằm loại trừ các nguyên nhân thực thể khác gây triệu chứng tương tự (u não, rối loạn nội tiết, động kinh...).

Tham vấn chuyên khoa tâm thần: Trường hợp nghi ngờ rối loạn phức tạp hoặc có triệu chứng nặng, cần chuyển người bệnh đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng để đánh giá chuyên sâu và lên kế hoạch điều trị phù hợp.

Phương pháp điều trị sang chấn tâm lý hiệu quả

Điều trị sang chấn tâm lý cần tiếp cận toàn diện, kết hợp giữa liệu pháp tâm lý, điều trị bằng thuốc (khi cần thiết), giáo dục tâm lý và hỗ trợ xã hội. Mục tiêu là làm giảm triệu chứng, phục hồi chức năng và nâng cao chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Liệu pháp tâm lý: Đây là phương pháp điều trị nền tảng, giúp người bệnh nhận diện, xử lý và thích nghi với các cảm xúc liên quan đến sang chấn.

• Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT): Tập trung vào việc thay đổi cách suy nghĩ và hành vi tiêu cực liên quan đến sự kiện sang chấn. Hiệu quả cao trong điều trị PTSD và lo âu.
• Liệu pháp xử lý nhận thức (CPT): Một hình thức nâng cao của CBT, giúp người bệnh hiểu và tái cấu trúc các suy nghĩ sai lệch về bản thân và sự kiện đã trải qua.
• Liệu pháp tiếp xúc kéo dài (Prolonged Exposure Therapy): Người bệnh được tiếp cận dần dần với các ký ức hoặc tình huống gây sang chấn trong môi trường an toàn, từ đó giảm né tránh và giảm triệu chứng.
• EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing): Liệu pháp xử lý sang chấn thông qua kích thích chuyển động mắt, giúp giảm cảm xúc tiêu cực gắn với ký ức chấn thương.
• Trị liệu nhóm hoặc gia đình: Giúp người bệnh kết nối, chia sẻ kinh nghiệm và cải thiện hệ thống hỗ trợ xã hội.

Điều trị bằng thuốc:

• Thuốc không phải là lựa chọn đầu tay, nhưng có thể hỗ trợ khi triệu chứng nặng hoặc kèm theo rối loạn khác như lo âu, trầm cảm, mất ngủ.
• Thuốc ức chế tái hấp thu serotonin (SSRI): Như sertraline, paroxetine - thường được khuyến cáo đầu tiên trong điều trị PTSD và trầm cảm liên quan sang chấn.
• Thuốc chống lo âu hoặc chống loạn thần: Sử dụng khi người bệnh có biểu hiện lo âu lan tỏa, mất ngủ nghiêm trọng hoặc kích động.
• Thuốc hỗ trợ giấc ngủ: Chỉ dùng ngắn hạn, tránh lệ thuộc.

Lưu ý: Việc sử dụng thuốc cần được kê toa và theo dõi chặt chẽ bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần.

Giáo dục tâm lý và hỗ trợ xã hội:

• Tư vấn và giáo dục tâm lý: Giúp người bệnh hiểu về sang chấn tâm lý, nhận diện triệu chứng và tăng cường kỹ năng đối phó.
• Tăng cường hệ thống hỗ trợ xã hội: Gia đình, bạn bè và cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hồi phục.
• Can thiệp sớm và phòng ngừa tái phát: Hướng dẫn người bệnh xây dựng lối sống lành mạnh, giảm căng thẳng, cải thiện chất lượng giấc ngủ và tăng cường kết nối xã hội.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của sang chấn tâm lý

Chế độ sinh hoạt:

• Ngủ đủ và đúng giờ: Duy trì giấc ngủ từ 7 - 8 giờ mỗi đêm, ưu tiên ngủ sâu vào ban đêm để phục hồi chức năng thần kinh.
• Tập thể dục đều đặn: Hoạt động thể chất như đi bộ, yoga, bơi lội hoặc đạp xe ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp cải thiện tâm trạng và giảm lo âu.
• Thực hành thư giãn và chánh niệm: Thiền định, thở sâu, hoặc các kỹ thuật mindfulness giúp ổn định cảm xúc và giảm căng thẳng.
• Thiết lập lịch sinh hoạt ổn định: Giữ nhịp sinh học đều đặn, phân bổ thời gian hợp lý giữa làm việc, nghỉ ngơi và giải trí.
• Giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử: Hạn chế tiếp xúc với tin tức tiêu cực, đặc biệt vào buổi tối, để tránh kích hoạt lại cảm xúc tiêu cực.
• Duy trì kết nối xã hội tích cực: Giao tiếp với người thân, bạn bè, tham gia nhóm hỗ trợ hoặc các hoạt động cộng đồng giúp giảm cảm giác cô lập.
• Tránh lạm dụng chất kích thích: Không sử dụng rượu, thuốc lá, caffeine quá mức hoặc các chất gây nghiện để đối phó với căng thẳng.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Ăn uống đầy đủ và cân bằng: Ưu tiên nhóm thực phẩm giàu vitamin, khoáng chất và omega-3 như rau xanh, cá biển, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt.
• Bổ sung thực phẩm hỗ trợ chức năng thần kinh: Bao gồm thực phẩm giàu tryptophan (chuối, trứng, sữa, đậu nành), magie và vitamin nhóm B giúp ổn định tâm trạng.
• Uống đủ nước: Duy trì lượng nước khoảng 1,5 - 2 lít mỗi ngày để đảm bảo hoạt động chuyển hóa và chức năng não bộ.
• Hạn chế thực phẩm có hại: Tránh đường tinh luyện, thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh và đồ uống có cồn.
• Ăn đúng giờ: Thiết lập thói quen ăn uống điều độ, tránh bỏ bữa hoặc ăn uống không kiểm soát do ảnh hưởng tâm lý.

Phương pháp phòng ngừa sang chấn tâm lý hiệu quả

Phòng ngừa sang chấn tâm lý không chỉ dừng lại ở việc tránh tiếp xúc với các sự kiện gây chấn thương mà còn bao gồm các chiến lược giúp cá nhân tăng cường khả năng thích ứng, phục hồi tâm lý và duy trì sức khỏe tinh thần. Các biện pháp phòng ngừa hiệu quả bao gồm:

• Tăng cường sức khỏe tâm thần nền tảng: Việc rèn luyện tâm lý bền vững là yếu tố cốt lõi trong phòng ngừa sang chấn. Các kỹ năng như quản lý stress, kiểm soát cảm xúc, tư duy tích cực và chánh niệm giúp cá nhân duy trì sự ổn định tinh thần trước biến cố. Phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và thích nghi với thay đổi là những công cụ thiết yếu để đối mặt hiệu quả với các tình huống khủng hoảng.
• Tăng cường mạng lưới hỗ trợ xã hội: Mối quan hệ gia đình, bạn bè và cộng đồng đóng vai trò như “tấm đệm” bảo vệ tinh thần. Những người có sự kết nối xã hội tốt thường có khả năng hồi phục sau sang chấn nhanh hơn. Việc tham gia vào các nhóm hỗ trợ hoặc hoạt động xã hội không chỉ giúp chia sẻ cảm xúc mà còn tạo cảm giác được thấu hiểu và không đơn độc.
• Phát hiện sớm và can thiệp kịp thời: Việc nhận biết sớm các dấu hiệu rối loạn tâm lý như mất ngủ, lo âu, né tránh xã hội hoặc thay đổi hành vi là chìa khóa để ngăn ngừa tình trạng tiến triển thành rối loạn sang chấn nghiêm trọng. Sau khi tiếp xúc với sự kiện gây sốc, cá nhân nên được tư vấn tâm lý sớm để hỗ trợ xử lý cảm xúc và ổn định tâm trạng, đặc biệt trong nhóm nguy cơ cao.
• Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng: Truyền thông về sức khỏe tâm thần giúp giảm kỳ thị và thúc đẩy hành vi tìm kiếm hỗ trợ. Việc đào tạo kiến thức và kỹ năng ứng phó với sang chấn cho các đối tượng như học sinh, giáo viên, nhân viên y tế, lực lượng cứu hộ... sẽ góp phần tạo nên một cộng đồng có khả năng tự bảo vệ và hỗ trợ lẫn nhau hiệu quả hơn trong các tình huống khẩn cấp.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Thói quen sinh hoạt khoa học là nền tảng hỗ trợ sức khỏe tinh thần bền vững. Chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất, ngủ đủ giấc, luyện tập thể dục thường xuyên và tránh xa chất kích thích có thể giúp cơ thể và não bộ đối phó tốt hơn với stress.