Rối loạn giấc ngủ là gì? Nguyên nhân, phương pháp điều trị và phòng ngừa

Rối loạn giấc ngủ (Sleep Disorders) bao gồm nhiều tình trạng khác nhau ảnh hưởng đến cách thức và thời gian ngủ của con người. Giấc ngủ đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi hệ thần kinh, củng cố trí nhớ và điều hòa hệ miễn dịch. Khi quá trình này bị gián đoạn thường xuyên, sức khỏe tổng thể sẽ bị suy giảm.

Các dạng rối loạn giấc ngủ phổ biến nhất được y khoa ghi nhận bao gồm: Mất ngủ (Insomnia), hội chứng ngưng thở khi ngủ (Sleep Apnea), chứng ngủ rũ (Narcolepsy) và hội chứng chân không yên (Restless Legs Syndrome). 

Bệnh có thể diễn ra trong thời gian ngắn (cấp tính) hoặc kéo dài dai dẳng (mạn tính), yêu cầu sự can thiệp y tế chuyên sâu để tái thiết lập chu kỳ thức - ngủ.

Những dấu hiệu và triệu chứng của rối loạn giấc ngủ 

Các triệu chứng lâm sàng của rối loạn giấc ngủ rất đa dạng và thay đổi tùy thuộc vào từng loại bệnh lý cụ thể, tuy nhiên người bệnh thường gặp các biểu hiện chung sau đây:

• Khó đi vào giấc ngủ: Người bệnh trằn trọc, mất nhiều thời gian (thường trên 30 phút) mới có thể ngủ được.
• Giấc ngủ gián đoạn: Thường xuyên thức giấc giữa đêm và rất khó để ngủ lại, hoặc thức dậy quá sớm vào buổi sáng khi chưa ngủ đủ giấc.
• Buồn ngủ quá mức vào ban ngày: Cảm giác mệt mỏi, lờ đờ, buồn ngủ không cưỡng lại được ngay cả khi đang làm việc hoặc lái xe.
• Rối loạn hô hấp khi ngủ: Ngáy to, thở hổn hển hoặc có những cơn ngưng thở ngắn được người ngủ cùng phát hiện (điển hình trong hội chứng ngưng thở khi ngủ).
• Thay đổi hành vi: Dễ cáu gắt, lo âu, giảm khả năng tập trung và suy giảm trí nhớ ngắn hạn.

Biến chứng có thể gặp khi mắc rối loạn giấc ngủ 

Giấc ngủ đóng vai trò thiết yếu trong việc phục hồi năng lượng và cân bằng nội môi, do đó tình trạng rối loạn kéo dài có thể dẫn đến những hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng như:

• Bệnh lý tim mạch: Thiếu ngủ mạn tính hoặc ngưng thở khi ngủ làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, suy tim và đột quỵ.
• Rối loạn sức khỏe tâm thần: Mất ngủ có mối liên hệ mật thiết hai chiều với trầm cảm, rối loạn lo âu và làm tăng nguy cơ tự sát ở người bệnh tâm thần.
• Rối loạn chuyển hóa: Ngủ không đủ giấc làm rối loạn hormone điều chỉnh cảm giác đói và no (Ghrelin và Leptin), dẫn đến béo phì và đái tháo đường tuýp 2.
• Suy giảm miễn dịch: Cơ thể thiếu ngủ sẽ giảm sản xuất các cytokine bảo vệ, khiến người bệnh dễ mắc các bệnh nhiễm trùng thông thường.
• Tai nạn thương tích: Buồn ngủ ban ngày làm giảm phản xạ và sự tỉnh táo, là nguyên nhân hàng đầu gây ra tai nạn giao thông và tai nạn lao động.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh không nên chủ quan khi tình trạng mất ngủ hoặc buồn ngủ quá mức kéo dài làm ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt. Bạn cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám ngay khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Tình trạng khó ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài trên 3 tháng (mạn tính) mặc dù đã có thời gian nghỉ ngơi hợp lý.
• Thường xuyên ngủ gật trong những tình huống cần sự tập trung như lái xe, vận hành máy móc.
• Người ngủ cùng báo lại rằng bạn có biểu hiện ngừng thở, thở hổn hển hoặc co giật chân tay khi ngủ.
• Cảm giác tê bì, kiến bò ở chân tăng lên vào buổi tối gây khó chịu cực độ.

Cơ chế bệnh sinh của rối loạn giấc ngủ rất phức tạp, bao gồm sự tương tác giữa yếu tố tâm lý, thần kinh và môi trường. Các nguyên nhân chính được y học xác định bao gồm:

• Bệnh lý thực thể: Các cơn đau mạn tính (viêm khớp, đau lưng), bệnh lý hô hấp (hen phế quản, COPD), bệnh lý dạ dày (trào ngược dạ dày thực quản) hoặc tiểu đêm nhiều lần.
• Vấn đề tâm lý: Căng thẳng (stress), rối loạn lo âu, trầm cảm hoặc sang chấn tâm lý là nguyên nhân hàng đầu gây mất ngủ.
• Yếu tố môi trường: Tiếng ồn, ánh sáng quá mạnh, nhiệt độ phòng không phù hợp hoặc thay đổi múi giờ (Jet lag).
• Di truyền: Một số rối loạn như chứng ngủ rũ (Narcolepsy) có yếu tố di truyền rõ rệt liên quan đến sự thiếu hụt chất dẫn truyền thần kinh Hypocretin.

Những ai có nguy cơ mắc phải rối loạn giấc ngủ? 

Bệnh lý này có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi và giới tính, nhưng tỷ lệ mắc bệnh thường cao hơn ở những nhóm đối tượng sau:

• Người cao tuổi thường có giấc ngủ nông và ngắn hơn do sự lão hóa của hệ thần kinh và giảm tiết Melatonin.
• Phụ nữ có nguy cơ mắc mất ngủ cao hơn nam giới do sự thay đổi nội tiết tố trong chu kỳ kinh nguyệt, thai kỳ và giai đoạn mãn kinh.
• Người làm việc theo ca kíp hoặc thường xuyên thay đổi múi giờ làm rối loạn nhịp sinh học tự nhiên.
• Người mắc các bệnh lý mạn tính hoặc rối loạn tâm thần.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải rối loạn giấc ngủ 

Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp, một số yếu tố liên quan đến lối sống và thói quen hàng ngày có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh. Các yếu tố nguy cơ bao gồm:

• Sử dụng chất kích thích: Tiêu thụ nhiều Caffeine (cà phê, trà) vào buổi chiều tối hoặc lạm dụng rượu bia làm giảm chất lượng giấc ngủ sâu.
• Thói quen ngủ thất thường: Ngủ trưa quá nhiều hoặc giờ đi ngủ không cố định.
• Sử dụng thiết bị điện tử: Ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính ức chế quá trình sản xuất Melatonin, gây khó ngủ.
• Ít vận động: Thiếu hoạt động thể chất làm giảm áp lực giấc ngủ tự nhiên vào ban đêm.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán rối loạn giấc ngủ 

Để xác định chính xác loại rối loạn giấc ngủ và nguyên nhân gốc rễ, bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện quy trình thăm khám lâm sàng kết hợp với các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm:

• Nhật ký giấc ngủ: Bác sĩ yêu cầu bệnh nhân ghi chép lại giờ đi ngủ, giờ thức dậy, số lần thức giấc và mức độ buồn ngủ ban ngày trong ít nhất 1-2 tuần.
• Đa ký giấc ngủ (Polysomnography - PSG): Đây là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán. Bệnh nhân sẽ ngủ lại tại phòng lab, máy móc sẽ ghi lại sóng não, nồng độ oxy máu, nhịp tim, nhịp thở và chuyển động mắt, chân tay trong suốt đêm.
• Trắc nghiệm giấc ngủ tiềm thời (MSLT): Đo thời gian bệnh nhân đi vào giấc ngủ trong các giấc ngủ ngắn ban ngày, dùng để chẩn đoán chứng ngủ rũ.
• Đo động học (Actigraphy): Sử dụng thiết bị đeo tay để theo dõi chu kỳ thức - ngủ trong môi trường tự nhiên tại nhà.

Phương pháp điều trị rối loạn giấc ngủ

Chiến lược điều trị cần được cá thể hóa dựa trên nguyên nhân và loại rối loạn cụ thể, kết hợp giữa liệu pháp hành vi và can thiệp y khoa.

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT-I) là phương pháp điều trị đầu tay cho bệnh mất ngủ mạn tính, giúp thay đổi các suy nghĩ và hành vi tiêu cực ảnh hưởng đến giấc ngủ. Các kỹ thuật bao gồm kiểm soát kích thích, hạn chế thời gian ngủ và thư giãn.

Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định thuốc hỗ trợ trong thời gian ngắn hoặc điều trị bệnh lý nền.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của rối loạn giấc ngủ 

Chế độ sinh hoạt

Việc thiết lập phương pháp ngủ đúng cách là nền tảng quan trọng nhất để cải thiện chất lượng giấc ngủ lâu dài. Bạn nên thực hiện các biện pháp sau:

• Duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả vào cuối tuần để ổn định đồng hồ sinh học.
• Tạo môi trường ngủ lý tưởng: Phòng ngủ cần tối, yên tĩnh và nhiệt độ mát mẻ (khoảng 24 - 26 độ C).
• Thực hiện các hoạt động thư giãn trước khi ngủ như đọc sách, nghe nhạc nhẹ hoặc tắm nước ấm.

Chế độ dinh dưỡng

Bên cạnh đó, có một số lưu ý về chế độ dinh dưỡng như:

• Không ăn quá no hoặc ăn thực phẩm khó tiêu, cay nóng sát giờ đi ngủ.
• Tránh uống cà phê, trà đậm sau 2 giờ chiều và hạn chế uống nhiều nước vào buổi tối để tránh tiểu đêm.

Phương pháp phòng ngừa rối loạn giấc ngủ hiệu quả 

Việc duy trì một lối sống khoa học là cách tốt nhất để bảo vệ nhịp sinh học tự nhiên. Các biện pháp dự phòng bao gồm:

• Tập thể dục đều đặn: Vận động ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp cơ thể giải tỏa căng thẳng và dễ ngủ hơn vào ban đêm. Tuy nhiên, tránh tập luyện cường độ cao trong vòng 3 giờ trước khi ngủ.
• Tiếp xúc ánh sáng tự nhiên: Dành thời gian tiếp xúc với ánh sáng mặt trời vào buổi sáng giúp điều chỉnh nhịp sinh học và cải thiện sự tỉnh táo ban ngày.
• Quản lý căng thẳng: Học cách kiểm soát stress thông qua thiền định, yoga hoặc các bài tập hít thở sâu để tâm trí thư thái trước khi lên giường.
• Hạn chế thiết bị điện tử: Ngừng sử dụng điện thoại, máy tính bảng ít nhất 1 giờ trước khi ngủ để tránh tác hại của ánh sáng xanh.

Rối loạn giấc ngủ là một vấn đề sức khỏe phổ biến nhưng thường bị bỏ qua, gây ảnh hưởng sâu sắc đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe toàn diện. Việc chủ động thay đổi thói quen sinh hoạt, tuân thủ vệ sinh giấc ngủ và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế kịp thời là cách tốt nhất để tìm lại giấc ngủ ngon.