Co thắt thực quản là gì? Triệu chứng, điều trị và phòng ngừa

Co thắt thực quản (Esophageal Spasm) là tình trạng rối loạn chức năng co bóp của thực quản, ống cơ nối từ họng xuống dạ dày. Bình thường, khi chúng ta nuốt, các cơ thực quản sẽ co bóp nhịp nhàng theo trình tự từ trên xuống dưới để đẩy thức ăn vào dạ dày. 

Tuy nhiên, ở người mắc bệnh lý này, quá trình phối hợp nhịp nhàng đó bị phá vỡ, dẫn đến các cơn co thắt hỗn loạn, không hiệu quả hoặc co thắt với cường độ quá mạnh gây đau đớn.

Bệnh lý này có thể xảy ra ở bất kỳ ai nhưng thường gặp nhất ở những người trên 50 tuổi. Mặc dù không gây nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng như ung thư hay nhồi máu cơ tim, nhưng co thắt thực quản gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng ăn uống và trạng thái tinh thần của người bệnh.

Những dấu hiệu và triệu chứng của co thắt thực quản

Các triệu chứng của co thắt thực quản thường xuất hiện đột ngột, ngắt quãng và có thể thay đổi cường độ theo thời gian. Người bệnh cần đặc biệt lưu ý các biểu hiện lâm sàng sau đây:

• Đau ngực không do tim: Đây là triệu chứng điển hình và gây ám ảnh nhất. Cơn đau thường xuất hiện ở sau xương ức, cảm giác như bị bóp nghẹt, đè nén dữ dội và có thể lan ra sau lưng, lên cổ, hàm hoặc xuống cánh tay trái. Đặc điểm này rất giống với cơn đau thắt ngực (Angina) do nhồi máu cơ tim, khiến nhiều bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu vì nghi ngờ nhồi máu cơ tim.
• Khó nuốt (Dysphagia): Người bệnh cảm thấy thức ăn (cả lỏng và đặc) bị vướng lại hoặc di chuyển rất chậm trong lồng ngực. Khác với ung thư thực quản (khó nuốt tăng dần), khó nuốt trong co thắt thực quản thường xảy ra từng đợt, có lúc nuốt rất khó nhưng có lúc lại hoàn toàn bình thường.
• Trào ngược thức ăn: Thức ăn hoặc dịch lỏng vừa nuốt xuống có thể trào ngược trở lại họng hoặc mũi nếu cơn co thắt xảy ra ngay sau khi ăn.
• Ợ nóng: Cảm giác nóng rát vùng thượng vị lan lên cổ thường đi kèm, do bệnh lý này hay xuất hiện song hành với trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh co thắt thực quản​ 

Mặc dù hiếm khi gây tử vong, nhưng nếu không được kiểm soát, các cơn co thắt kéo dài sẽ dẫn đến những hệ lụy đáng ngại:

• Rối loạn lo âu: Các cơn đau ngực tái diễn không rõ nguyên nhân và nỗi lo sợ bị bệnh tim mạch khiến người bệnh rơi vào trạng thái căng thẳng, trầm cảm và giảm chất lượng cuộc sống.
• Hóc dị vật: Trong cơn co thắt, thức ăn có thể bị kẹt cứng hoàn toàn gây tắc nghẽn thực quản cấp tính, buộc phải nội soi can thiệp để lấy dị vật.
• Túi thừa thực quản: Áp lực cao trong lòng thực quản kéo dài có thể đẩy lớp niêm mạc lồi ra ngoài qua điểm yếu của lớp cơ, hình thành túi thừa (thường là túi thừa trên cơ hoành), gây hôi miệng và viêm phổi hít.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa Tiêu hóa để thăm khám nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động sau:

• Đau thắt ngực dữ dội kèm theo vã mồ hôi, khó thở hoặc chóng mặt (cần loại trừ ngay các bệnh lý tim mạch nguy hiểm).
• Thức ăn bị kẹt cứng trong thực quản không thể nuốt xuống hay khạc ra.
• Khó nuốt kéo dài trên 2 tuần kèm theo sụt cân.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.

Hiện nay, y học vẫn chưa xác định được chính xác nguyên nhân gốc rễ gây ra co thắt thực quản. Tuy nhiên, các nhà khoa học tin rằng bệnh lý này xuất phát từ sự rối loạn của hệ thống thần kinh chi phối thực quản:

• Tổn thương thần kinh: Sự suy giảm chức năng của các dây thần kinh ức chế (làm giãn cơ) trong đám rối thần kinh thực quản khiến cơ trơn không thể thư giãn và co bóp hỗn loạn.
• Thiếu hụt Nitric Oxide: Đây là một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng giúp giãn cơ trơn. Sự thiếu hụt chất này tại các đầu mút thần kinh thực quản được cho là yếu tố then chốt gây ra co thắt.
• Rối loạn vận động cơ trơn: Bản thân lớp cơ của thực quản trở nên phì đại và nhạy cảm quá mức với các kích thích.

Những ai có nguy cơ mắc phải co thắt thực quản​? 

Bệnh lý này không quá phổ biến, chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong các bệnh lý thực quản, nhưng một số nhóm đối tượng sau có nguy cơ mắc bệnh cao hơn:

• Phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn nam giới một chút.
• Người trung niên và cao tuổi (thường từ 60 đến 70 tuổi) do sự lão hóa của hệ thần kinh cơ.
• Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), vì axit trào ngược có thể kích thích gây co thắt.
• Người có tiền sử gia đình mắc các rối loạn vận động tiêu hóa.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải co thắt thực quản​ 

Các yếu tố môi trường và lối sống có thể đóng vai trò kích hoạt cơn co thắt bùng phát:

• Nhiệt độ thức ăn: Ăn uống đồ quá nóng (súp nóng, trà nóng) hoặc quá lạnh (nước đá, kem) là tác nhân kích thích mạnh gây co thắt cơ trơn.
• Căng thẳng tâm lý (Stress): Lo âu, trầm cảm hoặc áp lực công việc làm tăng độ nhạy cảm của thực quản và tần suất các cơn đau.
• Ăn quá nhanh: Nuốt vội vàng các miếng thức ăn lớn mà không nhai kỹ.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán co thắt thực quản​ 

Việc chẩn đoán co thắt thực quản là một thách thức vì triệu chứng rất giống với bệnh tim và trào ngược. Bác sĩ chuyên khoa sẽ thực hiện quy trình loại trừ và chẩn đoán xác định:

• Đo áp lực thực quản độ phân giải cao (HRM): Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán. Một ống thông nhỏ có gắn nhiều cảm biến được đưa qua mũi xuống thực quản để đo sức co bóp và sự phối hợp của cơ thực quản khi bệnh nhân nuốt nước. Kết quả HRM giúp phân biệt rõ ràng giữa co thắt lan tỏa, thực quản kẹp hạt dẻ hay co thắt tâm vị.
• Chụp X-quang thực quản cản quang (Barium swallow): Bệnh nhân uống thuốc cản quang và được chụp X-quang liên tục. Hình ảnh "cái mở nút chai" (Corkscrew) hoặc "chuỗi hạt" là dấu hiệu đặc trưng của co thắt thực quản lan tỏa.
• Nội soi thực quản: Mục đích chính là để loại trừ các tổn thương thực thể gây tắc nghẽn như khối u ung thư, sẹo hẹp hoặc viêm loét thực quản.

Phương pháp điều trị co thắt thực quản​

Mục tiêu điều trị là làm thư giãn cơ thực quản, giảm áp lực co bóp để cắt cơn đau và cải thiện khả năng nuốt. Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng, bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định phác đồ phù hợp:

• Sử dụng thuốc: Các nhóm thuốc giãn cơ trơn là lựa chọn đầu tay. Thuốc chẹn kênh Calci (như Nifedipine, Diltiazem) hoặc thuốc nhóm Nitrat (như Isosorbide mononitrate, Nitroglycerin ngậm dưới lưỡi) giúp giãn cơ thực quản và giảm đau ngực.
• Tiêm Botulinum Toxin (Botox): Bác sĩ tiêm Botox vào cơ thực quản qua nội soi để làm tê liệt tạm thời các cơ đang co thắt mạnh, giúp giảm triệu chứng trong vài tháng.
• Nong thực quản: Sử dụng bóng nong để làm giãn cơ thực quản, tuy nhiên phương pháp này ít hiệu quả hơn so với trong điều trị co thắt tâm vị.
• Phẫu thuật: Cắt cơ thực quản (Myotomy) là biện pháp cuối cùng khi điều trị nội khoa thất bại. Hiện nay, kỹ thuật cắt cơ qua nội soi đường miệng (POEM) đang được ưu tiên vì ít xâm lấn và hiệu quả cao trong việc giải quyết tình trạng co thắt.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của co thắt thực quản​ 

Chế độ sinh hoạt: 

Việc xác định và tránh các yếu tố kích hoạt cơn co thắt là biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh hiệu quả nhất. Điều chỉnh thói quen ăn uống giúp giảm thiểu tần suất các cơn đau:

• Ăn chậm, nhai kỹ: Hãy dành thời gian để nghiền nát thức ăn hoàn toàn trước khi nuốt, giúp giảm gánh nặng vận chuyển cho thực quản.
• Chia nhỏ bữa ăn: Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì 3 bữa lớn để tránh làm căng thực quản.
• Nếu có kèm theo trào ngược, cần kê cao đầu giường khi ngủ và không nằm ngay sau khi ăn.

Chế độ dinh dưỡng:

Lựa chọn thực phẩm phù hợp giúp bảo vệ thực quản, cụ thể:

• Tránh các thực phẩm quá nóng hoặc quá lạnh. Nên để thức ăn và đồ uống ở nhiệt độ phòng hoặc hơi ấm trước khi dùng.
• Hạn chế rượu bia, đặc biệt là rượu vang đỏ và các đồ uống có chứa Caffeine.
• Tránh các thực phẩm gây kích ứng niêm mạc hoặc gây trào ngược như đồ chua, cay nóng, nhiều dầu mỡ.
• Ưu tiên các loại thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt trong những đợt bệnh tái phát.

Phương pháp phòng ngừa co thắt thực quản​

Để hạn chế nguy cơ mắc bệnh và tái phát, mỗi người cần:

• Điều trị tích cực bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
• Duy trì cân nặng hợp lý để giảm áp lực ổ bụng.
• Khám sức khỏe định kỳ và thực hiện đo áp lực thực quản nếu có triệu chứng nuốt nghẹn hoặc đau ngực không rõ nguyên nhân kéo dài.

Co thắt thực quản tuy không đe dọa tính mạng ngay lập tức nhưng lại là nỗi ám ảnh dai dẳng ảnh hưởng lớn đến tâm lý và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Với sự tiến bộ của y học hiện đại, các phương pháp từ dùng thuốc đến can thiệp nội soi POEM đã mang lại hy vọng kiểm soát cơn đau hiệu quả.