Men gan cao là gì? Những vấn đề cần biết về men gan cao

Gan là một bộ phận quan trọng của cơ thể. Khi gan khỏe mạnh, các enzyme này chủ yếu nằm bên trong tế bào gan. Tuy nhiên, nếu gan bị căng thẳng, viêm nhiễm hoặc tổn thương, các tế bào gan sẽ bị tổn thương và giải phóng các enzyme này vào máu với tỷ lệ cao hơn.

Men gan cao xảy ra khi nồng độ enzyme gan trong máu cao hơn mức bình thường. Các enzyme này là những protein quan trọng, có vai trò tăng tốc các phản ứng hóa học trong cơ thể, có chức năng sản xuất mật, hỗ trợ quá trình đông máu, chuyển hóa chất dinh dưỡng và thuốc, phân hủy thực phẩm và loại bỏ độc tố.

Các enzyme gan phổ biến mà bác sĩ thường đo lường trong xét nghiệm máu bao gồm:

• Alanine Transaminase (ALT): Chủ yếu được tìm thấy trong gan. Mức ALT cao thường là dấu hiệu chỉ ra tổn thương gan.
• Aspartate Transaminase (AST): Có mặt trong gan, nhưng cũng có thể được tìm thấy ở các cơ quan khác như tim và cơ bắp. AST cao cũng có thể gợi ý tổn thương gan, nhưng nó không đặc hiệu như ALT. Mức bình thường thường dao động từ 10 đến 40 U/L.
• Alkaline Phosphatase (ALP): Là enzym hoạt động trong ống mật và mô xương.
• Gamma-Glutamyl Transferase (GGT): Hỗ trợ vận chuyển các phân tử khác qua màng tế bào. GGT là một chỉ số nhạy cảm đối với tổn thương gan và có thể tăng lên ngay cả trước khi các enzyme khác tăng.

Những triệu chứng của men gan cao

Ban đầu, men gan cao thường không gây ra bất kỳ triệu chứng nào và nhiều người được phát hiện men gan cao thông qua xét nghiệm máu định kỳ. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân men gan cao là do tổn thương hoặc viêm gan nghiêm trọng, các triệu chứng có thể xuất hiện:

• Mệt mỏi (cảm thấy kiệt sức).
• Đau bụng hoặc khó chịu nhẹ ở vùng bụng trên bên phải.
• Buồn nôn và nôn mửa.
• Nước tiểu sẫm màu.
• Vàng da hoặc vàng mắt.
• Ngứa da không rõ nguyên nhân.
• Phân có màu nhạt.
• Sưng ở chân hoặc bụng.
• Dễ bị bầm tím hoặc chảy máu.
• Mất cảm giác ngon miệng.

Tác động của men gan cao với sức khỏe 

Nếu không được giải quyết nguyên nhân gốc rễ, tình trạng viêm gan kéo dài có thể tiến triển thành xơ hóa, sau đó là xơ gan gây tổn thương gan vĩnh viễn và thậm chí có nguy cơ dẫn đến ung thư gan.

Biến chứng có thể gặp khi mắc men gan cao

Nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng viêm gan kéo dài do men gan cao có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng:

• Xơ hóa (Fibrosis): Viêm gan liên tục có thể tiến triển thành xơ hóa, nơi các mô sẹo bắt đầu thay thế các tế bào gan khỏe mạnh.
• Xơ gan (Cirrhosis): Là tình trạng xơ hóa lan rộng và nghiêm trọng, làm gián đoạn chức năng gan bình thường. Xơ gan có thể là hậu quả của tổn thương gan lâu dài, như viêm gan mãn tính hoặc lạm dụng rượu.
• Suy gan: Xơ gan và các tổn thương nghiêm trọng khác có thể dẫn đến suy gan tức là gan không thể hoạt động đủ để duy trì sự sống. Các triệu chứng của suy gan bao gồm chảy máu bất thường và mệt mỏi cực độ.
• Ung thư gan: Các vấn đề về gan nếu tồn tại lâu dài có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư biểu mô tế bào gan.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ phụ khoa hoặc nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ngay lập tức nếu bạn:

• Được chẩn đoán men gan cao và các mức enzyme vẫn cao trong thời gian dài (sau khoảng 2 đến 4 tuần).
• Có các triệu chứng của tổn thương gan nghiêm trọng hoặc suy gan như vàng da, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, nước tiểu sẫm màu hoặc mệt mỏi kéo dài.
• Có tiền sử gia đình mắc bệnh gan.
• Lạm dụng rượu hoặc sử dụng ma túy.
• Đang mang thai và có các triệu chứng như đau đầu, sưng bất thường ở tay chân, đau bụng, ngứa hoặc vàng da (có thể liên quan đến các tình trạng gan thai kỳ như tiền sản giật, hội chứng HELLP).

Men gan cao có thể do nhiều tình trạng khác nhau gây ra, từ những vấn đề sức khỏe vô hại tạm thời cho đến những bệnh lý mạn tính nghiêm trọng. Các nguyên nhân phổ biến nhất bao gồm:

• Bệnh gan nhiễm mỡ: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất do chất béo tích tụ quá mức trong tế bào gan. Bệnh gan nhiễm mỡ có thể do rượu (viêm gan do rượu, Alcoholic Hepatitis) hoặc không do rượu (NAFLD/MASLD).
• Viêm gan: Viêm gan do virus (A, B, C) gây viêm và tổn thương tế bào gan. Viêm gan B và C là nhiễm trùng mãn tính có thể dẫn đến xơ gan.
• Thuốc và thực phẩm bổ sung: Nhiều loại thuốc có thể làm tăng men gan tạm thời, được gọi là tổn thương gan do thuốc (DILI). Acetaminophen có thể gây hại gan nếu dùng quá liều hoặc thường xuyên, đặc biệt là ở người uống rượu, người dùng thuốc statin, thuốc kháng sinh, thuốc chống co giật, thuốc chống lao, NSAIDs và một số thuốc chống trầm cảm, thực phẩm chức năng thảo dược có thể ảnh hưởng đến chức năng gan.
• Lạm dụng rượu: Uống rượu nặng và thường xuyên gây viêm gan do rượu, sản xuất chất độc gây tổn thương gan dẫn đến tăng men gan.
• Bệnh tự miễn: Viêm gan tự miễn xảy ra khi hệ thống miễn dịch tấn công nhầm các tế bào gan cũng có thể làm tăng men gan.
• Bệnh chuyển hóa: Béo phì, tiểu đường và hội chứng chuyển hóa (Metabolic Syndrome) làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ và viêm gan.
• Nhiễm trùng khác: Cytomegalovirus, virus Epstein-Barr và nhiễm trùng huyết.
• Bệnh Wilson: Đây là một rối loạn di truyền hiếm gặp gây tích tụ đồng trong gan.
• Bệnh Hemochromatosis di truyền: Gây hấp thụ quá nhiều sắt từ chế độ ăn uống, làm tổn thương mô gan.
• Thiếu hụt Alpha-1 antitrypsin.
• Các nguyên nhân khác: Suy tim (do giảm lưu lượng máu đến gan), Bệnh Celiac, rối loạn tuyến giáp hoặc sỏi mật làm tắc nghẽn ống mật.

Những ai có nguy cơ mắc phải men gan cao?

Những người có nguy cơ cao bị men gan cao bao gồm:

• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh gan.
• Người mắc bệnh đái tháo đường, béo phì hoặc cholesterol cao.
• Người lạm dụng rượu hoặc có tiền sử rối loạn sử dụng rượu.
• Người bị phơi nhiễm hoặc mắc bệnh viêm gan.
• Người đang sử dụng một số loại thuốc nhất định (như statins hoặc acetaminophen).

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải men gan cao

Ngoài các tình trạng sức khỏe cụ thể, các yếu tố lối sống cũng góp phần làm tăng nguy cơ tổn thương gan và men gan cao:

• Chế độ ăn uống không lành mạnh: Chế độ ăn nhiều đường, chất béo bão hòa và chất béo không lành mạnh gây gánh nặng cho gan và góp phần gây ra bệnh gan nhiễm mỡ.
• Lối sống ít vận động: Đã có bằng chứng cho thấy lối sống ít vận động làm tăng tỷ lệ mắc các bệnh về gan.
• Căng thẳng và lo âu: Căng thẳng mãn tính có thể góp phần gây viêm gan thông qua các con đường khác nhau. Gián tiếp làm tăng men gan bằng cách dẫn đến những thói quen không lành mạnh (như uống rượu nhiều hơn).
• Tập thể dục cường độ cao: Các bài tập gắng sức có thể gây tăng ALT và AST tạm thời do sự phá vỡ cơ bắp, nhưng mức độ này thường trở lại bình thường trong vòng vài ngày nghỉ ngơi.
• Hút thuốc: Việc sử dụng thuốc lá không chỉ gây tổn hại đến hệ hô hấp và tim mạch mà còn được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với tổn thương gan, do cơ chế stress oxy hóa và rối loạn vi tuần hoàn tại mô gan.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán men gan cao

Men gan cao thường được phát hiện qua xét nghiệm chức năng gan. Nếu các xét nghiệm ban đầu cho thấy enzyme tăng cao, bác sĩ sẽ xem xét tổng thể bệnh sử, các triệu chứng và có thể đề nghị các xét nghiệm bổ sung để xác định nguyên nhân cụ thể:

• Xét nghiệm máu lặp lại: Để xác nhận kết quả và kiểm tra các chỉ số máu khác như bilirubin, albumin hoặc INR.
• Xét nghiệm máu bổ sung: Để tìm kiếm các tình trạng cụ thể như virus viêm gan (A, B, C) hoặc rối loạn tự miễn.
• Siêu âm: Phương pháp không xâm lấn sử dụng sóng âm để tạo hình ảnh cấu trúc gan.
• Các kỹ thuật hình ảnh khác: Bao gồm Chụp CT (cung cấp hình ảnh cắt ngang chi tiết) và MRI (tạo hình ảnh chất lượng cao của mô mềm).
• Đo độ đàn hồi thoáng qua: Một công cụ không xâm lấn đo độ cứng của gan (độ xơ hóa) bằng cách đo sóng âm truyền qua gan.
• Sinh thiết gan: Thủ thuật này lấy một mẫu mô gan nhỏ để kiểm tra dưới kính hiển vi, cần thiết khi các xét nghiệm không xâm lấn không đưa ra chẩn đoán dứt khoát.

Phương pháp điều trị men gan cao

Không có một phương pháp điều trị đơn lẻ nào cho tình trạng men gan cao, việc điều trị luôn tập trung vào giải quyết nguyên nhân cơ bản gây ra sự tăng enzyme.

Nội khoa 

Điều trị nguyên nhân cụ thể:

• Đối với viêm gan virus, có thể sử dụng thuốc kháng virus.
• Đối với viêm gan tự miễn, bác sĩ có thể kê toa steroid để giảm viêm.
• Đối với men gan cao do thuốc men, việc điều chỉnh liều lượng hoặc ngừng sử dụng thuốc đó (dưới sự giám sát của bác sĩ) có thể giúp men gan trở lại bình thường.
• Đối với các rối loạn chuyển hóa như tiểu đường hoặc tăng lipid máu, việc quản lý tốt các tình trạng này bằng thuốc và chế độ ăn uống sẽ cải thiện men gan.
• Đối với rối loạn sử dụng rượu hoặc ma túy, cần điều trị bằng liệu pháp hành vi và thuốc men.

Theo dõi thường xuyên: Xét nghiệm máu thường xuyên để theo dõi mức enzyme và đánh giá hiệu quả điều trị là rất quan trọng.

Ngoại khoa

Trong những trường hợp nghiêm trọng, khi tổn thương gan đã lan rộng và không thể hồi phục (xơ gan giai đoạn cuối hoặc suy gan) thì phẫu thuật cấy ghép gan có thể là cần thiết.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của men gan cao

Một số thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn biến bệnh gồm:

Chế độ dinh dưỡng:

• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh: Tập trung vào thực phẩm tự nhiên và hữu cơ, ăn nhiều trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt và protein nạc.
• Tăng cường chất xơ: Tăng lượng chất xơ trong chế độ ăn uống.
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn: Giới hạn thực phẩm chứa nhiều đường tinh luyện, carbohydrate tinh chế, chất béo không lành mạnh và chất béo bão hòa, cũng như muối.
• Caffeine: Tiêu thụ cà phê (đen, không đường, vừa phải) có thể hỗ trợ sức khỏe gan.
• Bổ sung hỗ trợ: Tham khảo ý kiến bác sĩ về các chất dinh dưỡng hỗ trợ như Vitamin E, axit béo Omega-3, cây kế sữa và nghệ.

Chế độ sinh hoạt:

• Giảm cân và duy trì cân nặng hợp lý: Việc giảm cân từ từ và bền vững giúp giảm lượng mỡ tích tụ trong tế bào gan, từ đó cải thiện chức năng gan và giảm nguy cơ tiến triển thành viêm gan mạn hoặc xơ gan.
• Hoạt động thể chất đều đặn: Tập thể dục mức độ vừa phải với tổng thời gian tối thiểu 150 phút mỗi tuần (tương đương khoảng 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần) được khuyến nghị. Vận động thường xuyên giúp giảm tích tụ mỡ gan, tăng độ nhạy insulin và cải thiện chuyển hóa toàn thân.
• Hạn chế hoặc tránh hoàn toàn rượu bia: Rượu là tác nhân gây độc trực tiếp cho tế bào gan, làm tăng nguy cơ viêm gan do rượu và xơ gan. Vì vậy, việc giảm tiêu thụ hoặc kiêng hoàn toàn đồ uống có cồn là cần thiết, đặc biệt đối với những người có men gan tăng cao.
• Ngừng hút thuốc lá: Hút thuốc không chỉ ảnh hưởng đến phổi và tim mạch mà còn làm tăng stress oxy hóa và rối loạn vi tuần hoàn tại gan, góp phần thúc đẩy quá trình tổn thương gan mạn tính.
• Sử dụng thuốc hợp lý: Người bệnh chỉ nên sử dụng thuốc - bao gồm thuốc tây, thuốc thảo dược và thực phẩm chức năng – theo chỉ định của bác sĩ. Cần thông báo đầy đủ với nhân viên y tế về tất cả các loại thuốc và sản phẩm đang sử dụng để hạn chế nguy cơ tương tác thuốc và tổn thương gan do thuốc.

Phương pháp phòng ngừa men gan cao hiệu quả

Đặc hiệu

Tiêm chủng: Vắc xin viêm gan gồm vắc xin phòng viêm gan B và vắc xin phòng viêm gan A, đây là hai loại bệnh khác nhau và có thể tiêm riêng hoặc kết hợp. Vắc xin viêm gan B là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để phòng ngừa virus gây bệnh xơ gan, ung thư gan, được khuyến cáo tiêm cho tất cả trẻ sơ sinh và những người có nguy cơ cao. Vắc xin viêm gan A phòng ngừa virus gây viêm gan A, thường được tiêm cho trẻ từ 2 tuổi trở lên và người lớn có nguy cơ cao. 

Không đặc hiệu

• Phòng ngừa lây nhiễm: Thực hành vệ sinh tốt, tránh dùng chung kim tiêm, sử dụng bảo vệ khi quan hệ tình dục để giảm nguy cơ nhiễm viêm gan.
• Quản lý bệnh lý mạn tính: Quản lý hiệu quả các bệnh lý nền như tiểu đường và cholesterol cao vì chúng ảnh hưởng đến sức khỏe gan.
• Tránh độc tố: Giảm thiểu tiếp xúc với các hóa chất công nghiệp, thuốc trừ sâu và độc tố môi trường.