Xương gò má là gì? Vai trò và các tổn thương thường gặp

Xương gò má nằm ở vị trí nổi bật trên khuôn mặt và liên kết với nhiều xương lân cận. Do tham gia cấu tạo hốc mắt và khung xương mặt, chấn thương tại đây không chỉ làm thay đổi hình dáng gò má mà còn có thể ảnh hưởng đến mắt, cảm giác vùng mặt và vận động hàm.

Xương gò má là gì?

Xương gò má (zygomatic bone) là một xương đôi nằm ở hai bên vùng giữa mặt, thường được gọi là xương má. Xương có hình dạng không đều, tương đối chắc khỏe và tạo nên phần nhô của gò má.

Mỗi xương gò má tiếp khớp với bốn xương gồm xương trán, xương bướm, xương thái dương và xương hàm trên. Nhờ những liên kết này, xương gò má góp phần tạo nên khung nâng đỡ vùng giữa mặt và truyền lực giữa các phần của khối xương mặt.

Xương còn tham gia cấu tạo thành ngoài và một phần sàn hốc mắt, qua đó góp phần tạo khung xương bảo vệ nhãn cầu và các cấu trúc trong ổ mắt. Mỏm thái dương của xương gò má kết hợp với mỏm gò má của xương thái dương để hình thành cung gò má (zygomatic arch).

Trên xương có các lỗ nhỏ cho những nhánh thần kinh và mạch máu đi qua. Trong đó, lỗ gò má - mặt là đường ra của thần kinh và mạch máu gò má - mặt, liên quan đến cảm giác và cấp máu cho vùng da ở phần nhô của má.

Vai trò của xương gò má

Xương gò má không phải là xương có khả năng vận động độc lập. Vai trò chính của nó liên quan đến việc tạo hình, nâng đỡ và bảo vệ các cấu trúc của vùng mặt. Những chức năng đáng chú ý của xương gò má gồm:

• Tạo hình gò má và khuôn mặt: Xương gò má tạo nên phần nhô ở hai bên má, góp phần quyết định đường nét và chiều rộng của vùng giữa khuôn mặt.
• Tham gia cấu tạo hốc mắt: Xương tạo nên một phần thành ngoài và sàn hốc mắt, góp phần hình thành khung xương bao quanh và bảo vệ các cấu trúc trong ổ mắt.
• Tạo cung gò má: Xương gò má kết hợp với xương thái dương tạo thành cung gò má. Đây là một mốc giải phẫu quan trọng ở hai bên khuôn mặt và có liên quan với cơ cắn.
• Liên kết và nâng đỡ khung xương mặt: Việc tiếp khớp với xương trán, bướm, thái dương và hàm trên giúp xương gò má trở thành một thành phần quan trọng của vùng giữa mặt.
• Tạo vị trí liên quan đến cơ nhai và cơ mặt: Cung gò má có mối liên hệ với cơ cắn, một cơ quan trọng của hoạt động nhai. Một số cơ biểu cảm khuôn mặt cũng có nguyên ủy hoặc liên quan giải phẫu với vùng xương gò má.

Xương gò má không trực tiếp làm xương hàm dưới chuyển động. Hoạt động há, ngậm và nhai chủ yếu do xương hàm dưới vận động tại khớp thái dương hàm dưới tác động của các cơ nhai. Tuy nhiên, cung gò má là vị trí liên quan quan trọng với cơ cắn nên gián tiếp tham gia vào hệ thống cơ học của hoạt động nhai.

Những tổn thương có thể xảy ra ở xương gò má

Do nằm nhô ra ở hai bên khuôn mặt, xương gò má là vị trí dễ chịu tác động trực tiếp khi té ngã, tai nạn giao thông, chấn thương thể thao hoặc va đập mạnh. Tổn thương có thể chỉ khu trú ở xương gò má hoặc lan đến cung gò má, hốc mắt và các xương vùng giữa mặt. Tùy mức độ, người bệnh có thể bị đau, sưng, biến dạng khuôn mặt, tê vùng má, khó há miệng hoặc xuất hiện bất thường về thị giác.

Gãy xương gò má

Gãy xương gò má là một dạng chấn thương vùng giữa mặt. Đường gãy có thể liên quan đến nhiều vị trí tiếp nối giữa xương gò má với xương trán, hàm trên, thái dương và bướm. Một dạng thường gặp trong thực hành là gãy phức hợp gò má - hàm trên (zygomaticomaxillary complex).

Người bệnh có thể sưng, đau và bầm tím vùng má, gò má bị lõm hoặc mất cân đối. Một số trường hợp xuất hiện tê vùng má, môi trên hoặc bên mũi do tổn thương liên quan đến thần kinh dưới ổ mắt.

Gãy cung gò má

Cung gò má có thể bị gãy riêng biệt sau một lực tác động trực tiếp từ bên ngoài. Nếu đoạn xương gãy bị đẩy vào trong, nó có thể cản trở chuyển động của mỏm vẹt xương hàm dưới. Khi đó, người bệnh có thể đau và hạn chế há miệng, đặc biệt trong lúc ăn nhai. Gò má cũng có thể xuất hiện vùng lõm hoặc mất cân xứng so với bên còn lại.

Tổn thương liên quan đến hốc mắt

Vì xương gò má tham gia cấu tạo hốc mắt, gãy xương ở khu vực này có thể ảnh hưởng đến các cấu trúc quanh mắt. Người bệnh có thể bầm quanh mắt, nhìn đôi, giảm cảm giác vùng má hoặc thay đổi vị trí nhãn cầu tùy mức độ tổn thương. Sau chấn thương mặt, các biểu hiện như giảm thị lực, nhìn đôi mới xuất hiện, đau mắt nhiều, hạn chế vận động mắt hoặc biến dạng vùng mặt rõ rệt cần được đánh giá y tế sớm.

Khối u và tổn thương xương

Các khối u xuất phát từ xương gò má tương đối hiếm. Tổn thương tại đây có thể lành tính hoặc ác tính, đồng thời một số bệnh ở các mô lân cận cũng có thể lan đến vùng xương. Biểu hiện có thể gồm khối sưng vùng má, đau kéo dài, thay đổi hình dạng khuôn mặt hoặc triệu chứng liên quan đến hốc mắt. Việc xác định nguyên nhân thường cần kết hợp thăm khám với chẩn đoán hình ảnh như CT, MRI và đôi khi sinh thiết.

Xương gò má là thành phần quan trọng của khung xương mặt, góp phần tạo hình gò má, cấu tạo hốc mắt và cung gò má, đồng thời liên kết nhiều xương vùng mặt với nhau. Khi có chấn thương kèm biến dạng gò má, khó há miệng, tê mặt hoặc bất thường về thị giác, người bệnh nên được thăm khám để xác định mức độ tổn thương và xử trí phù hợp.