Hẹp van tim là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân, cách chẩn đoán và điều trị

Van tim hoạt động như cánh cửa một chiều giúp máu lưu thông có trật tự. Khi bị hẹp, cửa không mở hết khiến máu bị ứ lại hoặc không đủ máu đến cơ quan khác. Nguyên nhân thường gặp là do van tim bị xơ hóa hoặc vôi hóa, khiến các lá van dày lên, xơ cứng và dính vào nhau. Hẹp van tim có thể xảy ra ở các vị trí khác nhau như van 2 lá, van 3 lá, van động mạch chủ và van động mạch phổi. 

Những dấu hiệu và triệu chứng của hẹp van tim

Bệnh thường diễn tiến âm thầm, các triệu chứng chỉ xuất hiện rõ khi tim bị suy. Triệu chứng chung của hẹp van tim:

• Khó thở khi gắng sức hoặc khi nằm;
• Mệt mỏi, uể oải tăng lên khi hoạt động nhiều;
• Phù bàn chân hoặc cẳng chân;
• Cảm giác tim đập mạnh, hẫng nhịp hoặc nhịp tim không đều;
• Đau ngực;
• Chóng mặt, ngất xỉu;
• Tích tụ dịch trong phổi;
• Ho ra máu.

Dấu hiệu đặc hiệu: Tùy vị trí hẹp van tim mà có thể có các tiếng thổi bất thường khác nhau trên thăm khám lâm sàng.

Tác động của hẹp van tim với sức khỏe 

Bệnh hẹp van tim mức độ nhẹ thường không có triệu chứng, tuy nhiên nếu tiến triển nặng có thể gây ra những biến chứng đe doạ tính mạng của người bệnh:

• Đối với trường hợp hẹp van ở mức độ nhẹ và chưa xuất hiện triệu chứng, người bệnh thường chỉ cần điều chỉnh lối sống kết hợp tái khám định kỳ nhằm theo dõi diễn tiến bệnh và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường để xử trí kịp thời.
• Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, tình trạng hẹp van tim có thể tiến triển nặng dần, dẫn đến suy tim, cơn đau thắt ngực hoặc rối loạn nhịp tim, thậm chí đe dọa tính mạng.

Biến chứng có thể gặp khi bị hẹp van tim

Biến chứng của hẹp van tim tuỳ thuộc vào vị trí của van tim mắc bệnh:

• Hẹp van 2 lá: Rối loạn nhịp tim, hình thành cục máu đông có thể dẫn đến đột quỵ, tăng áp động mạch phổi, suy tim phải.
• Hẹp van 3 lá: Rung nhĩ, suy tim phải, ứ máu ngoại biên, hình thành cục máu đông có thể dẫn đến đột quỵ.
• Hẹp van động mạch chủ: Nhồi máu cơ tim, suy tim hoặc đột tử do tim, tăng áp động mạch phổi, chảy máu, viêm nội tâm mạc nhiễm trùng.
• Hẹp van động mạch phổi: Rối loạn nhịp tim, phì đại thất phải, suy tim phải, viêm nội tâm mạc nhiễm trùng

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Khi hẹp van ở mức độ nặng, dù đã có hay chưa có triệu chứng, người bệnh cần được theo dõi sát bởi bác sĩ chuyên khoa tim mạch để xác định thời điểm can thiệp hoặc phẫu thuật thích hợp, nhằm hạn chế nguy cơ biến chứng nguy hiểm do bệnh tiến triển.

Người bệnh cần đến gặp bác sĩ khi có các triệu chứng hẹp van tim như đã mô tả ở trên. Ngoài ra, nếu có các triệu chứng nặng và diễn tiến đột ngột như khó thở tăng nhanh, ngất xỉu, đau ngực kéo dài trên vài phút, phù chân hoặc phù bụng tăng nhanh,.. nên ngay lập tức tìm đến bác sĩ càng sớm càng tốt.

Hẹp van tim ở các vị trí khác nhau có những nguyên nhân khác nhau:

• Nguyên nhân hẹp van 2 lá: Sốt dạng thấp, vôi hóa van theo tuổi, xạ trị vùng ngực, dị tật tim bẩm sinh, một số bệnh tự miễn như lupus (hiếm gặp).
• Nguyên nhân hẹp van 3 lá: Thường gặp nhất là bệnh thấp tim, ngoài ra có thể do nguyên nhân nhiễm trùng; khối u trong tim; các hội chứng toàn thân như bệnh lupus, hội chứng kháng phospholipid, hội chứng tăng bạch cầu ái toan hoặc xơ hóa nội tâm mạc; biến chứng sau can thiệp y khoa (như phẫu thuật van tim, đặt máy tạo nhịp) hoặc do thuốc.
• Nguyên nhân hẹp van động mạch chủ: Do nguyên nhân di truyền, vôi hoá, sốt dạng thấp.
• Nguyên nhân hẹp van động mạch phổi: Hẹp van động mạch phổi thường do dị tật tim bẩm sinh, xảy ra khi van động mạch phổi không phát triển bình thường trong thời kỳ thai nhi.

Những ai có nguy cơ mắc phải hẹp van tim?

Tùy theo vị trí van tim bị hẹp, các nhóm đối tượng dưới đây có nguy cơ mắc bệnh cao hơn:

• Những đối tượng sau đây có nguy cơ hẹp van 2 lá: Người từng bị viêm họng liên cầu hoặc sốt thấp khớp nhưng không điều trị đầy đủ, người lớn tuổi, người từng xạ trị vùng ngực để điều trị ung thư, người sử dụng ma túy tổng hợp như MDMA, người từng dùng một số thuốc đặc biệt như thuốc trị đau nửa đầu chứa ergot hoặc thuốc giảm cân thế hệ cũ.
• Những đối tượng sau đây có nguy cơ hẹp van 3 lá: người mắc bệnh thấp tim, người bị viêm nội tâm mạc nhiễm trùng, người mắc hội chứng carcinoid, người mắc lupus ban đỏ hệ thống, người có khối u ở thận hoặc buồng trứng, người mắc hội chứng kháng phospholipid, người có u nhầy nhĩ.
• Những đối tượng sau đây có nguy cơ hẹp van động mạch chủ: Người thừa cân hoặc béo phì, người hút thuốc lá, người bị tăng huyết áp, người mắc đái tháo đường, người có rối loạn mỡ máu, đặc biệt tăng lipoprotein(a) - Lp(a), người có các yếu tố nguy cơ tim mạch giống bệnh động mạch vành.
• Những đối tượng sau đây có nguy cơ hẹp van động mạch phổi: Trẻ có dị tật tim bẩm sinh, người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim bẩm sinh, trẻ có mẹ bị nhiễm rubella khi mang thai, trẻ có mẹ tiếp xúc với một số thuốc hoặc chất độc trong thai kỳ, trẻ có mẹ tiếp xúc với bức xạ trong thời gian mang thai, trẻ mắc một số hội chứng di truyền như Noonan hoặc Williams.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải hẹp van tim

Tùy theo vị trí van tim bị hẹp, các yếu tố sau đây có thể làm tăng nguy cơ mắc hẹp van tim bao gồm tuổi tác cao (gây thoái hóa, vôi hóa van), tiền sử sốt thấp khớp hoặc viêm họng do liên cầu khuẩn không được điều trị, dị tật tim bẩm sinh (như van động mạch chủ hai lá), viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, bệnh thận mạn tính, tăng huyết áp, đái tháo đường và cholesterol cao.

Chẩn đoán hẹp van tim thường dựa trên việc kết hợp hỏi bệnh, thăm khám lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hẹp van tim

Hỏi bệnh và khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi về các triệu chứng như khó thở, đau ngực, mệt mỏi hoặc ngất xỉu, xanh xao, phù chi dưới,.... Khi khám, bác sĩ nghe tim bằng ống nghe để phát hiện tiếng tim bất thường;

Cận lâm sàng:

• Siêu âm tim: Đây là phương pháp quan trọng nhất giúp quan sát cấu trúc van tim, đánh giá mức độ hẹp và ảnh hưởng của bệnh đến dòng máu qua tim;
• Điện tâm đồ (ECG): Giúp ghi lại hoạt động điện của tim, tần số nhịp tim, phát hiện rối loạn nhịp và dấu hiệu phì đại tim;
• Chụp MRI tim hoặc CT tim: Cung cấp hình ảnh chi tiết về cấu trúc tim và hỗ trợ đánh giá mức độ bệnh;
• Nghiệm pháp gắng sức: Giúp đánh giá khả năng hoạt động của tim khi vận động và phát hiện bất thường nếu có.

Thông qua các phương pháp này, bác sĩ có thể xác định loại van bị hẹp và mức độ nghiêm trọng của bệnh để lựa chọn hướng điều trị phù hợp.

Phương pháp điều trị hẹp van tim

Để điều trị hẹp van tim hiệu quả, cần phối hợp các biện pháp nội khoa và ngoại khoa thích hợp

Nội khoa

• Theo dõi định kỳ: Với trường hợp hẹp nhẹ và chưa có triệu chứng rõ ràng, người bệnh có thể chỉ cần khám tim mạch định kỳ để theo dõi tiến triển.
• Dùng thuốc: Một số thuốc có thể được dùng để giảm triệu chứng như đau ngực hoặc hồi hộp, điều trị rối loạn nhịp, ngăn hình thành cục máu đông,... nhưng thuốc không làm hết tình trạng hẹp van.

Ngoại khoa

Phẫu thuật giúp sửa chữa hoặc thay thế van, cải thiện chức năng tim, giảm triệu chứng (khó thở, đau ngực), ngăn ngừa suy tim và tử vong, đồng thời nâng cao chất lượng cuộc sống. Tuỳ thuộc vào từng loại van bị hẹp và mức độ nghiêm trọng mà bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp can thiệp ngoại khoa khác nhau. Tuy nhiên, có một số phương pháp thường dùng sau đây:

• Nong van bằng bóng qua ống thông.
• Phẫu thuật sửa hoặc thay van khi hẹp nặng.
• Thay van qua ống thông (kỹ thuật ít xâm lấn, ngày càng phổ biến).

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hẹp van tim

Chế độ sinh hoạt

Một chế độ sinh hoạt lành mạnh có thể giúp phòng ngừa bệnh lý tim mạch và các loại bệnh khác. Cần tuân thủ chế độ sinh hoạt lành mạnh như sau:

• Tập thể dục thường xuyên: Tập luyện giúp tăng cường xương và cơ, hỗ trợ kiểm soát cân nặng, giảm huyết áp và cholesterol LDL, cải thiện giấc ngủ, tăng năng lượng và giảm căng thẳng. Người trưởng thành nên tập 150 - 300 phút mỗi tuần với các bài tập aerobic (tim mạch), đồng thời tập sức mạnh hoặc kháng lực 2–3 ngày mỗi tuần.
• Chăm sóc răng miệng: Nghiên cứu cho thấy những người đánh răng hai lần mỗi ngày, mỗi lần ít nhất 2 phút, có nguy cơ mắc bệnh tim thấp hơn. Cần duy trì vệ sinh răng miệng đúng cách hằng ngày và khám răng định kỳ 1 - 2 lần mỗi năm.
• Bỏ thuốc lá: Các hóa chất trong khói thuốc có thể làm tổn thương tim và mạch máu, làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch. Khói thuốc thụ động cũng gây hại cho người không hút thuốc. Do đó, bỏ thuốc lá mang lại lợi ích cho cả bản thân và những người xung quanh.
• Nâng cao nhận thức về bệnh tim: Hiểu rõ nguyên nhân và triệu chứng và cách phòng ngừa của bệnh tim giúp phát hiện sớm và phòng ngừa bệnh van tim.
• Khám sức khỏe định kỳ hàng năm: Bệnh van tim thường không có triệu chứng ở giai đoạn sớm. Vì vậy, khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường của bệnh tim mạch.

Chế độ dinh dưỡng

Duy trì chế độ ăn uống hợp lý có thể mang lại lợi ích lâu dài cho sức khỏe và giúp giảm nguy cơ mắc bệnh hẹp van tim và các bệnh tim khác nói chung:

• Ăn đa dạng trái cây, rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt mỗi ngày.
• Ưu tiên nguồn đạm từ thực vật (như các loại đậu, hạt) hoặc cá và hải sản thay cho thịt đỏ.
• Hạn chế muối, đường và rượu bia.
• Tránh thực phẩm chế biến sẵn, đặc biệt là thịt chế biến như xúc xích, giăm bông, thịt xông khói.
• Hạn chế chất béo bão hòa, nhất là mỡ động vật, dầu dừa và dầu cọ.
• Cân bằng giữa năng lượng ăn vào và tiêu hao, tránh ăn quá nhiều.
• Giữ thói quen lựa chọn thực đơn lành mạnh ngay cả khi ăn ngoài.

Phương pháp phòng ngừa bệnh hẹp van tim

Phương pháp phòng ngừa đặc hiệu

Phương pháp phòng ngừa đặc hiệu là các phương pháp nhằm ngăn ngừa trực tiếp các nguyên nhân có thể gây tổn thương van tim như tiêm ngừa Rubella vì virus này có thể gây ra bệnh tim bẩm sinh. Lưu ý rằng cần tiêm phòng trước khi mang thai ít nhất 1 tháng, tốt nhất là 3 tháng để đảm bảo an toàn cho thai nhi. 

Phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu

Phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu là các phương pháp giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch nói chung và giảm nguy cơ mắc bệnh van tim:

• Duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, hạn chế thịt đỏ, tăng cường đạm từ thực vật, hải sản, ăn nhiều rau và trái cây tươi.
• Tập thể dục thường xuyên, thư giãn và giảm stress.
• Chăm sóc răng miệng thường xuyên.
• Khám sức khỏe định kỳ. Thông báo cho bác sĩ biết nếu tiền sử gia đình có người mắc bệnh van tim.