Vi khuẩn kỵ khí là gì? Hiểu đúng để phòng ngừa và điều trị hiệu quả

Trong cơ thể người, không phải mọi vi sinh vật đều cần oxy để tồn tại. Một nhóm vi sinh vật đặc biệt là vi khuẩn kỵ khí có thể sống và phát triển trong môi trường thiếu oxy, đóng vai trò quan trọng trong hệ vi khuẩn chí bình thường, nhưng cũng có thể trở thành tác nhân gây bệnh nguy hiểm khi điều kiện thuận lợi xuất hiện. Bài viết sau của Trung tâm Tiêm chủng Long Châu sẽ mang đến cho bạn cái nhìn toàn diện, khoa học và dễ hiểu về vi khuẩn kỵ khí.

Vi khuẩn kỵ khí là gì?

Vi khuẩn kỵ khí là nhóm vi khuẩn không cần oxy cho quá trình sinh trưởng và chuyển hóa. Trái lại, nhiều loài trong nhóm này sẽ bị ức chế hoặc bị tiêu diệt khi tiếp xúc với oxy ở nồng độ cao. Trong điều kiện sinh lý bình thường, vi khuẩn kỵ khí tồn tại cân bằng trong hệ vi sinh vật của cơ thể người. Chúng tập trung nhiều nhất tại khoang miệng, ống tiêu hóa (đặc biệt là đại tràng), âm đạo, da và niêm mạc. Tại những vị trí này, vi khuẩn kỵ khí tham gia:

• Hỗ trợ tiêu hóa và chuyển hóa chất dinh dưỡng.
• Duy trì hàng rào bảo vệ sinh học.
• Ức chế sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh khác.

Khi sự cân bằng của hệ vi khuẩn chí được duy trì, vi khuẩn kỵ khí không gây hại mà còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Vi khuẩn kỵ khí thường chỉ gây bệnh khi môi trường mô bị giảm oxy, vi khuẩn di chuyển lạc chỗ hoặc sức đề kháng của cơ thể suy giảm. Các tình trạng thường tạo điều kiện cho vi khuẩn kỵ khí phát triển quá mức gồm:

• Ứ trệ tuần hoàn, thiếu máu tại mô.
• Hoại tử tổ chức.
• Chấn thương, vết thương kín.
• Sau phẫu thuật hoặc thủ thuật xâm lấn.
• Đái tháo đường, ung thư, suy giảm miễn dịch.
• Sử dụng kháng sinh phổ rộng kéo dài.

Cơ chế gây bệnh của vi khuẩn kỵ khí

Không giống vi khuẩn hiếu khí, vi khuẩn kỵ khí chỉ phát triển mạnh trong môi trường oxy thấp. Khi mô bị tổn thương, hoại tử hoặc thiếu máu, lượng oxy cung cấp giảm sút, tạo điều kiện lý tưởng cho nhóm vi khuẩn này tăng sinh.

Phần lớn các nhiễm trùng do vi khuẩn kỵ khí là nhiễm trùng hỗn hợp, nghĩa là có sự phối hợp giữa vi khuẩn kỵ khí và vi khuẩn hiếu khí. Sự phối hợp này làm cho bệnh cảnh lâm sàng:

• Tiến triển nhanh.
• Khó điều trị hơn.
• Nguy cơ biến chứng cao nếu chậm can thiệp.

Nhiều loài vi khuẩn kỵ khí có khả năng tiết ngoại độc tố mạnh, sản xuất enzyme phá hủy mô và gây hoại tử, sinh hơi trong tổ chức. Chính các yếu tố này khiến nhiễm trùng kỵ khí thường đi kèm:

• Mủ có mùi hôi thối đặc trưng.
• Hoại thư sinh hơi.
• Nhiễm trùng lan nhanh theo khoang mô.

Phân loại vi khuẩn kỵ khí thường gặp ở người

Trong hàng trăm loài vi khuẩn kỵ khí tồn tại trong tự nhiên và cơ thể người, chỉ khoảng 100 loài thường được phân lập từ bệnh phẩm lâm sàng. Dưới đây là các nhóm quan trọng nhất:

Trực khuẩn kỵ khí gram âm

Đây là nhóm thường gặp nhất trong các nhiễm trùng kỵ khí ở người.

• Bacteroides: Cư trú chủ yếu ở đại tràng, chiếm mật độ rất cao trong phân người bình thường. Khi gây bệnh, Bacteroides thường liên quan đến nhiễm trùng ổ bụng, áp xe nội tạng và nhiễm khuẩn huyết.
• Prevotella: Phân bố nhiều ở khoang miệng, đường hô hấp trên và đường sinh dục nữ. Loài này thường gặp trong áp xe não, phổi và nhiễm trùng vùng chậu.
• Fusobacterium: Tồn tại ở miệng và ruột, thường gây nhiễm trùng hỗn hợp ở niêm mạc và tổ chức mềm.
• Mobiluncus: Chủ yếu được phân lập từ dịch viêm âm đạo và liên quan đến các rối loạn viêm nhiễm phụ khoa.

Trực khuẩn kỵ khí gram dương

Những trực khuẩn gram dương kỵ khí thường gặp bao gồm:

• Actinomyces: Là tác nhân gây bệnh actinomycosis, thường gặp ở vùng hàm mặt, cổ và đường tiêu hóa.
• Lactobacillus: Thành phần có lợi của hệ vi khuẩn âm đạo, giúp duy trì pH thấp. Nhóm này hiếm khi gây bệnh.
• Propionibacterium (Cutibacterium): Cư trú trên da, liên quan đến bệnh sinh của mụn trứng cá và nhiễm trùng sau phẫu thuật.
• Clostridium: Là nhóm vi khuẩn kỵ khí đặc biệt nguy hiểm do sinh bào tử và ngoại độc tố mạnh, gây ra các bệnh như uốn ván, ngộ độc thịt, hoại thư sinh hơi và viêm đại tràng giả mạc.

Cầu khuẩn kỵ khí gram dương

Peptostreptococcus là một trong những thành phần của vi hệ bình thường, nhưng có thể gây nhiễm trùng não, phổi và mô mềm khi điều kiện thuận lợi.

Cầu khuẩn kỵ khí gram âm

Veillonella là tác nhân ít gặp hơn, thường xuất hiện trong nhiễm trùng hỗn hợp vùng bụng, tiểu khung và răng hàm mặt.

Phương pháp chẩn đoán và điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn kỵ khí

Nhiễm trùng do vi khuẩn kỵ khí thường có biểu hiện đặc thù và diễn tiến nhanh nếu không được phát hiện kịp thời. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu gợi ý giúp bác sĩ định hướng chẩn đoán trước khi có kết quả xét nghiệm xác định.

Dấu hiệu gợi ý

Bác sĩ có thể nghi ngờ căn nguyên vi khuẩn kỵ khí khi người bệnh xuất hiện một hoặc nhiều đặc điểm sau:

• Mủ có mùi hôi thối nặng, khác biệt rõ rệt so với nhiễm trùng thông thường.
• Có hơi (khí) trong mô hoặc dưới da do quá trình chuyển hóa của vi khuẩn.
• Hoại tử tổ chức tiến triển nhanh, lan rộng.
• Xuất hiện giả mạc tại vị trí nhiễm trùng, đặc biệt ở đường tiêu hóa.
• Kết quả nuôi cấy vi khuẩn hiếu khí âm tính nhưng lâm sàng vẫn gợi ý nhiễm trùng.
• Nhiễm trùng xảy ra sau phẫu thuật, chấn thương kín hoặc thủ thuật xâm lấn.

Những dấu hiệu này mang giá trị định hướng quan trọng, giúp bác sĩ cân nhắc sớm khả năng nhiễm trùng kỵ khí.

Phương pháp chẩn đoán

Chẩn đoán xác định cần kết hợp nhiều phương pháp nhằm tăng độ chính xác:

• Nuôi cấy và định danh vi khuẩn trong điều kiện yếm khí thích hợp.
• Xét nghiệm độc tố vi khuẩn trong bệnh phẩm đối với các trường hợp nghi ngờ.
• Đánh giá lâm sàng kết hợp chẩn đoán hình ảnh để xác định vị trí, mức độ và phạm vi tổn thương.

Nguyên tắc điều trị

Điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn kỵ khí cần được tiến hành sớm, toàn diện và đúng phác đồ:

• Phẫu thuật hoặc dẫn lưu ổ nhiễm trùng khi có ổ mủ, hoại tử hoặc sinh hơi.
• Sử dụng thuốc kháng sinh phù hợp, thường là metronidazol, clindamycin hoặc phối hợp kháng sinh nhóm beta-lactam.
• Cá thể hóa phác đồ điều trị: Dựa trên vị trí nhiễm trùng, tình trạng toàn thân và bệnh lý nền của người bệnh và kết quả kháng sinh đồ (nếu có).

Vi khuẩn kỵ khí là một thành phần không thể thiếu của hệ vi sinh vật trong cơ thể người, trong đó khi tồn tại ở trạng thái cân bằng, chúng góp phần bảo vệ và duy trì sức khỏe. Tuy nhiên, khi xuất hiện các điều kiện thuận lợi, nhóm vi khuẩn này có thể phát triển quá mức và gây ra những nhiễm trùng nặng, tiến triển nhanh và tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Vì vậy, việc hiểu rõ đặc điểm, cơ chế gây bệnh cũng như nguyên tắc điều trị nhiễm trùng do vi khuẩn kỵ khí giúp mỗi người chủ động phòng ngừa và điều trị kịp thời.