Lưỡi trắng là gì? Triệu chứng, nguyên nhân, cách điều trị và phòng ngừa

Chứng lưỡi trắng là mô tả lâm sàng cho sự biến đổi màu sắc và bề mặt của lưỡi khi niêm mạc bị phủ bởi màng trắng hoặc có các mảng trắng rõ rệt. Cơ chế có thể là do tăng sừng hóa biểu mô, tích tụ tế bào bong, mảng bám vi khuẩn, nấm men hoặc dịch tiết gây ngấm màu, đồng thời một số tình trạng hệ thống như thiếu vitamin, bệnh gan, bệnh tự miễn hoặc tác dụng phụ thuốc cũng gây biểu hiện tương tự. 

Diễn biến có thể cấp tính kèm đau, bỏng hoặc mạn tính thường không đau nhưng dai dẳng. Việc phân biệt lưỡi trắng do nguyên nhân lành tính và các tổn thương tiền ác tính hay ác tính là yếu tố quan trọng để quyết định cần can thiệp như thế nào.

Đánh giá lâm sàng kỹ càng bao gồm tiền sử, khám lưỡi, kiểm tra miệng toàn diện và một số cận lâm sàng sẽ giúp xác định nguyên nhân và lập kế hoạch điều trị phù hợp. Trong nhiều trường hợp, việc đơn giản như cải thiện vệ sinh miệng và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng mang lại hiệu quả tốt nhưng khi có dấu hiệu bất thường cần khám chuyên khoa.

Những dấu hiệu và triệu chứng của lưỡi trắng 

Biểu hiện lâm sàng của lưỡi trắng phong phú và cung cấp gợi ý quan trọng về nguyên nhân cần nhận diện như:

• Người bệnh có thể thấy bề mặt lưỡi phủ một lớp trắng mỏng dễ cạo đi hoặc lớp dày khó cạo.
• Người bệnh có thể có cảm giác lưỡi bị bỏng rát, ngứa hoặc tê khi lớp màng phủ gây kích thích.
• Người bệnh có thể có vị giác thay đổi, giảm cảm nhận mùi vị hoặc thấy vị đắng khác thường.
• Người bệnh có thể có hơi thở hôi do mảng bám vi khuẩn và dịch tiết tích tụ trên lưỡi.
• Người bệnh có thể có loét lưỡi, nốt đỏ hoặc vùng dày sừng kèm theo, đặc biệt nếu nguyên nhân do rối loạn mô học.
• Người bệnh có thể có các triệu chứng toàn thân như sốt nhẹ, mệt mỏi hoặc dấu hiệu của bệnh nền nếu lưỡi trắng là biểu hiện hệ thống.

Biến chứng có thể gặp khi mắc lưỡi trắng 

Dù nhiều trường hợp lành tính, lưỡi trắng kéo dài hoặc do nguyên nhân nguy cơ có thể dẫn đến hậu quả tại chỗ và toàn thân, bao gồm:

• Người bệnh có thể bị nhiễm nấm lan rộng trong khoang miệng dẫn tới khó ăn, gây suy dinh dưỡng, sụt cân nếu không điều trị.
• Người bệnh có thể phát triển loét và viêm thứ phát gây đau, khó nuốt và hạn chế ăn uống.
• Người bệnh có thể bị mất vị giác kéo dài ảnh hưởng ăn uống và sức khỏe tinh thần.
• Người bệnh có thể có tổn thương tiền ác tính hoặc ác tính nếu biểu hiện do bạch sản hoặc ung thư lưỡi không được phát hiện sớm.
• Người bệnh có thể gặp tác động tới chất lượng sống do đau, tiết dịch nhiều và các ảnh hưởng thẩm mỹ.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Việc quyết định khám chuyên khoa dựa trên tính chất, thời gian tồn tại và các dấu hiệu đi kèm của lưỡi trắng như:

• Người bệnh nên khám nếu lớp trắng không mờ đi sau vệ sinh miệng kỹ hoặc sau vài ngày cải thiện tại nhà.
• Lưỡi trắng kèm đau nhiều, loét, chảy máu hoặc khó nuốt.
• Người bệnh nên khám khi có yếu tố nguy cơ như hút thuốc thường xuyên, uống rượu, tiền sử tổn thương tiền ác tính ở miệng hoặc miễn dịch suy giảm.
• Người bệnh có dấu hiệu toàn thân như sốt, sụt cân hoặc mệt mỏi kèm lưỡi trắng cần thăm khám để đánh giá bệnh lý hệ thống.

Nguyên nhân gây lưỡi trắng rất đa dạng, từ yếu tố tại chỗ, nhiễm khuẩn đến bệnh lý toàn thân và tác dụng phụ thuốc, cụ thể:

• Nhiễm nấm candida dẫn tới tưa miệng, thường cạo được và kèm đau.
• Viêm teo niêm mạc, thiếu vitamin nhóm B hoặc thiếu sắt làm thay đổi bề mặt lưỡi.
• Viêm họng, viêm miệng kèm mảng bám thực phẩm và vi khuẩn bám trên màng lưỡi.
• Tác dụng phụ thuốc ức chế miễn dịch, kháng sinh rộng phổ hoặc thuốc khô miệng.
• Phản ánh bệnh toàn thân như bệnh gan mật với vàng da kèm lớp phủ trắng do thay đổi dịch tiết miệng.

Những ai có nguy cơ mắc phải lưỡi trắng? 

Một số nhóm người có nguy cơ cao hơn cần chú ý sức khỏe và theo dõi thường xuyên như:

• Người lớn tuổi và người có vệ sinh khoang miệng kém có nguy cơ tích tụ mảng bám và nhiễm nấm cao.
• Người hút thuốc lá và dùng rượu nhiều có nguy cơ bạch sản và tổn thương tiền ác tính của lưỡi.
• Người dùng thuốc ức chế miễn dịch, bệnh nhân điều trị ung thư hoặc HIV có nguy cơ nhiễm nấm và lưỡi trắng nặng.
• Người suy dinh dưỡng, thiếu vitamin B hoặc thiếu sắt có nguy cơ thay đổi bề mặt lưỡi thành trắng.
• Người có bệnh lý mạn tính như đái tháo đường có môi trường tạo thuận lợi cho nấm men phát triển.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải lưỡi trắng 

Nhiều yếu tố lối sống và điều trị làm tăng khả năng xuất hiện lưỡi trắng như:

• Vệ sinh miệng không đúng cách dẫn tới mảng bám vi khuẩn và nấm tích tụ.
• Dùng kháng sinh dài ngày làm rối loạn hệ vi sinh tạo điều kiện cho candida phát triển.
• Hút thuốc lá và uống rượu làm tổn thương niêm mạc và giảm cơ chế bảo vệ.
• Bị khô miệng do thuốc hoặc bệnh lý nền khiến dịch tiết miệng giảm.
• Chế độ ăn nghèo dinh dưỡng làm suy giảm miễn dịch tại chỗ.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán lưỡi trắng 

Quy trình chẩn đoán giúp phân biệt giữa tổn thương lành tính, nhiễm nấm và tổn thương cần sinh thiết với các bước thăm khám như sau:

• Bác sĩ sẽ khám lâm sàng xác định tính chất lớp phủ xem có cạo được hay không, có hình thái sừng hóa hay loét kèm theo.
• Bác sĩ có thể lấy mẫu cạo bề mặt để soi trực tiếp hoặc nuôi cấy nấm khi nghi ngờ nhiễm candida.
• Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu để đánh giá thiếu máu, thiếu vitamin, đái tháo đường hoặc bệnh gan mật khi cần.
• Bác sĩ có thể yêu cầu sinh thiết hẹp khi tổn thương dày sừng cố định, kéo dài hoặc có khuynh hướng loét để loại trừ bạch sản tiền ác tính hoặc ung thư.
• Bác sĩ có thể phối hợp khám răng và điều chỉnh các yếu tố tại chỗ như chỉnh răng giả, sửa cạnh răng sắc gây kích ứng.

Phương pháp điều trị lưỡi trắng

Điều trị tùy thuộc nguyên nhân, mục tiêu là loại bỏ yếu tố gây bệnh, giảm triệu chứng và theo dõi tổn thương kéo dài, cụ thể:

• Hướng dẫn vệ sinh lưỡi và khoang miệng kỹ lưỡng bằng bàn chải lưỡi hoặc cạo lưỡi để loại mảng bám tạm thời.
• Kê thuốc chống nấm dạng bôi hoặc dạng uống khi xác định nhiễm candida, ví dụ nystatin bôi hoặc fluconazole theo chỉ định chuyên khoa.
• Bổ sung vitamin và khoáng khi có thiếu hụt như bổ sung vitamin B hoặc sắt theo kết quả xét nghiệm.
• Ngưng hoặc thay đổi thuốc gây khô miệng hoặc làm nặng tình trạng nếu có thể.
• Thực hiện phẫu thuật cắt bỏ hoặc sinh thiết khi tổn thương sừng hóa, dày sừng hoặc nghi ngờ tiền ác tính.
• Phối hợp điều trị bệnh nền như kiểm soát đường huyết ở người đái tháo đường hoặc điều trị bệnh gan khi cần. 

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của lưỡi trắng 

Chế độ sinh hoạt: 

Thay đổi lối sống và vệ sinh miệng đều đặn là nền tảng để phòng ngừa và giảm tái phát lưỡi trắng, bao gồm:

• Duy trì vệ sinh miệng toàn diện bao gồm chải răng, làm sạch lưỡi và dùng chỉ nha khoa hàng ngày để loại mảng bám.
• Tránh hút thuốc và hạn chế rượu vì các chất này làm tổn thương niêm mạc và tăng nguy cơ bạch sản.
• Uống đủ nước để tránh khô miệng và duy trì dòng chảy nước bọt bảo vệ.
• Khám định kỳ khi biểu hiện không cải thiện sau biện pháp tự chăm sóc.

Chế độ dinh dưỡng:

Dưới đây là những khuyến nghị dinh dưỡng giúp hỗ trợ lành tổn thương niêm mạc và giảm nguy cơ nhiễm trùng: 

• Người bệnh nên bổ sung thực phẩm giàu vitamin nhóm B, vitamin C và sắt theo nhu cầu để hỗ trợ tái tạo niêm mạc.
• Hạn chế đường và đồ ngọt để giảm nền tảng mảng bám và sự phát triển của nấm men.
• Tiêu thụ thực phẩm giàu probiotic như sữa chua để hỗ trợ cân bằng vi sinh trong miệng nếu dung nạp tốt.
• Tránh thực phẩm quá nóng, quá mặn hoặc cay làm kích ứng niêm mạc khi đang có tổn thương.
• Duy trì khẩu phần ăn đủ năng lượng và chất đạm để hỗ trợ quá trình lành mô.

Phương pháp phòng ngừa lưỡi trắng

Biện pháp phòng ngừa chủ yếu dựa vào vệ sinh miệng, kiểm soát bệnh nền và giảm yếu tố thuận lợi như:

• Duy trì vệ sinh răng miệng hàng ngày, sử dụng bàn chải lưỡi hoặc cạo lưỡi để loại bỏ mảng bám.
• Bỏ hút thuốc và hạn chế rượu để giảm nguy cơ bạch sản và tổn thương mãn tính.
• Hạn chế dùng kháng sinh kéo dài nếu không cần thiết và trao đổi với bác sĩ khi có dấu hiệu khô miệng.
• Đi khám chuyên khoa khi lưỡi trắng tồn tại lâu hơn hai tuần hoặc đi kèm loét, dày sừng hoặc triệu chứng toàn thân.

Chứng lưỡi trắng là biểu hiện chung của nhiều tình trạng từ lành tính đến có nguy cơ nghiêm trọng, bởi vậy nhận diện triệu chứng và tìm nguyên nhân là bước đầu tiên quan trọng trong xử trí. Vệ sinh miệng tốt, điều chỉnh lối sống và kiểm soát các bệnh nền hỗ trợ phục hồi niêm mạc và ngăn ngừa tái phát.