Khớp cắn ngược (răng móm) là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Khớp cắn ngược, thường được gọi là răng móm, là một dạng sai lệch tương quan giữa răng và/hoặc hai hàm. Ở khớp cắn bình thường, khi hai hàm khép lại, các răng cửa hàm trên thường nằm hơi phía trước và phủ ngoài răng cửa hàm dưới. Trong khớp cắn ngược vùng răng trước, tương quan này bị đảo ngược: Một hoặc nhiều răng cửa hàm dưới nằm phía trước răng cửa hàm trên.

Khớp cắn ngược thường liên quan đến sai khớp cắn hạng III, nhưng hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất. Biểu hiện cắn ngược phía trước có thể xuất phát chủ yếu từ vị trí bất thường của răng, từ sự mất cân đối giữa xương hàm trên và hàm dưới, hoặc từ sự phối hợp của cả hai yếu tố. Vì vậy, không phải mọi trường hợp nhìn bên ngoài có biểu hiện “móm” đều có nguyên nhân và mức độ giống nhau.

Mức độ khớp cắn ngược có thể dao động đáng kể. Ở trường hợp nhẹ, chỉ một vài răng có tương quan bất thường nên người bệnh có thể khó nhận thấy. Ngược lại, khi sự sai lệch liên quan nhiều đến cấu trúc xương hàm, hàm dưới và vùng cằm có thể biểu hiện nhô ra phía trước rõ hơn, làm thay đổi tương quan khuôn mặt. Việc xác định nguồn gốc của sai lệch có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và lựa chọn hướng can thiệp phù hợp.

Dựa trên cơ chế hình thành, khớp cắn ngược có thể được xem xét theo ba nhóm chính:

• Khớp cắn ngược do răng: Sai lệch chủ yếu bắt nguồn từ vị trí hoặc hướng mọc của răng trong khi tương quan nền xương hàm không có bất thường đáng kể. Chẳng hạn, răng cửa hàm trên có thể nghiêng về phía trong hoặc răng cửa hàm dưới nghiêng ra phía ngoài, tạo nên tương quan cắn ngược.
• Khớp cắn ngược do xương: Tình trạng này liên quan đến sự mất cân đối về kích thước, vị trí hoặc quá trình phát triển của hai xương hàm. Hàm dưới có thể phát triển hoặc nằm quá ra trước, hàm trên kém phát triển hoặc nằm lùi về sau, hoặc đồng thời tồn tại cả hai đặc điểm. Đây thường là nhóm có biểu hiện khuôn mặt rõ hơn.
• Khớp cắn ngược phối hợp: Người bệnh đồng thời có bất thường về vị trí răng và tương quan xương hàm. Mức độ biểu hiện phụ thuộc vào sự đóng góp của từng thành phần.

Ngoài ra, trên lâm sàng còn có thể gặp khớp cắn ngược chức năng (giả hạng III). Trong trường hợp này, sự tiếp xúc bất thường của răng có thể khiến hàm dưới dịch chuyển ra trước khi người bệnh cắn hai hàm lại, từ đó tạo hình ảnh tương tự sai khớp cắn hạng III. Phân biệt dạng chức năng với sai lệch xương thực sự đặc biệt quan trọng ở trẻ đang trong giai đoạn tăng trưởng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của khớp cắn ngược

Khớp cắn ngược mức độ nhẹ có thể không gây triệu chứng đáng kể ngoài sự thay đổi tương quan giữa các răng. Khi sai lệch rõ hơn, đặc biệt trong những trường hợp có sự mất cân đối giữa hai hàm, người bệnh có thể nhận thấy các dấu hiệu và triệu chứng sau:

• Răng cửa hàm dưới nằm phía trước răng cửa hàm trên: Đây là dấu hiệu đặc trưng của khớp cắn ngược, dễ nhận thấy khi hai hàm khép lại.
• Hàm dưới hoặc cằm nhô ra phía trước: Ở những trường hợp biểu hiện rõ, tương quan hai hàm có thể khiến phần dưới của khuôn mặt trông nhô ra hơn bình thường.
• Khó mở hoặc đóng miệng hoàn toàn: Sự sai lệch giữa răng và hai hàm có thể làm hoạt động đóng - mở miệng trở nên khó khăn ở một số trường hợp.
• Khó chịu hoặc đau khi nhai, nói: Tương quan khớp cắn bất thường có thể gây cảm giác không thoải mái hoặc đau trong quá trình ăn nhai và giao tiếp.
• Thường xuyên cắn vào mô mềm trong miệng: Vị trí răng không phù hợp có thể khiến người bệnh vô tình cắn vào má hoặc các mô mềm bên trong khoang miệng.
• Đau hàm: Một số người có thể xuất hiện cảm giác đau hoặc khó chịu ở vùng hàm, nhất là khi khớp cắn ngược gây ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống nhai.
• Khó thở: Khó thở có thể xuất hiện ở một số trường hợp khớp cắn ngược nghiêm trọng.
• Hơi thở có mùi: Hôi miệng cũng được ghi nhận là một triệu chứng có thể gặp, mặc dù đây không phải dấu hiệu đặc hiệu và có thể liên quan đến nhiều tình trạng răng miệng khác.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải khớp cắn ngược

Khớp cắn ngược không chỉ ảnh hưởng đến tương quan giữa hai hàm mà nếu tình trạng sai lệch rõ rệt kéo dài, người bệnh có thể gặp một số vấn đề về răng, nướu và chức năng hàm. Các biến chứng có thể gặp bao gồm:

• Sâu răng: Răng mọc chen chúc hoặc sai vị trí có thể tạo ra những khu vực khó vệ sinh, khiến thức ăn và mảng bám dễ tích tụ, từ đó làm tăng nguy cơ sâu răng.
• Viêm nướu và các vấn đề nha chu: Việc khó làm sạch một số bề mặt và kẽ răng có thể tạo điều kiện cho mảng bám tích tụ, làm tăng nguy cơ viêm nướu và các vấn đề liên quan đến mô quanh răng.
• Mòn hoặc nứt răng: Sự tiếp xúc bất thường giữa các răng có thể khiến lực nhai phân bố không đều, làm một số răng chịu lực nhiều hơn và có nguy cơ bị mòn hoặc tổn thương.
• Tổn thương các răng lân cận hoặc răng đối diện: Tương quan khớp cắn bất thường có thể tạo lực tác động không thuận lợi lên những răng tiếp xúc với nhau, từ đó góp phần gây tổn thương răng theo thời gian.
• Rối loạn khớp thái dương hàm: Các vấn đề liên quan đến khớp hàm và những mô xung quanh có thể gây đau hoặc khó chịu vùng hàm, mặt và có thể đi kèm các triệu chứng như đau đầu hoặc đau vùng tai.
• Ảnh hưởng đến chức năng ăn nhai: Khi hai hàm và các răng không tiếp xúc phù hợp, việc cắn và nghiền thức ăn có thể trở nên khó khăn hoặc kém hiệu quả hơn.
• Mất răng: Sai khớp cắn không được xử trí có thể đi kèm các vấn đề răng miệng kéo dài và trong những trường hợp nghiêm trọng có thể góp phần làm tăng nguy cơ mất răng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bạn nên đến gặp nha sĩ hoặc bác sĩ chuyên khoa Răng Hàm Mặt để được kiểm tra khi nhận thấy khớp cắn ngược gây ảnh hưởng đến răng, hàm hoặc sinh hoạt hằng ngày. Một số trường hợp nên đi khám gồm:

• Răng cửa hàm dưới nằm phía trước răng cửa hàm trên: Đặc biệt khi tình trạng ngày càng rõ hoặc ảnh hưởng đến thẩm mỹ khuôn mặt.
• Khó cắn hoặc nhai thức ăn: Hai hàm không khớp với nhau khiến việc ăn nhai trở nên khó khăn hoặc không thoải mái.
• Đau hoặc khó chịu ở vùng hàm: Nhất là khi đau kéo dài, tái diễn hoặc xuất hiện khi nhai, nói hay há miệng.
• Khó mở hoặc đóng miệng: Cử động hàm bị hạn chế hoặc có cảm giác bất thường khi đóng - mở miệng.
• Răng bị mòn, nứt hoặc tổn thương: Nên kiểm tra nếu nhận thấy răng mòn bất thường hoặc thường xuyên chịu lực mạnh khi cắn.
• Trẻ có dấu hiệu khớp cắn ngược: Nên đưa trẻ đi khám sớm để bác sĩ đánh giá răng, khớp cắn và sự phát triển của hai hàm, từ đó xác định có cần theo dõi hoặc can thiệp hay không.

Khớp cắn ngược có thể hình thành do sự bất thường về sự phát triển của xương hàm, vị trí của răng hoặc những tác động làm thay đổi tương quan giữa hai hàm. Một số nguyên nhân thường được đề cập gồm:

• Bất thường về sự phát triển của xương hàm: Hàm dưới có thể phát triển quá mức hoặc nằm ra trước, trong khi hàm trên kém phát triển hoặc nằm lùi về sau. Một số trường hợp có sự kết hợp của cả hai bất thường này, tạo nên tương quan cắn ngược.
• Sai lệch vị trí của răng: Khớp cắn ngược không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ kích thước xương hàm. Răng cửa hàm trên mọc hoặc nghiêng vào trong, răng cửa hàm dưới nằm ra phía trước hoặc sự kết hợp của các sai lệch vị trí răng có thể làm đảo ngược tương quan cắn bình thường.
• Di truyền: Hình dạng, kích thước và đặc điểm phát triển của xương hàm và răng chịu ảnh hưởng của yếu tố di truyền. Vì vậy, các đặc điểm cấu trúc liên quan đến khớp cắn ngược có thể xuất hiện ở nhiều thành viên trong cùng gia đình.
• Thói quen răng miệng kéo dài trong thời thơ ấu: Một số thói quen tạo áp lực lặp lại lên răng và hàm khi trẻ đang phát triển, chẳng hạn như đẩy lưỡi hoặc một số thói quen mút kéo dài, có thể góp phần làm thay đổi vị trí răng và tương quan khớp cắn.
• Chấn thương vùng mặt hoặc hàm: Tổn thương ảnh hưởng đến xương hàm, đặc biệt trong giai đoạn phát triển, có thể làm thay đổi vị trí hoặc sự phát triển của hàm, từ đó dẫn đến sai lệch khớp cắn.
• Khối u vùng miệng hoặc xương hàm: Trong một số trường hợp, khối u phát triển tại vùng hàm - mặt có thể làm thay đổi cấu trúc hoặc vị trí của xương hàm và răng, dẫn đến sự bất thường của khớp cắn.

Những ai có nguy cơ mắc phải khớp cắn ngược? 

Một số nhóm người có khả năng gặp khớp cắn ngược cao hơn do đặc điểm về răng, xương hàm hoặc yếu tố gia đình, bao gồm:

• Người có tiền sử gia đình bị khớp cắn ngược: Đặc điểm về hình dạng, kích thước và sự phát triển của răng, xương hàm có thể chịu ảnh hưởng của di truyền.
• Người có bất thường về phát triển xương hàm: Chẳng hạn hàm dưới phát triển quá mức, hàm trên kém phát triển hoặc có sự kết hợp của cả hai.
• Người có răng mọc sai vị trí: Vị trí hoặc hướng mọc bất thường của răng cửa có thể tạo nên tương quan cắn ngược.
• Người từng bị chấn thương vùng hàm - mặt: Chấn thương có thể ảnh hưởng đến vị trí hoặc quá trình phát triển của xương hàm, đặc biệt nếu xảy ra trong thời kỳ tăng trưởng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải khớp cắn ngược

Một số thói quen trong giai đoạn răng và hàm đang phát triển có thể góp phần làm tăng khả năng xuất hiện sai lệch khớp cắn:

• Thói quen mút kéo dài ở trẻ nhỏ: Mút ngón tay, sử dụng núm vú giả hoặc bú bình kéo dài có thể tạo áp lực lên răng và ảnh hưởng đến vị trí của răng trong quá trình phát triển.
• Thói quen đẩy lưỡi: Việc thường xuyên dùng lưỡi tạo áp lực lên răng có thể góp phần làm thay đổi vị trí răng và tương quan khớp cắn.
• Một số thói quen răng miệng kéo dài: Những hành vi tạo lực lặp đi lặp lại lên răng trong thời kỳ phát triển có thể góp phần hình thành sai lệch khớp cắn.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán khớp cắn ngược

Khớp cắn ngược chủ yếu được chẩn đoán thông qua khám lâm sàng kết hợp với đánh giá răng và cấu trúc xương hàm. Tùy vào mức độ sai lệch và mục đích điều trị, nha sĩ hoặc bác sĩ chỉnh nha có thể sử dụng thêm các phương tiện chẩn đoán hình ảnh để xác định nguyên nhân và mức độ của tình trạng.

• Khám răng và đánh giá khớp cắn: Bác sĩ kiểm tra vị trí của răng, cách răng hàm trên và hàm dưới tiếp xúc khi cắn, đồng thời quan sát tương quan giữa hai hàm. Qua thăm khám, bác sĩ có thể nhận biết răng cửa hàm dưới nằm phía trước răng cửa hàm trên và đánh giá mức độ sai lệch khớp cắn.
• Đánh giá khuôn mặt và xương hàm: Bác sĩ quan sát khuôn mặt từ phía trước và nhìn nghiêng để đánh giá sự cân đối giữa hàm trên, hàm dưới và vùng cằm. Việc này giúp định hướng khớp cắn ngược chủ yếu liên quan đến vị trí răng, cấu trúc xương hàm hay sự kết hợp của cả hai.
• Chụp X-quang răng và hàm: Trong những trường hợp cần đánh giá chi tiết hơn, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang. Hình ảnh X-quang giúp khảo sát vị trí răng, chân răng và cấu trúc xương hàm, đồng thời hỗ trợ xác định đặc điểm của sai lệch trước khi lập kế hoạch điều trị.
• Chụp X-quang sọ nghiêng và phân tích đo sọ: Đặc biệt trong chỉnh nha, phim sọ nghiêng có thể được sử dụng để đánh giá tương quan giữa hàm trên, hàm dưới, răng và nền sọ. Các phép đo trên phim giúp bác sĩ phân tích mức độ đóng góp của thành phần răng và xương vào tình trạng khớp cắn ngược.
• Lấy dấu hoặc quét kỹ thuật số răng: Mẫu hàm được tạo bằng cách lấy dấu hoặc quét kỹ thuật số có thể giúp bác sĩ nghiên cứu hình dạng cung răng, vị trí từng răng và tương quan khớp cắn. Thông tin này cũng có thể được sử dụng để lập kế hoạch chỉnh nha và theo dõi sự thay đổi trong quá trình điều trị.

Phương pháp điều trị khớp cắn ngược hiệu quả

Điều trị khớp cắn ngược phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ sai lệch, tuổi và tình trạng phát triển của xương hàm. Sau khi đánh giá, bác sĩ chỉnh nha hoặc chuyên khoa Răng Hàm Mặt có thể lựa chọn một hoặc phối hợp nhiều phương pháp dưới đây.

• Khí cụ chỉnh nha ở trẻ em: Ở trẻ còn đang trong giai đoạn tăng trưởng, một số khí cụ chỉnh nha có thể được sử dụng nhằm điều chỉnh vị trí răng và định hướng sự phát triển của xương hàm. Can thiệp đúng thời điểm có thể cải thiện tương quan giữa hai hàm trong những trường hợp phù hợp. Loại khí cụ và thời gian sử dụng cần được bác sĩ lựa chọn dựa trên đặc điểm sai lệch của từng trẻ.
• Niềng răng: Niềng răng bằng mắc cài hoặc các phương pháp chỉnh nha phù hợp giúp di chuyển những răng sai vị trí và cải thiện tương quan khớp cắn. Phương pháp này thường phù hợp khi khớp cắn ngược chủ yếu liên quan đến răng hoặc khi mức độ bất thường xương không quá lớn. Một số trường hợp có thể cần phối hợp thêm các khí cụ chỉnh nha khác.
• Nhổ răng trong một số trường hợp: Khi cung hàm thiếu khoảng hoặc cần tạo không gian để sắp xếp và di chuyển răng, bác sĩ có thể cân nhắc nhổ một hoặc một số răng trong kế hoạch chỉnh nha. Tuy nhiên, nhổ răng không phải là phương pháp áp dụng cho tất cả người bị khớp cắn ngược và chỉ được thực hiện khi có chỉ định chuyên môn.
• Phẫu thuật chỉnh hình xương hàm: Ở người trưởng thành có sai lệch xương hàm đáng kể, chẳng hạn hàm dưới nhô ra nhiều, hàm trên kém phát triển hoặc kết hợp cả hai, chỉnh nha đơn thuần có thể không đủ để sửa chữa tương quan hai hàm. Khi đó, phẫu thuật chỉnh hình xương hàm có thể được cân nhắc để đưa xương hàm về vị trí phù hợp hơn. Điều trị thường được phối hợp giữa chỉnh nha và phẫu thuật hàm mặt.
• Điều trị các vấn đề răng miệng đi kèm: Nếu khớp cắn ngược đi kèm sâu răng, bệnh nướu, răng bị mòn hoặc tổn thương, những vấn đề này cũng cần được đánh giá và xử trí phù hợp. Việc duy trì sức khỏe răng và mô nha chu là một phần quan trọng trước, trong và sau quá trình chỉnh nha.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của khớp cắn ngược

Chế độ sinh hoạt:

• Duy trì vệ sinh răng miệng tốt: Đánh răng đúng cách ít nhất hai lần mỗi ngày và làm sạch kẽ răng giúp hạn chế mảng bám, sâu răng và các vấn đề về nướu, đặc biệt ở những vị trí răng chen chúc hoặc khó vệ sinh.
• Tránh các thói quen tạo lực bất thường lên răng: Hạn chế cắn móng tay, cắn vật cứng hoặc các hành vi thường xuyên tạo áp lực không cần thiết lên răng và hàm.
• Hạn chế nghiến hoặc siết chặt răng: Những thói quen này có thể làm tăng lực tác động lên răng và hệ thống nhai. Nếu thường xuyên nghiến răng, nên trao đổi với nha sĩ để được đánh giá.
• Tránh tự điều chỉnh răng hoặc khớp cắn: Không tự sử dụng dụng cụ hoặc tác động lực lên răng với mục đích sửa khớp cắn vì có thể gây tổn thương răng và mô quanh răng.
• Tuân thủ hướng dẫn chỉnh nha: Nếu đang niềng răng hoặc sử dụng khí cụ chỉnh nha, cần đeo và chăm sóc khí cụ theo đúng hướng dẫn, đồng thời tái khám đúng lịch.
• Khám răng định kỳ: Việc theo dõi giúp bác sĩ đánh giá sự thay đổi của khớp cắn cũng như phát hiện sớm tình trạng mòn răng, sâu răng, bệnh nướu hoặc các vấn đề liên quan đến hàm.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Ưu tiên thực phẩm dễ nhai khi hàm khó chịu: Nếu khớp cắn ngược gây đau hoặc khó nhai, có thể lựa chọn thực phẩm mềm, được cắt nhỏ và dễ nhai để giảm khó chịu trong bữa ăn.
• Hạn chế thực phẩm quá cứng hoặc dai: Đá viên, kẹo cứng và các thực phẩm cần dùng lực cắn mạnh có thể làm tăng áp lực lên răng, đặc biệt khi răng đang chịu lực không đồng đều hoặc đang điều trị chỉnh nha.
• Hạn chế thực phẩm và đồ uống nhiều đường: Giảm tần suất sử dụng bánh kẹo, nước ngọt và các thực phẩm chứa nhiều đường giúp hạn chế nguy cơ sâu răng.
• Duy trì chế độ ăn cân đối: Ăn đa dạng các nhóm thực phẩm để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng và hỗ trợ duy trì sức khỏe răng miệng nói chung.

Phương pháp phòng ngừa khớp cắn ngược hiệu quả

Khớp cắn ngược không phải lúc nào cũng có thể phòng ngừa hoàn toàn, đặc biệt khi liên quan đến di truyền hoặc đặc điểm phát triển của xương hàm. Tuy nhiên, từ góc độ chưa mắc phải, một số biện pháp có thể giúp hạn chế các yếu tố góp phần gây sai lệch răng và khớp cắn, nhất là ở trẻ em:

• Hạn chế thói quen mút ngón tay của bé: Giúp giảm tác động lực bất thường lên răng và cung hàm trong giai đoạn răng, xương hàm đang phát triển.
• Hạn chế cho bé sử dụng núm vú giả hoặc bú bình kéo dài: Việc duy trì các thói quen này quá lâu có thể ảnh hưởng đến sự sắp xếp của răng và quá trình hình thành khớp cắn ở trẻ.
• Theo dõi và điều chỉnh thói quen đẩy lưỡi: Nếu trẻ thường xuyên đẩy lưỡi vào răng, nên được nha sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân và có biện pháp xử trí phù hợp.
• Tránh các thói quen tạo áp lực lên răng: Hạn chế cắn móng tay, cắn đồ vật hoặc những hành vi lặp lại có thể tác động không thuận lợi đến vị trí của răng.
• Phòng tránh chấn thương vùng răng - hàm - mặt: Sử dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp khi tham gia hoạt động có nguy cơ chấn thương có thể giúp hạn chế tổn thương ảnh hưởng đến răng và xương hàm.
• Khám răng định kỳ cho trẻ: Theo dõi quá trình mọc răng và phát triển khớp cắn giúp phát hiện sớm những bất thường để bác sĩ đánh giá và can thiệp khi cần thiết.
• Khám sớm khi nhận thấy dấu hiệu bất thường: Nếu răng cửa dưới có xu hướng nằm phía trước răng cửa trên hoặc hai hàm phát triển không cân đối, nên đưa trẻ đến nha sĩ hoặc bác sĩ chỉnh nha để được kiểm tra thay vì chờ sai lệch trở nên rõ rệt.