Xương bướm là gì? Vị trí, cấu tạo, chức năng và bệnh lý liên quan

Hộp sọ được cấu tạo từ nhiều xương liên kết chặt chẽ để bảo vệ não và tạo khung nâng đỡ các cấu trúc vùng đầu - mặt. Trong đó, xương bướm có vị trí đặc biệt vì nằm ở vùng trung tâm của nền sọ và tiếp giáp với nhiều xương xung quanh. Cấu tạo phức tạp của xương cũng liên quan mật thiết với hốc mắt, xoang cạnh mũi, tuyến yên, các dây thần kinh sọ và mạch máu.

Xương bướm là xương gì?

Xương bướm (sphenoid bone) là một trong tám xương thuộc phần sọ não, tức nhóm xương tạo nên hộp sọ bao quanh và bảo vệ não. Khác với một số xương có thể dễ dàng sờ thấy từ bên ngoài, phần lớn xương bướm nằm sâu bên trong hộp sọ.

Nhờ vị trí trung tâm, xương bướm góp phần kết nối nhiều vùng của hộp sọ. Một phần của xương tạo nên nền sọ, thành hốc mắt và khoang mũi. Ngoài ra, bên trong thân xương còn có xoang bướm, một trong các xoang cạnh mũi.

Ở mặt trên của thân xương bướm có một cấu trúc đặc biệt gọi là hố yên, nằm trong vùng yên bướm. Hố yên là vị trí chứa tuyến yên, tuyến nội tiết nhỏ nhưng có vai trò điều hòa nhiều hoạt động quan trọng của cơ thể.

Vị trí và cấu tạo của xương bướm

Xương bướm nằm ở phần giữa nền sọ, phía sau hốc mắt và khoang mũi. Do nằm sâu và tiếp giáp với nhiều cấu trúc quan trọng, xương bướm được xem là một trong những xương có cấu tạo phức tạp của hộp sọ. Về giải phẫu, xương bướm có thể được chia thành các phần chính sau:

• Thân xương bướm: Nằm ở trung tâm của xương. Bên trong thân chứa hai xoang bướm chứa khí và thông với khoang mũi. Mặt trên của thân có vùng yên bướm, trong đó hố yên chứa tuyến yên.
• Cánh lớn: Hai cánh lớn mở rộng sang hai bên, góp phần tạo nên nền sọ, thành bên của hộp sọ và một phần hốc mắt. Trên cánh lớn có nhiều lỗ để các dây thần kinh và mạch máu đi qua.
• Cánh nhỏ: Nằm phía trên và trước cánh lớn, tham gia tạo nên một phần nền sọ và thành hốc mắt. Giữa các cấu trúc vùng này có ống thị giác, nơi dây thần kinh thị giác và động mạch mắt đi qua.
• Mỏm chân bướm: Hai mỏm kéo xuống phía dưới từ vùng tiếp giáp giữa thân và cánh lớn. Mỗi mỏm gồm bản trong và bản ngoài, là nơi bám của một số cơ và dây chằng liên quan đến hoạt động nhai và vùng hầu.

Xương bướm còn có nhiều lỗ và khe giải phẫu quan trọng. Chẳng hạn, khe ổ mắt trên là đường đi của nhiều dây thần kinh liên quan đến vận động và cảm giác vùng mắt. Các lỗ tròn, lỗ bầu dục và lỗ gai ở cánh lớn cũng là đường đi của các nhánh thần kinh hoặc mạch máu. Chính vì vậy, tổn thương ở vùng xương bướm đôi khi không chỉ gây đau tại chỗ mà còn có khả năng ảnh hưởng đến các cấu trúc thần kinh, mạch máu hoặc mắt nằm gần đó.

Chức năng của xương bướm

Mặc dù nằm sâu và ít được biết đến, xương bướm đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng. Các chức năng này chủ yếu liên quan đến bảo vệ, nâng đỡ và tạo đường đi cho các cấu trúc vùng sọ - mặt. Một số chức năng chính của xương bướm gồm:

• Góp phần tạo và bảo vệ hộp sọ: Xương bướm tạo nên một phần nền sọ, giúp hình thành khoang xương bảo vệ não và nâng đỡ các cấu trúc nằm phía trên.
• Tham gia cấu tạo hốc mắt: Cánh lớn và cánh nhỏ của xương bướm góp phần tạo thành hốc mắt, giúp hình thành khung xương bảo vệ nhãn cầu và các cấu trúc liên quan.
• Tạo vị trí chứa tuyến yên: Hố yên trên thân xương bướm là nơi tuyến yên nằm. Xương bướm tạo khung xương bao quanh vùng này.
• Tạo đường đi cho thần kinh và mạch máu: Nhiều lỗ, ống và khe trên xương bướm cho phép các dây thần kinh sọ và mạch máu đi giữa hộp sọ với vùng mặt, mắt và các khu vực lân cận.
• Tham gia cấu tạo xoang cạnh mũi: Xoang bướm nằm bên trong thân xương, có thông thương với khoang mũi và là một phần của hệ thống xoang cạnh mũi.
• Tạo điểm bám cho cơ: Một số phần của xương bướm là nơi bám của các cơ, đặc biệt các cơ liên quan đến vận động hàm và hoạt động nhai.

Nhờ đảm nhiệm đồng thời nhiều vai trò, giải phẫu xương bướm có mối liên hệ giải phẫu với nhiều cơ quan. Đây cũng là lý do các bệnh hoặc chấn thương tại khu vực này đôi khi biểu hiện bằng những triệu chứng không chỉ giới hạn ở xương.

Các vấn đề và bệnh lý liên quan đến vùng xương bướm

Xương bướm nằm sâu trong hộp sọ nên các vấn đề tại đây thường khó nhận biết chỉ bằng quan sát bên ngoài. Trên thực tế, không phải mọi bệnh xuất hiện ở vùng xương bướm đều bắt nguồn từ bản thân xương, một số bệnh liên quan đến xoang bướm hoặc các cấu trúc nằm sát xương. Các vấn đề đáng chú ý gồm chấn thương, bệnh xoang và một số tổn thương xương hiếm gặp.

Gãy xương bướm

Gãy xương bướm thường xảy ra trong chấn thương đầu nặng hoặc gãy nền sọ, hiếm khi xuất hiện đơn độc. Do xương bướm có đặc điểm giải phẫu liên quan nhiều dây thần kinh nên khi gãy xương bướm có thể gặp di chứng thần kinh. Người bị gãy xướng bướm có thể bị mất thị lực, tổn thương mắt. 

Những dấu hiệu, triệu chứng khác có thể gặp như dấu hiệu Battle (xuất hiện vết bầm phía sau tai và có thể kéo dài ra phần trên của cổ, đôi khi có đôi mắt thâm quầng, có thể kèm theo triệu chứng đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ,...), tụ máu màng nhĩ, liệt dây thần kinh sọ và nhiều triệu chứng khác.

Trong một số trường hợp, gãy nền sọ có thể gây rò dịch não tủy. CT thường được sử dụng để đánh giá tổn thương xương khi bác sĩ nghi ngờ chấn thương vùng này.

Viêm xoang bướm

Viêm xoang bướm là tình trạng viêm niêm mạc của xoang nằm trong thân xương bướm, không phải viêm trực tiếp bản thân xương. Xoang bướm có thể bị nhiễm trùng, dẫn đến viêm xoang cấp tính và mãn tính. Viêm xoang bướm đơn độc tương đối hiếm gặp, thường xảy ra cùng với viêm xoang trán và xoang sàng. Các triệu chứng bao gồm sốt, suy nhược và chảy dịch mũi sau. Nếu không được điều trị kịp thời, có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như viêm màng não, áp xe não và tổn thương dây thần kinh sọ.

Tổn thương và khối u vùng xương bướm

Các khối u xuất phát trực tiếp từ xương bướm khá hiếm. Tuy nhiên, vùng này có thể bị ảnh hưởng bởi tổn thương từ xương, mô lân cận hoặc ung thư di căn. Triệu chứng tùy vào vị trí và kích thước, có thể gồm đau đầu, nhìn đôi, thay đổi thị lực hoặc tê vùng mặt. Chẩn đoán thường dựa vào CT, MRI và trong một số trường hợp cần sinh thiết để xác định bản chất tổn thương.

Xương bướm là xương nằm ở trung tâm nền sọ, tham gia cấu tạo hộp sọ, hốc mắt, xoang cạnh mũi và tạo đường đi cho nhiều dây thần kinh, mạch máu quan trọng. Do vị trí nằm sâu và gần nhiều cấu trúc thiết yếu, các bất thường ở vùng xương bướm cần được đánh giá cẩn thận. Nếu có chấn thương đầu nặng, đau đầu bất thường, rối loạn thị giác hoặc triệu chứng thần kinh, người bệnh nên đi khám để được xác định nguyên nhân và xử trí phù hợp.