Xơ gan nên ăn gì, kiêng gì? Nguyên tắc dinh dưỡng cho người bệnh

Chế độ ăn của người xơ gan không đơn giản là kiêng những thực phẩm được cho là “hại gan”. Điều quan trọng hơn là cung cấp đủ năng lượng và protein, ăn đa dạng, tránh nhịn đói kéo dài, đồng thời điều chỉnh lượng muối theo tình trạng bệnh. Người có cổ trướng, phù, bệnh thận hoặc các biến chứng khác có thể cần chế độ ăn riêng theo hướng dẫn của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng. 

Xơ gan nên ăn gì?

Người xơ gan nên ưu tiên chế độ ăn cân đối gồm nguồn protein phù hợp, rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt và chất béo không bão hòa. Thay vì ăn quá ít vì lo gan phải “làm việc nhiều”, người bệnh cần chú ý duy trì đủ dinh dưỡng và hạn chế thời gian nhịn ăn kéo dài. 

Cá

Cá là một trong những nguồn protein có thể đưa vào bữa ăn của người xơ gan. Các loại cá cũng giúp đa dạng nguồn đạm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thịt đỏ. Có thể chế biến cá bằng cách hấp, luộc hoặc nướng với lượng dầu và muối phù hợp. Người bệnh không nên ăn cá sống hoặc chưa được nấu chín kỹ vì xơ gan có thể làm tăng nguy cơ gặp hậu quả nghiêm trọng khi mắc nhiễm trùng từ thực phẩm.

Thịt gia cầm nạc

Thịt gà hoặc gà tây bỏ da là những nguồn protein nạc có thể lựa chọn. Protein đặc biệt đáng chú ý ở người xơ gan vì bệnh có thể đi kèm suy dinh dưỡng và mất khối cơ. Quan niệm người xơ gan phải ăn thật ít protein để phòng bệnh não gan không còn phù hợp với các khuyến cáo hiện nay. AASLD khuyến nghị không hạn chế protein ở người xơ gan, kể cả khi có bệnh não gan; nhu cầu cụ thể nên được cá thể hóa theo tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý của từng người. 

Trứng

Trứng cung cấp protein và có thể góp phần đa dạng hóa bữa ăn. Người bệnh có thể kết hợp trứng với rau, ngũ cốc và các thực phẩm khác thay vì chỉ tập trung vào một nguồn đạm. Trứng nên được nấu chín kỹ. Tương tự thịt và cá, thực phẩm có nguồn gốc động vật sống hoặc chưa chín kỹ không phải lựa chọn phù hợp cho người xơ gan do nguy cơ nhiễm khuẩn. 

Đậu, đậu phụ và các nguồn protein thực vật

Đậu lăng, đậu gà, các loại đậu và đậu phụ là những lựa chọn giúp bổ sung protein thực vật. Đây cũng là cách để người bệnh thay đổi nguồn đạm giữa các bữa thay vì phải ăn thịt liên tục. Các hướng dẫn về dinh dưỡng trong xơ gan nhấn mạnh việc đảm bảo đủ protein, đồng thời có thể sử dụng đa dạng nguồn protein từ thực vật, sữa và động vật tùy khả năng dung nạp. Nếu dùng đậu đóng hộp, nên chú ý lượng natri trên nhãn sản phẩm. Có thể ưu tiên sản phẩm ít hoặc không thêm muối khi cần kiểm soát natri.

Sữa và các sản phẩm từ sữa

Sữa, sữa chua và một số sản phẩm từ sữa có thể bổ sung protein, năng lượng và các chất dinh dưỡng khác. Đây cũng là nguồn protein có thể kết hợp với protein thực vật trong chế độ ăn của người xơ gan.  Tuy nhiên, lựa chọn cụ thể cần dựa trên tình trạng sức khỏe tổng thể. Người mắc đồng thời béo phì, rối loạn lipid máu hoặc bệnh lý chuyển hóa có thể cần điều chỉnh loại và khẩu phần sản phẩm từ sữa.

Rau củ

Rau củ giúp chế độ ăn đa dạng và cung cấp chất xơ, vitamin cùng khoáng chất. Có thể lựa chọn nhiều loại rau khác nhau và chế biến bằng cách luộc, hấp, nấu canh hoặc xào với lượng dầu, muối phù hợp. Rau tươi và rau đông lạnh không kèm nước sốt thường dễ kiểm soát lượng muối hơn rau đóng hộp. Nếu sử dụng thực phẩm đóng hộp, cần đọc nhãn để lựa chọn loại ít natri hoặc không thêm muối. 

Trái cây

Trái cây là một phần của chế độ ăn đa dạng dành cho người xơ gan. Có thể lựa chọn trái cây tươi và thay đổi loại quả thường xuyên thay vì phụ thuộc vào nước ép hoặc các sản phẩm có nhiều đường bổ sung.  Ở người mắc đồng thời đái tháo đường hoặc các bệnh chuyển hóa khác, lượng và loại trái cây cần được cân đối trong khẩu phần chung theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Ngũ cốc nguyên hạt

Yến mạch, gạo lứt, lúa mạch và các sản phẩm từ ngũ cốc nguyên hạt có thể cung cấp carbohydrate, chất xơ và năng lượng cho cơ thể. Đây là một phần của chế độ ăn cân bằng thay vì loại bỏ hoàn toàn tinh bột.  Người xơ gan cần tránh nhịn ăn kéo dài vì khả năng dự trữ và sử dụng năng lượng của cơ thể đã thay đổi. Do đó, cung cấp nguồn năng lượng phù hợp trong các bữa chính và bữa phụ cũng quan trọng như lựa chọn thực phẩm. 

Các loại hạt không ướp muối

Các loại hạt và hạt giống không ướp muối có thể bổ sung protein thực vật và chất béo không bão hòa. Một lượng phù hợp có thể dùng trong bữa phụ hoặc kết hợp với những thực phẩm khác.  Nên chú ý cụm từ “không ướp muối” bởi các loại hạt rang muối có thể cung cấp nhiều natri, không thuận lợi cho người đang phải kiểm soát lượng muối do cổ trướng hoặc phù.

Người xơ gan nên ăn như thế nào?

Không chỉ lựa chọn đúng thực phẩm, thời điểm và cách phân bố các bữa ăn cũng quan trọng. Xơ gan làm thay đổi cách cơ thể dự trữ và sử dụng năng lượng, vì vậy các hướng dẫn dinh dưỡng hiện nay khuyến khích hạn chế những khoảng thời gian nhịn ăn quá dài. 

Một số nguyên tắc đáng lưu ý gồm:

• Chia nhỏ bữa ăn: Có thể ăn các bữa nhỏ thường xuyên hơn thay vì cố ăn quá nhiều trong một bữa, đặc biệt khi cổ trướng khiến người bệnh nhanh no.
• Tránh nhịn ăn kéo dài: NIDDK cho biết nhân viên y tế có thể khuyến nghị người xơ gan ăn mỗi 3 - 4 giờ trong thời gian thức.
• Bổ sung bữa phụ buổi tối: Một bữa phụ trước khi ngủ giúp rút ngắn thời gian nhịn ăn qua đêm. EASL và AASLD đều đề cập đến chiến lược này trong chăm sóc dinh dưỡng cho người xơ gan.
• Đảm bảo đủ protein: Không tự ý giảm mạnh thịt, cá, trứng, sữa hay các nguồn protein khác chỉ vì lo ngại protein làm bệnh gan nặng hơn. Lượng protein cần thiết nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng xác định theo tình trạng cụ thể.
• Theo dõi khả năng ăn uống: Chán ăn, buồn nôn, nhanh no, giảm cân hoặc giảm khối cơ có thể khiến người xơ gan không đạt nhu cầu dinh dưỡng và cần được đánh giá. 

Xơ gan nên kiêng gì?

Bên cạnh câu hỏi xơ gan nên ăn gì, người bệnh cũng cần biết những thực phẩm và đồ uống nào nên tránh hoặc hạn chế. Mức độ hạn chế không giống nhau ở tất cả người bệnh và có thể thay đổi tùy việc có cổ trướng, phù, hạ natri máu hoặc bệnh lý đi kèm.

Tránh hoàn toàn đồ uống có cồn

Người đã mắc xơ gan cần tránh đồ uống có cồn vì tiếp tục sử dụng có thể gây thêm tổn thương gan. Đây là một trong những lưu ý quan trọng nhất, bất kể nguyên nhân ban đầu dẫn đến xơ gan là gì. 

Hạn chế thực phẩm nhiều muối khi được chỉ định

Natri làm cơ thể giữ nước và đặc biệt đáng lưu ý ở người xơ gan có cổ trướng hoặc phù. AASLD cho biết ở bệnh nhân xơ gan có cổ trướng có thể cân nhắc hạn chế natri dưới 2 g/ngày, nhưng việc hạn chế cần được cân bằng với nguy cơ suy dinh dưỡng nếu chế độ ăn trở nên quá khó ăn. 

Nguồn natri không chỉ đến từ muối thêm khi nấu ăn. Thịt chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, thực phẩm đóng hộp, đồ ăn chế biến sẵn, nước tương và nhiều loại nước sốt cũng có thể chứa lượng natri đáng kể. Đọc nhãn dinh dưỡng là cách hữu ích để kiểm soát lượng natri từ thực phẩm đóng gói. 

Tránh thực phẩm sống hoặc chưa chín kỹ

Người xơ gan nên tránh động vật có vỏ, cá và thịt sống hoặc chưa được nấu chín, cũng như sữa và sản phẩm sữa chưa tiệt trùng. Những thực phẩm này có thể chứa vi khuẩn hoặc virus và gây nhiễm trùng nghiêm trọng hơn ở người xơ gan. 

Nhìn chung, câu trả lời cho xơ gan nên ăn gì không nằm ở một loại thực phẩm “bổ gan” cụ thể. Người bệnh nên hướng tới chế độ ăn đa dạng, đủ năng lượng và protein, có rau củ quả, ngũ cốc và nguồn chất béo phù hợp; đồng thời tránh đồ uống có cồn, thực phẩm sống và kiểm soát natri khi có chỉ định. Đặc biệt, không nên tự áp dụng chế độ kiêng khem quá mức vì người xơ gan có nguy cơ thiếu dinh dưỡng và mất khối cơ. Khi có cổ trướng, phù, bệnh não gan hoặc các bệnh lý đi kèm, kế hoạch dinh dưỡng cần được điều chỉnh cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để vừa kiểm soát biến chứng vừa đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng.