Xương chẩm là gì? Cấu tạo và chức năng

Xương chẩm là một thành phần quan trọng của hộp sọ. Không chỉ góp phần bảo vệ hệ thần kinh trung ương, xương này còn tham gia tạo khớp giúp đầu vận động trên cột sống cổ. Vậy xương chẩm là gì, xương chẩm nằm ở đâu?

Xương chẩm là gì?

Xương chẩm (occipital bone) là xương dẹt tạo nên phần lớn phía sau và một phần đáy hộp sọ. Xương tiếp giáp với hai xương đỉnh, hai xương thái dương và xương bướm.

Đặc điểm nổi bật của xương chẩm là lỗ chẩm lớn (foramen magnum) nằm ở đáy sọ. Lỗ này tạo đường thông giữa khoang sọ và ống sống, nơi phần dưới của thân não liên tiếp với tủy sống. Nhiều mạch máu và cấu trúc thần kinh quan trọng cũng đi qua khu vực này. Hai bên lỗ chẩm lớn có lồi cầu chẩm, tiếp khớp với đốt sống cổ thứ nhất. Cấu trúc này tạo nên khớp đội - chẩm, giúp nâng đỡ hộp sọ và tham gia vận động đầu.

Vị trí và cấu tạo của xương chẩm

Xương chẩm nằm ở phía sau - dưới của hộp sọ. Trong quá trình phát triển, các phần của xương dần hợp nhất với nhau. Phần nền xương chẩm cũng hợp nhất với xương bướm khi cơ thể trưởng thành, trong khi các đường khớp giữa xương chẩm với xương đỉnh và xương thái dương vẫn là những đường khớp sọ ở người trưởng thành. Về giải phẫu, xương chẩm gồm phần nền ở phía trước, hai phần bên và phần vảy ở phía sau, tất cả đều nằm quanh lỗ chẩm lớn.

Lỗ chẩm lớn

Lỗ chẩm lớn là lỗ rộng ở đáy xương chẩm, đóng vai trò như cửa ngõ giữa khoang sọ và ống sống. Đây là vùng giải phẫu quan trọng vì có nhiều cấu trúc thần kinh và mạch máu đi qua. Các cấu trúc chính liên quan đến lỗ chẩm lớn gồm:

• Hành não và tủy sống: Phần dưới của hành não liên tiếp với tủy sống tại vùng lỗ chẩm lớn, tạo nên sự kết nối giữa não và tủy sống.
• Động mạch đốt sống: Hai động mạch đốt sống đi vào hộp sọ qua lỗ chẩm lớn, góp phần cung cấp máu cho thân não, tiểu não và các vùng phía sau của não.
• Các động mạch tủy: Động mạch tủy trước và các động mạch tủy sau cũng đi qua lỗ chẩm lớn.
• Rễ tủy của dây thần kinh phụ: Các rễ tủy của dây thần kinh sọ XI đi lên qua lỗ chẩm lớn trước khi tiếp tục đường đi trong hộp sọ.

Phần nền

Phần nền nằm phía trước lỗ chẩm lớn và hướng về xương bướm. Khi trưởng thành, phần này hợp nhất với thân xương bướm, góp phần tạo nên vùng dốc ở nền sọ gọi là clivus. Mặt trong phần nền liên quan mật thiết với thân não. Ở mặt dưới có củ hầu (pharyngeal tubercle), là vị trí bám của các cấu trúc vùng hầu. Nhờ vị trí ở trung tâm đáy sọ, phần nền góp phần nâng đỡ và bảo vệ các cấu trúc nằm trong hộp sọ.

Phần bên và lồi cầu chẩm

Hai phần bên nằm ở hai phía của lỗ chẩm lớn. Mỗi bên có một lồi cầu chẩm (occipital condyle) hình bầu dục, tiếp khớp với đốt đội để tạo thành khớp đội - chẩm.

Khớp này chủ yếu cho phép đầu thực hiện động tác gập và duỗi, điển hình là động tác gật đầu, đồng thời cho phép nghiêng đầu ở mức độ nhất định. Động tác xoay đầu sang trái hoặc phải chủ yếu diễn ra tại khớp đội - trục, không phải khớp đội - chẩm. Gần lồi cầu còn có ống thần kinh hạ thiệt, nơi dây thần kinh sọ XII đi qua. Dây thần kinh này đảm nhiệm vận động phần lớn các cơ của lưỡi.

Phần vảy

Phần vảy là phần lớn nhất của xương chẩm, nằm phía sau và phía trên lỗ chẩm lớn. Mặt ngoài có ụ chẩm ngoài cùng các đường gáy, là nơi bám của nhiều cơ và dây chằng vùng đầu - cổ.

Mặt trong phần vảy có các hõm liên quan đến thùy chẩm của đại não và hai bán cầu tiểu não. Trên bề mặt còn có các gờ và rãnh liên quan đến những xoang tĩnh mạch nội sọ. Ở trung tâm mặt trong có ụ chẩm trong, nơi hội tụ của một số gờ và rãnh. Cấu tạo này phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa xương chẩm với não, tiểu não và hệ thống tĩnh mạch bên trong hộp sọ.

Chức năng của xương chẩm

Nhờ vị trí ở phía sau và đáy sọ, xương chẩm vừa bảo vệ các cấu trúc thần kinh vừa tham gia nâng đỡ và vận động đầu. Những chức năng chính gồm:

• Bảo vệ các cấu trúc trong hộp sọ: Xương chẩm tạo nên một phần thành sau và đáy sọ, góp phần bảo vệ não. Mặt trong xương liên quan với thùy chẩm và tiểu não.
• Tạo đường thông giữa não và tủy sống: Lỗ chẩm lớn cho phép hành não liên tiếp với tủy sống, đồng thời là đường đi của nhiều mạch máu và cấu trúc thần kinh.
• Kết nối hộp sọ với cột sống: Các lồi cầu chẩm tiếp khớp với đốt đội, giúp nâng đỡ đầu trên cột sống cổ.
• Hỗ trợ vận động đầu: Khớp đội - chẩm cho phép gập, duỗi và nghiêng nhẹ đầu. Nhiều cơ bám vào xương chẩm cũng tham gia duy trì tư thế và vận động vùng đầu - cổ.
• Tạo điểm bám cho cơ và dây chằng: Các đường gáy và mốc xương ở mặt ngoài là nơi bám của nhiều cơ, góp phần giữ ổn định đầu và cổ.

Xương chẩm nằm gần thùy chẩm của não, vùng đảm nhiệm phần lớn quá trình xử lý thông tin thị giác. Tuy nhiên, bản thân xương chẩm không trực tiếp thực hiện chức năng thị giác.

Các bệnh lý liên quan đến xương chẩm

Do nằm gần não, thân não và tủy sống, các bất thường ở vùng xương chẩm cần được đánh giá dựa trên nguyên nhân và triệu chứng cụ thể.

Xương chẩm nhô cao ở trẻ sơ sinh

Hình dạng phía sau đầu của trẻ sơ sinh có thể khác nhau do tư thế trong tử cung, quá trình sinh và tư thế nằm sau sinh. Vì vậy, vùng chẩm nhô rõ không đồng nghĩa trẻ mắc bệnh về xương chẩm.

Nếu hình dạng đầu bất đối xứng rõ, biến dạng tăng dần, xuất hiện gờ xương bất thường hoặc vòng đầu phát triển không phù hợp, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám. Bác sĩ có thể đánh giá và loại trừ các bất thường như dính sớm khớp sọ.

Vỡ xương chẩm

Vỡ xương chẩm có thể xảy ra sau chấn thương đầu mạnh, chẳng hạn tai nạn giao thông hoặc té ngã. Do vị trí gần nhiều cấu trúc thần kinh và mạch máu quan trọng, tổn thương có thể đi kèm chấn thương não hoặc cột sống cổ.

Sau chấn thương, người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu có mất ý thức, đau đầu tăng dần, nôn nhiều, co giật, lú lẫn, yếu hoặc tê tay chân, rối loạn thăng bằng hay các dấu hiệu thần kinh bất thường. CT thường được sử dụng khi bác sĩ nghi ngờ gãy xương sọ hoặc tổn thương nội sọ.

Khối u vùng xương chẩm

Khối u xuất phát trực tiếp từ xương chẩm tương đối hiếm. Vùng này cũng có thể bị ảnh hưởng bởi tổn thương ở các mô lân cận hoặc ung thư từ cơ quan khác di căn đến xương.

Biểu hiện phụ thuộc vào vị trí, kích thước và bản chất tổn thương. Một số người có thể đau vùng chẩm kéo dài, xuất hiện khối bất thường hoặc có triệu chứng thần kinh khi khối u ảnh hưởng đến cấu trúc xung quanh.

Để xác định nguyên nhân, bác sĩ có thể chỉ định CT, MRI và trong một số trường hợp cần sinh thiết. Không thể xác định một khối u là lành tính hay ác tính chỉ dựa vào triệu chứng bên ngoài.

Xương chẩm là một phần quan trọng của hộp sọ, đảm nhiệm vai trò bảo vệ não, tạo đường thông giữa não và tủy sống, đồng thời kết nối đầu với cột sống cổ. Khi vùng chẩm xuất hiện bất thường sau chấn thương, đau kéo dài hoặc kèm triệu chứng thần kinh, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân và xử trí phù hợp.