Hội chứng yên rỗng là gì? Nguyên nhân và cách phòng ngừa hiệu quả

Yên bướm hay hố yên là một hõm xương nhỏ ở nền sọ, nơi chứa tuyến yên. Tuyến yên là tuyến nội tiết có kích thước nhỏ nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa hoạt động của nhiều tuyến và cơ quan khác, bao gồm tuyến giáp, tuyến thượng thận và cơ quan sinh dục.

“Yên rỗng” - empty sella - là một thuật ngữ hình ảnh học. Trong tình trạng này, dịch não tủy đi vào hố yên làm tuyến yên bị ép và dẹt xuống thành hố yên. Vì mô tuyến yên trở nên mỏng và khó quan sát trên phim, hố yên có vẻ như “rỗng”. Trên thực tế, vùng này không hoàn toàn trống mà chủ yếu chứa dịch não tủy và phần mô tuyến yên còn lại.

Cần phân biệt yên rỗng với hội chứng yên rỗng. Một người có thể có hình ảnh yên rỗng trên MRI hoặc CT nhưng không có triệu chứng và chức năng tuyến yên vẫn bình thường. Thuật ngữ hội chứng yên rỗng thường được dùng khi phát hiện này đi kèm những biểu hiện lâm sàng liên quan, chẳng hạn rối loạn nội tiết, triệu chứng thị giác hoặc các vấn đề thần kinh.

Theo nguyên nhân, tình trạng yên rỗng thường được chia thành hai nhóm:

• Yên rỗng nguyên phát: Không xác định được một tổn thương tuyến yên có trước để giải thích tình trạng này. Cơ chế được cho là liên quan đến sự khiếm khuyết hoặc không hoàn chỉnh của hoành yên - lớp mô bao phủ phía trên hố yên - kết hợp với tác động của áp lực dịch não tủy. Nguyên nhân và cơ chế chính xác chưa được hiểu đầy đủ.
• Yên rỗng thứ phát: Xuất hiện sau một quá trình đã biết gây tổn thương hoặc làm giảm thể tích tuyến yên, chẳng hạn phẫu thuật vùng tuyến yên, xạ trị, chấn thương, xuất huyết hoặc nhồi máu tuyến yên, viêm tuyến yên và một số tổn thương khác.

Về hình ảnh học, bác sĩ cũng có thể mô tả yên rỗng một phần hoặc hoàn toàn tùy mức độ dịch não tủy chiếm chỗ trong hố yên và hình thái phần tuyến yên còn lại. Cách phân loại trên hình ảnh không đồng nghĩa với mức độ triệu chứng của từng người.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng yên rỗng

Các triệu chứng được ghi nhận ở người có hội chứng yên rỗng bao gồm:

• Đau đầu: Đây là biểu hiện thường được ghi nhận ở người có yên rỗng. Tuy nhiên, đau đầu rất phổ biến trong cộng đồng và không phải lúc nào cũng có thể khẳng định yên rỗng chính là nguyên nhân gây đau đầu.
• Thay đổi thị giác: Một số người có thể giảm thị lực, nhìn đôi hoặc gặp các rối loạn thị giác khác. Khi có dấu hiệu bất thường về thị giác, bác sĩ có thể cần đánh giá mắt và thần kinh thị giác.
• Rối loạn kinh nguyệt: Nếu chức năng tuyến yên ảnh hưởng đến các hormone kiểm soát hoạt động buồng trứng, người bệnh có thể xuất hiện kinh nguyệt không đều hoặc mất kinh.
• Tiết sữa ngoài thời kỳ cho con bú: Tăng prolactin hoặc rối loạn điều hòa prolactin có thể liên quan đến tình trạng tiết sữa bất thường.
• Giảm ham muốn tình dục hoặc rối loạn chức năng sinh dục: Những biểu hiện này có thể xuất hiện khi các hormone điều hòa tuyến sinh dục bị ảnh hưởng.
• Mệt mỏi và các biểu hiện nội tiết không đặc hiệu: Suy giảm một hoặc nhiều hormone tuyến yên có thể gây những triệu chứng khác nhau tùy trục nội tiết bị ảnh hưởng. Vì các triệu chứng này cũng gặp trong nhiều bệnh khác, xét nghiệm nội tiết đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguyên nhân.
• Dấu hiệu liên quan đến tăng áp lực nội sọ: Ở một số trường hợp, yên rỗng có liên quan với tăng áp lực nội sọ. Người bệnh có thể có đau đầu và phù gai thị - tình trạng đầu dây thần kinh thị giác bị phù do áp lực nội sọ tăng.

Một biểu hiện hiếm gặp là rò dịch não tủy qua mũi. Đây là tình trạng cần được đánh giá y khoa vì có thể đòi hỏi xử trí chuyên khoa.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng yên rỗng

Không phải người có yên rỗng cũng gặp biến chứng. Nguy cơ chủ yếu phụ thuộc vào việc chức năng tuyến yên, thị giác hoặc áp lực nội sọ có bị ảnh hưởng hay không.

Các vấn đề có thể gặp gồm:

• Suy tuyến yên: Tuyến yên không sản xuất đủ một hoặc nhiều hormone cần thiết. Hậu quả phụ thuộc vào hormone bị thiếu và có thể ảnh hưởng đến chức năng tuyến giáp, tuyến thượng thận, sinh dục hoặc các hệ cơ quan khác.
• Rối loạn prolactin: Sự thay đổi cấu trúc vùng tuyến yên và cuống tuyến yên có thể đi kèm tăng prolactin ở một số trường hợp, từ đó gây rối loạn kinh nguyệt, tiết sữa bất thường hoặc ảnh hưởng chức năng sinh dục.
• Rối loạn thị giác: Nếu tình trạng đi kèm tăng áp lực nội sọ hoặc ảnh hưởng đến cấu trúc thị giác, người bệnh có thể gặp thay đổi thị lực và cần được khám chuyên khoa.
• Rò dịch não tủy: Đây là biến chứng ít gặp. Dịch não tủy có thể rò qua đường mũi và trong một số trường hợp cần can thiệp ngoại khoa.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc phát hiện tình cờ hình ảnh yên rỗng không đồng nghĩa với tình trạng cấp cứu. Tuy nhiên, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ để xác định có cần đánh giá chức năng tuyến yên hoặc các vấn đề liên quan hay không. Đồng thuận Pituitary Society năm 2025 về các bất thường tuyến yên được phát hiện tình cờ nhấn mạnh rằng việc đánh giá cần được cá thể hóa dựa trên đặc điểm tổn thương và bối cảnh lâm sàng.

Bạn nên đi khám nếu:

• Xuất hiện đau đầu mới, đau đầu kéo dài hoặc triệu chứng thay đổi rõ rệt.
• Có giảm thị lực, nhìn đôi hoặc thay đổi thị giác mới xuất hiện.
• Có rối loạn kinh nguyệt, tiết sữa bất thường, giảm ham muốn hoặc rối loạn chức năng sinh dục không rõ nguyên nhân.
• Có các biểu hiện nghi ngờ rối loạn nội tiết kéo dài như mệt mỏi bất thường hoặc những thay đổi cơ thể chưa giải thích được.
• Đã được chẩn đoán hội chứng yên rỗng nhưng xuất hiện triệu chứng mới hoặc triệu chứng cũ trở nên nặng hơn.

Các triệu chứng thần kinh hoặc thị giác xuất hiện đột ngột, đặc biệt khi nghi ngờ một tình trạng cấp tính khác ở não hoặc tuyến yên, cần được đánh giá y tế kịp thời.

Nguyên nhân của hội chứng yên rỗng phụ thuộc vào việc đây là yên rỗng nguyên phát hay thứ phát. Đặc biệt, đối với yên rỗng nguyên phát, cơ chế chính xác chưa được xác định hoàn toàn.

Ở yên rỗng nguyên phát, một giả thuyết quan trọng liên quan đến hoành yên không hoàn chỉnh. Hoành yên là lớp màng nằm phía trên hố yên. Khi cấu trúc này không tạo được hàng rào đầy đủ, khoang chứa dịch não tủy phía trên có thể thông với hố yên nhiều hơn bình thường. Dịch não tủy và áp lực trong khoang sọ có thể tác động lên tuyến yên, khiến tuyến bị dẹt dần xuống đáy hố yên. Tăng áp lực nội sọ cũng được xem là một cơ chế có liên quan trong một số trường hợp.

Ở yên rỗng thứ phát, có thể xác định được một quá trình làm tổn thương hoặc giảm thể tích mô tuyến yên. Các nguyên nhân được ghi nhận gồm phẫu thuật tuyến yên, xạ trị vùng tuyến yên, xuất huyết hoặc nhồi máu tuyến yên, viêm tuyến yên, chấn thương đầu và tổn thương tuyến yên liên quan đến mất máu nặng sau sinh.

Vì vậy, tiền sử bệnh có ý nghĩa quan trọng. Một người chưa từng có bệnh lý tuyến yên sẽ được tiếp cận khác với người từng phẫu thuật, xạ trị hoặc có tổn thương tuyến yên trước đó.

Những ai có nguy cơ mắc hội chứng yên rỗng?

Yên rỗng nguyên phát được ghi nhận thường xuyên hơn ở phụ nữ, người trung niên và những người có một số đặc điểm như béo phì hoặc tiền sử nhiều lần mang thai. Tình trạng này cũng có mối liên quan với tăng áp lực nội sọ.

Đối với yên rỗng thứ phát, nhóm cần được lưu ý là người có tiền sử bệnh hoặc can thiệp làm tổn thương tuyến yên, chẳng hạn phẫu thuật, xạ trị, chấn thương vùng đầu, nhồi máu hoặc xuất huyết tuyến yên.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hội chứng yên rỗng

Các yếu tố được ghi nhận có liên quan đến yên rỗng gồm:

• Giới nữ: Yên rỗng nguyên phát được ghi nhận nhiều hơn ở nữ giới.
• Mang thai nhiều lần: Những thay đổi kích thước tuyến yên trong thai kỳ và các biến đổi sinh lý liên quan được cho là có thể góp phần vào cơ chế hình thành yên rỗng ở người có yếu tố thuận lợi.
• Béo phì: Béo phì được ghi nhận có liên quan với yên rỗng nguyên phát và tăng áp lực nội sọ. Tuy nhiên, mối liên quan này không đồng nghĩa béo phì trực tiếp gây ra mọi trường hợp yên rỗng.
• Tăng huyết áp: Tăng huyết áp thường được ghi nhận cùng yên rỗng nguyên phát trong các nghiên cứu quan sát, nhưng không nên xem đây là nguyên nhân trực tiếp đã được chứng minh.
• Tăng áp lực nội sọ: Đây là một mối liên quan quan trọng, đặc biệt trong cơ chế dịch não tủy tác động lên hố yên.
• Tiền sử tổn thương hoặc điều trị tuyến yên: Phẫu thuật, xạ trị, chấn thương, xuất huyết, nhồi máu hoặc viêm tuyến yên có thể dẫn đến yên rỗng thứ phát.

Đối với các yếu tố thuộc lối sống hoặc môi trường, hiện không có bằng chứng đủ mạnh để xác định một hành vi sinh hoạt cụ thể như ăn một loại thực phẩm, làm việc, sử dụng thiết bị điện tử hoặc vận động thông thường là nguyên nhân trực tiếp gây hội chứng yên rỗng.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán hội chứng yên rỗng

Mục tiêu của quá trình đánh giá không chỉ là xác nhận hình ảnh yên rỗng. Bác sĩ còn cần xác định chức năng tuyến yên có bình thường hay không, tìm nguyên nhân thứ phát khi phù hợp và đánh giá các vấn đề về thị giác hoặc tăng áp lực nội sọ nếu có dấu hiệu gợi ý.

• Khai thác bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ có thể hỏi về đau đầu, thay đổi thị lực, kinh nguyệt, chức năng sinh dục, thai kỳ và sinh nở, chấn thương đầu cũng như tiền sử phẫu thuật hoặc xạ trị vùng tuyến yên. Việc này giúp tìm dấu hiệu rối loạn nội tiết và phân biệt yên rỗng nguyên phát với yên rỗng thứ phát.
• Chụp cộng hưởng từ: MRI cho phép quan sát chi tiết vùng hố yên, tuyến yên, cuống tuyến yên và các cấu trúc xung quanh. Hình ảnh điển hình cho thấy dịch não tủy nằm trong hố yên và mô tuyến yên bị dẹt xuống thành hố yên. MRI đặc hiệu vùng tuyến yên có thể được cân nhắc tùy trường hợp lâm sàng.
• Chụp cắt lớp vi tính: CT cũng có thể phát hiện hình ảnh yên rỗng và không ít trường hợp được phát hiện tình cờ khi người bệnh chụp CT đầu vì một nguyên nhân khác. Tuy nhiên, việc lựa chọn phương pháp hình ảnh tiếp theo phụ thuộc vào kết quả ban đầu và câu hỏi lâm sàng cần giải quyết.
• Xét nghiệm chức năng tuyến yên: Xét nghiệm máu được sử dụng để đánh giá các trục hormone do tuyến yên kiểm soát. Những hormone cần khảo sát được lựa chọn theo bối cảnh lâm sàng và có thể liên quan đến chức năng tuyến thượng thận, tuyến giáp, tuyến sinh dục, hormone tăng trưởng và prolactin. Kết quả phải được diễn giải cùng triệu chứng và các hormone của cơ quan đích, không chỉ dựa vào một chỉ số đơn lẻ.
• Khám mắt và đánh giá thị giác: Khi người bệnh có giảm thị lực, thay đổi thị trường hoặc dấu hiệu nghi ngờ tăng áp lực nội sọ, bác sĩ có thể chỉ định khám mắt, đánh giá gai thị và các thăm dò thị giác phù hợp.
• Đánh giá tăng áp lực nội sọ: Trong những trường hợp có triệu chứng và dấu hiệu gợi ý, bác sĩ có thể tiến hành các bước đánh giá chuyên biệt. Chọc dò thắt lưng có thể được sử dụng trong một số tình huống để đánh giá áp lực dịch não tủy, nhưng đây không phải xét nghiệm được thực hiện thường quy cho mọi người có hình ảnh yên rỗng.

Phương pháp điều trị hội chứng yên rỗng hiệu quả

Điều trị phụ thuộc vào việc người bệnh có triệu chứng hay không, chức năng tuyến yên, nguyên nhân gây yên rỗng và sự hiện diện của các vấn đề liên quan như rối loạn thị giác, tăng áp lực nội sọ hoặc rò dịch não tủy. Vì vậy, không có một phương pháp điều trị duy nhất phù hợp với tất cả trường hợp.

Theo dõi khi không có rối loạn chức năng tuyến yên

Nếu yên rỗng được phát hiện tình cờ, người bệnh không có triệu chứng liên quan và chức năng tuyến yên bình thường, thường không cần điều trị trực tiếp nhằm làm thay đổi hình dạng hố yên. Việc có cần theo dõi thêm hay không được quyết định dựa trên bối cảnh lâm sàng.

Điều trị rối loạn hormone

Khi xét nghiệm xác nhận thiếu hụt hormone do suy chức năng tuyến yên, mục tiêu điều trị là thay thế hormone bị thiếu hoặc xử trí bất thường nội tiết cụ thể. Loại thuốc và cách theo dõi phụ thuộc vào trục hormone bị ảnh hưởng. Người bệnh không nên tự bổ sung hormone khi chưa có đánh giá chuyên khoa vì việc điều trị cần dựa trên kết quả xét nghiệm và tình trạng lâm sàng.

Điều trị nguyên nhân hoặc bệnh lý đi kèm

Nếu yên rỗng là hậu quả của một bệnh lý hoặc tổn thương đã xác định, việc xử trí tập trung vào vấn đề nền và hậu quả của nó. Tương tự, khi có tăng áp lực nội sọ, người bệnh cần được đánh giá và điều trị theo nguyên nhân của tình trạng tăng áp lực chứ không chỉ dựa vào hình ảnh yên rỗng.

Can thiệp ngoại khoa

Phẫu thuật không phải phương pháp thường quy cho mọi trường hợp hội chứng yên rỗng. Can thiệp có thể được cân nhắc trong những tình huống đặc biệt, chẳng hạn rò dịch não tủy qua mũi hoặc một số biến chứng cấu trúc cần xử trí.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của hội chứng yên rỗng

Chế độ sinh hoạt

Một số nguyên tắc thực tế người bệnh có thể áp dụng gồm:

• Theo dõi triệu chứng mới: Lưu ý những thay đổi về thị lực, đau đầu, kinh nguyệt, chức năng sinh dục hoặc các triệu chứng nội tiết khác và trao đổi với nhân viên y tế khi có thay đổi đáng kể.
• Tái khám theo chỉ định: Người có rối loạn hormone cần được theo dõi để đánh giá đáp ứng điều trị và điều chỉnh thuốc khi cần.
• Không tự ý ngừng thuốc hormone: Nếu đang được điều trị thiếu hụt hormone, việc thay đổi hoặc ngừng thuốc nên được thực hiện theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Kiểm soát các bệnh lý đi kèm: Tăng huyết áp, béo phì và một số tình trạng liên quan đến tăng áp lực nội sọ có thể cùng xuất hiện ở người có yên rỗng. Việc kiểm soát những vấn đề này có lợi cho sức khỏe nói chung, dù không nên khẳng định rằng chúng có thể làm đảo ngược yên rỗng.

Chế độ dinh dưỡng

Hiện chưa có chế độ ăn đặc hiệu được chứng minh điều trị hội chứng yên rỗng. Vì vậy, dinh dưỡng nên được xây dựng theo tình trạng sức khỏe tổng thể và các bệnh đồng mắc:

• Ưu tiên chế độ ăn cân bằng: Lựa chọn đa dạng rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn protein phù hợp nhằm đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng chung.
• Điều chỉnh chế độ ăn theo bệnh đồng mắc: Nếu người bệnh có tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường hoặc bệnh lý khác, chế độ ăn nên tuân theo khuyến cáo dành cho tình trạng đó.

Phương pháp phòng ngừa hội chứng yên rỗng hiệu quả

Hiện chưa có biện pháp đặc hiệu đã được chứng minh có thể phòng ngừa yên rỗng nguyên phát, do cơ chế hình thành liên quan đến đặc điểm giải phẫu, áp lực nội sọ và nhiều yếu tố chưa được hiểu đầy đủ.

Đối với người chưa mắc bệnh, có thể lưu ý:

• Kiểm soát các bệnh lý nền: Duy trì cân nặng phù hợp và kiểm soát huyết áp có lợi cho sức khỏe nói chung. Tuy nhiên, chưa đủ bằng chứng để khẳng định những biện pháp này có thể ngăn chặn hoàn toàn yên rỗng nguyên phát.
• Bảo vệ vùng đầu: Giảm nguy cơ chấn thương sọ não là một nguyên tắc an toàn chung và có thể giúp tránh một trong các nguyên nhân gây tổn thương tuyến yên dẫn đến yên rỗng thứ phát.
• Theo dõi sau bệnh lý hoặc điều trị tuyến yên: Người từng mắc bệnh tuyến yên, phẫu thuật hoặc xạ trị vùng này cần tái khám theo kế hoạch của bác sĩ nhằm phát hiện và xử trí các rối loạn nội tiết nếu xuất hiện.