Bệnh nhiễm trùng đường hô hấp: Nguyên nhân, triệu chứng và điều trị

Bệnh nhiễm trùng đường hô hấp là gì?

Nhiễm trùng đường hô hấp được định nghĩa là bất kỳ bệnh truyền nhiễm nào xảy ra ở đường hô hấp trên hoặc dưới. Bệnh có thể lây lan qua các giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc qua tiếp xúc trực tiếp với các bề mặt bị nhiễm mầm bệnh.

Theo các dữ liệu y tế quốc tế và thông tin bạn cung cấp:

• Tần suất mắc bệnh: Đây là lý do phổ biến nhất khiến bệnh nhân tìm đến các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tại Anh và Wales, ước tính 1/4 dân số đến gặp bác sĩ gia đình vì nhiễm trùng đường hô hấp mỗi năm.
• Gánh nặng y tế: Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp chiếm đến 60% tổng số đơn thuốc kháng sinh tại các phòng khám đa khoa. Riêng chi phí kê đơn hàng năm cho tình trạng ho cấp tính đã vượt quá 15 triệu bảng Anh (theo dữ liệu tại Anh).
• Gánh nặng toàn cầu (WHO): Nhiễm trùng đường hô hấp dưới, đặc biệt là viêm phổi, vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do truyền nhiễm trên toàn thế giới, đặc biệt là ở trẻ em dưới 5 tuổi và người già.
• Tình trạng kháng kháng sinh: Việc kê đơn kháng sinh không phù hợp cho các bệnh tự khỏi (như cảm lạnh, viêm họng virus) đang làm gia tăng tỷ lệ vi khuẩn kháng thuốc và gây ra các tác dụng phụ không mong muốn.

Phân loại bệnh nhiễm trùng đường hô hấp

Bệnh nhiễm trùng đường hô hấp được phân loại chủ yếu dựa trên vị trí giải phẫu của tổn thương, chia thành hai nhóm chính: 

• Nhiễm trùng đường hô hấp trên: Đây là tình trạng nhiễm trùng xảy ra tại các bộ phận nằm phía trên thanh quản. Nhóm này thường phổ biến, dễ lây lan nhưng ít khi gây biến chứng nặng trừ các đối tượng nguy cơ cao. Các thể bệnh thường gặp như viêm mũi họng, viêm mũi xoang, viêm thanh quản và viêm nắp thanh môn.
• Nhiễm trùng đường hô hấp dưới: Nhiễm trùng xảy ra ở các bộ phận từ khí quản trở xuống. Nhóm này thường có biểu hiện lâm sàng nặng hơn và đòi hỏi can thiệp y tế chuyên sâu. Các thể bệnh thường gặp như viêm phế quản cấp, đợt cấp của viêm phế quản mạn và viêm phổi (viêm phổi cộng đồng, viêm phổi bệnh viện).

Nhiễm trùng đường hô hấp trên 

Bao gồm các bệnh như cảm lạnh, viêm mũi họng, viêm mũi xoang, viêm thanh quản. Các triệu chứng thường tập trung ở mũi và cổ họng:

• Hệ hô hấp: Ho, hắt hơi, sổ mũi hoặc nghẹt mũi, đau họng.
• Giọng nói: Khàn tiếng hoặc mất giọng hoàn toàn.
• Toàn thân: Sốt nhẹ, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ.
• Khác: Sưng hạch bạch huyết ở cổ, đau nhức vùng mặt (trong viêm mũi xoang), chảy nước mắt.

Nhiễm trùng đường hô hấp dưới

Nhóm bệnh lý này thường nghiêm trọng hơn, ảnh hưởng đến phế quản và phổi.

Viêm phế quản cấp tính:

• Ho: Là triệu chứng chủ đạo, có thể kéo dài vài tuần. Ho có đờm (nhầy trong hoặc đờm mủ vàng/xanh).
• Cảm giác tại ngực: Đau rát xương ức khi hít vào.
• Nghe phổi: Có tiếng rale hoặc tiếng rít.

Đợt cấp của viêm phế quản mạn tính:

• Gia tăng tình trạng ho và khó thở.
• Tăng lượng đờm và độ đục của đờm (đờm mủ).

Viêm phổi:

• Triệu chứng tại chỗ: Khó thở, đau ngực kiểu màng phổi (đau nhói khi thở sâu hoặc ho), ho có đờm mủ.
• Triệu chứng toàn thân: Sốt cao, rét run, lờ đờ, chán ăn, đau khớp.
• Người cao tuổi có triệu chứng thường không điển hình. Thay vì sốt cao hay ho, họ thường có biểu hiện lú lẫn, suy nhược, té ngã hoặc bỏ ăn.

Biến chứng của bệnh nhiễm trùng đường hô hấp

Đa số các trường hợp nhiễm trùng hô hấp trên nhẹ có thể tự khỏi nhưng nếu không được điều trị đúng cách hoặc ở người có miễn dịch kém, bệnh có thể dẫn đến:

• Tại phổi: Nhiễm trùng lan xuống gây viêm phổi, áp xe phổi hoặc suy hô hấp.
• Nhiễm trùng toàn thân: Vi khuẩn xâm nhập vào máu gây tổn thương đa cơ quan như suy tim, suy thận do tình trạng nhiễm trùng nặng, thậm chí đe dọa tính mạng.
• Biến chứng do vi khuẩn/nấm cụ thể: Viêm màng não, thấp khớp cấp, thấp tim (sau viêm họng do liên cầu khuẩn), sốt xuất huyết hoặc sốt tinh hồng nhiệt.
• Đối tượng nguy cơ cao: Người trên 65 tuổi, trẻ sơ sinh và người có bệnh nền (suy giảm miễn dịch, bệnh phổi mạn tính).

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nếu bạn chủ quan với các triệu chứng trên và tưởng chừng chỉ là cảm thông thường, việc này có thể khiến bệnh tiến triển nghiêm trọng hơn. Bạn cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Khó thở nghiêm trọng: Cảm thấy hụt hơi ngay cả khi nghỉ ngơi, thở rít hoặc đau thắt ngực.
• Sốt cao kéo dài: Sốt trên 39°C không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường hoặc sốt kéo dài quá 3 ngày.
• Ho kéo dài và nặng hơn: Ho ra máu, đờm có mùi hôi hoặc đờm đặc màu rỉ sắt.
• Dấu hiệu mất nước: Môi khô, tiểu ít, chóng mặt.
• Triệu chứng không cải thiện: Sau 7-10 ngày các triệu chứng không thuyên giảm mà có xu hướng nặng hơn.
• Thay đổi trạng thái tinh thần: Lú lẫn, lơ mơ, đặc biệt quan trọng ở người cao tuổi.

Nhiễm trùng đường hô hấp chủ yếu do các tác nhân vi sinh vật gây ra. Tùy thuộc vào vị trí (hô hấp trên hay dưới) và đối tượng, tác nhân gây bệnh sẽ khác nhau:

Virus (Tác nhân phổ biến nhất)

• Virus gây cảm lạnh (Rhinovirus): Nguyên nhân hàng đầu gây viêm mũi họng.
• Virus cúm (Influenza A và B): Gây ra các đợt dịch cúm mùa, có thể dẫn đến biến chứng viêm phổi.
• SARS-CoV-2 (COVID-19): Có khả năng gây tổn thương nặng nề từ hô hấp trên xuống đến nhu mô phổi.
• Virus hợp bào hô hấp (RSV): Đặc biệt nguy hiểm ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người già.
• Các loại khác: Adenovirus, Herpes simplex virus, Varicella-zoster virus.

Vi khuẩn (Thường gây bệnh nặng hoặc bội nhiễm)

• Phế cầu (Streptococcus pneumoniae): Nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi ở người lớn.
• Haemophilus influenzae: Thường gây viêm phế quản và viêm phổi.
• Nhóm vi khuẩn không điển hình: Mycoplasma pneumoniae, Legionella (gây bệnh Legionnaires).
• Vi khuẩn gây viêm họng: Liên cầu khuẩn nhóm A.

Vi nấm (Ít gặp hơn)

Thường xảy ra ở người suy giảm miễn dịch nặng, bao gồm các loại như Aspergillus, Mucormycetes hoặc Pneumocystis.

Những ai có nguy cơ mắc phải bệnh nhiễm trùng đường hô hấp?

Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng các nhóm sau đây có nguy cơ mắc bệnh cao hơn hoặc dễ chuyển biến nặng:

• Trẻ em (Dưới 2 tuổi - 5 tuổi): Hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, đường thở nhỏ hẹp dễ bị tắc nghẽn khi sưng nề.
• Người cao tuổi (Trên 65 tuổi): Chức năng phổi suy giảm, hệ miễn dịch yếu đi (lão hóa miễn dịch).
• Phụ nữ mang thai: Những thay đổi về sinh lý và miễn dịch trong thai kỳ làm tăng nhạy cảm với các loại virus hô hấp.
• Người có bệnh lý nền như hen suyễn, COPD (phổi tắc nghẽn mạn tính), xơ nang, giãn phế quản, suy tim, bệnh mạch vành, Parkinson, đột quỵ, sa sút trí tuệ (dễ gây biến chứng viêm phổi do hít sặc vì khó nuốt).
• Người suy giảm miễn dịch: Bệnh nhân đang hóa trị, người cấy ghép tạng, người nhiễm HIV/AIDS hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải bệnh nhiễm trùng đường hô hấp

Ngoài cơ địa, các yếu tố môi trường và lối sống đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nhiễm trùng:

• Tiếp xúc gần: Thường xuyên ở trong môi trường đông người (trường học, bệnh viện, nhà dưỡng lão) hoặc tiếp xúc trực tiếp với giọt bắn của người bệnh khi họ ho, hắt hơi.
• Hút thuốc lá: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu. Khói thuốc làm tê liệt các lông chuyển trong đường hô hấp, khiến vi khuẩn dễ dàng xâm nhập và bám dính.
• Ô nhiễm môi trường: Khói bụi công nghiệp, bụi mịn, khói từ các vụ cháy rừng làm kích ứng niêm mạc hô hấp, tạo điều kiện cho nhiễm trùng.
• Thời tiết và khí hậu: Các bệnh đường hô hấp thường bùng phát mạnh vào mùa thu và mùa đông khi nhiệt độ xuống thấp và độ ẩm thay đổi.
• Căng thẳng (Stress): Áp lực tâm lý kéo dài làm suy yếu khả năng phòng thủ của hệ miễn dịch.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm bệnh nhiễm trùng đường hô hấp

Việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân (virus, vi khuẩn hay nấm) đóng vai trò quyết định trong việc lựa chọn phác đồ điều trị.

Đối với nhiễm trùng hô hấp trên

• Thăm khám lâm sàng: Bác sĩ kiểm tra mũi, họng, nghe tiếng thở và kiểm tra hạch bạch huyết.
• Xét nghiệm nhanh: Phết dịch mũi hoặc họng để tìm virus cúm, SARS-CoV-2 hoặc liên cầu khuẩn.

Đối với nhiễm trùng hô hấp dưới (Viêm phổi/Viêm phế quản)

Chẩn đoán hình ảnh:

• X-quang ngực: Phương pháp phổ biến nhất để tìm các vùng thâm nhiễm hoặc dịch trong phổi.
• CT Scan: Dùng trong các trường hợp phức tạp hơn để quan sát chi tiết tổn thương nhu mô phổi.

Xét nghiệm dịch thể:

• Xét nghiệm máu: Tăng bạch cầu với bạch cầu trung tính chiếm ưu thế.
• Xét nghiệm đờm: Xác định chính xác loại vi khuẩn gây bệnh.
• Cấy dịch màng phổi: Nếu có tình trạng tràn dịch màng phổi.

Đánh giá chức năng hô hấp:

• Đo bão hòa oxy (Pulse oximetry): Kiểm tra nồng độ oxy trong máu ngoại vi.
• Khí máu động mạch: Đánh giá chính xác khả năng trao đổi khí của phổi.

Nội soi phế quản: Sử dụng ống soi mềm để quan sát bên trong đường thở và lấy mẫu sinh thiết nếu cần.

Điều trị

Nguyên tắc điều trị dựa trên tác nhân gây bệnh và mức độ nghiêm trọng của bệnh.

Điều trị theo nguyên nhân

• Kháng sinh: Chỉ dùng cho nhiễm trùng do vi khuẩn (như viêm họng hạt, viêm phổi do phế cầu). Kháng sinh không có tác dụng với virus.
• Thuốc kháng virus: Dùng cho các trường hợp cúm nặng hoặc COVID-19 (như Oseltamivir) để giảm thời gian bệnh và ngăn biến chứng.
• Thuốc kháng nấm: Dành riêng cho các trường hợp nhiễm nấm phổi ở người suy giảm miễn dịch.

Điều trị triệu chứng và nâng đỡ tổng trạng

• Hạ sốt, giảm đau: Sử dụng Paracetamol hoặc NSAIDs.
• Hỗ trợ hô hấp: Thở oxy qua mặt nạ hoặc ống mũi nếu nồng độ oxy máu thấp.
• Bù dịch: Uống nhiều nước hoặc truyền dịch tĩnh mạch để tránh mất nước, đặc biệt khi sốt cao.
• Dẫn lưu dịch: Nếu có tình trạng tràn dịch màng phổi gây chèn ép đường thở.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của bệnh nhiễm trùng đường hô hấp

Chế độ sinh hoạt

Lối sống đóng vai trò quan trọng trong việc giúp cơ thể phục hồi nhanh hơn và tránh lây nhiễm cho người khác:

• Nghỉ ngơi tuyệt đối: Giúp cơ thể tập trung năng lượng cho hệ miễn dịch chiến đấu với mầm bệnh.
• Vệ sinh đường hô hấp: Rửa mũi bằng nước muối sinh lý, súc miệng nước muối thường xuyên để giảm tải lượng vi khuẩn/virus tại chỗ.
• Giữ ấm cơ thể: Đặc biệt là vùng cổ, ngực và gan bàn chân khi thời tiết chuyển lạnh.
• Môi trường sống: Giữ không gian sống thông thoáng, sạch sẽ, sử dụng máy tạo ẩm nếu không khí quá khô để tránh kích ứng niêm mạc mũi họng.
• Tránh khói thuốc và ô nhiễm: Tuyệt đối không hút thuốc và tránh xa khu vực có khói bụi để không làm trầm trọng thêm tình trạng viêm phổi/phế quản.

Chế độ dinh dưỡng

Dinh dưỡng đúng cách là "liều thuốc" tự nhiên giúp tăng sức đề kháng, bạn có thể tham khảo lời khuyên bên dưới:

• Ưu tiên thực phẩm mềm, lỏng: Cháo, súp, canh giúp dễ nuốt khi đau họng và dễ tiêu hóa khi cơ thể đang mệt mỏi.
• Tăng cường vitamin C và kẽm: Có nhiều trong cam, bưởi, ổi, rau xanh đậm và các loại hạt để củng cố hàng rào miễn dịch.
• Uống đủ nước: Nước lọc, nước trái cây hoặc oresol giúp làm loãng đờm, khiến việc ho đẩy đờm ra ngoài dễ dàng hơn.
• Bổ sung lợi khuẩn (Probiotics): Giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, đặc biệt quan trọng nếu bệnh nhân phải sử dụng kháng sinh dài ngày.
• Tránh thực phẩm kích ứng: Đồ uống lạnh, thực phẩm quá cay nóng hoặc nhiều dầu mỡ có thể gây kích ứng cổ họng và làm tăng tiết đờm.

Phòng ngừa bệnh nhiễm trùng đường hô hấp

Chủ động phòng bệnh luôn là chiến lược tối ưu để bảo vệ hệ hô hấp, đặc biệt trong các thời điểm giao mùa:

• Tiêm chủng đầy đủ: Đây là biện pháp phòng ngừa đặc hiệu và hiệu quả nhất. Một số loại vắc xin bạn có thể tham khảo gồm: Vắc xin Cúm (tiêm hàng năm), vắc xin Phế cầu (Streptococcus pneumoniae) để ngừa viêm phổi, đặc biệt cho người già và trẻ em, vắc xin COVID-19 theo khuyến cáo của Bộ Y tế.
• Vệ sinh tay: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn để loại bỏ tác nhân gây bệnh sau khi tiếp xúc với bề mặt công cộng hoặc sau khi ho, hắt hơi.
• Đeo khẩu trang: Sử dụng khẩu trang khi đến nơi đông người hoặc khi tiếp xúc với người đang có triệu chứng hô hấp.
• Vệ sinh không gian sống: Giữ nhà cửa thông thoáng, làm sạch các bề mặt thường xuyên chạm tay vào (tay nắm cửa, điện thoại, bàn phím).
• Thói quen khi ho/hắt hơi: Che miệng bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay để tránh phát tán giọt bắn chứa mầm bệnh ra môi trường.
• Nâng cao đề kháng: Duy trì chế độ ăn giàu vitamin, uống đủ nước, tập thể dục đều đặn và đảm bảo ngủ đủ giấc.