Tuyến ức là gì và có vai trò gì đối với hệ miễn dịch?

Hệ miễn dịch của cơ thể được cấu thành từ nhiều cơ quan, tế bào và phân tử phối hợp với nhau để nhận diện, chống lại các tác nhân gây bệnh. Trong đó, tuyến ức là một cơ quan lympho nguyên phát, có vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của tế bào lympho T. Cơ quan này hoạt động mạnh trong giai đoạn trẻ em, sau đó dần thay đổi kích thước và cấu trúc khi con người trưởng thành. Những bất thường tại đây có thể liên quan đến một số bệnh lý miễn dịch và khối u trung thất cần được phát hiện, đánh giá kịp thời.

Tuyến ức là gì?

Tuyến ức là một cơ quan lympho nguyên phát có vai trò chuyên biệt trong hệ miễn dịch. Đây là nơi diễn ra quá trình trưởng thành của tế bào lympho T, loại tế bào đóng vai trò thiết yếu trong miễn dịch thích ứng, giúp cơ thể nhận diện và đáp ứng với các tác nhân từ bên ngoài.

Tuyến ức tạo ra môi trường thích hợp để các tế bào tiền thân phát triển thành tế bào T có khả năng thực hiện chức năng miễn dịch và phân biệt được các thành phần của cơ thể với tác nhân ngoại lai. Một trong những chức năng quan trọng nhất của cơ quan này là thiết lập dung nạp miễn dịch trung tâm, giúp hạn chế phản ứng miễn dịch chống lại chính các mô của cơ thể.

Về sự phát triển theo độ tuổi, tuyến ức đạt kích thước lớn nhất và hoạt động mạnh trong giai đoạn sơ sinh đến trước tuổi dậy thì. Khi bước vào tuổi thiếu niên, cơ quan này bắt đầu thoái triển, kích thước và hoạt động giảm dần. Theo thời gian, phần lớn mô tuyến ức được thay thế bằng mô mỡ. Tuy nhiên, quá trình sản sinh tế bào lympho T vẫn tiếp tục diễn ra trong suốt cuộc đời.

Tuyến ức nằm ở đâu? 

Tuyến ức nằm trong trung thất trước, ngay sau xương ức và phía trước, phía trên tim. Cơ quan này có cấu trúc mềm, màu hồng nhạt, thường gồm hai thùy nối với nhau, tạo hình dạng gần giống cánh bướm.

Mỗi thùy tuyến ức gồm hai vùng:

• Vùng vỏ: Chứa nhiều tế bào T chưa trưởng thành.
• Vùng tủy: Chứa tế bào T trưởng thành hơn và thể Hassall - cấu trúc đặc trưng của tuyến ức.

Tuyến ức được cấp máu chủ yếu bởi các nhánh động mạch vú trong và động mạch giáp dưới. Về thần kinh, tuyến ức nhận các sợi thần kinh giao cảm xuất phát từ chuỗi hạch giao cảm cổ và hạch sao. Các sợi thần kinh này chủ yếu đi theo mạch máu đến cơ quan, góp phần điều hòa hoạt động sinh lý tại tuyến ức.

Ở trẻ em, tuyến ức có kích thước tương đối lớn. Khi trưởng thành, tuyến dần thoái triển sinh lý và một phần mô được thay thế bằng mô mỡ.

Vai trò của tuyến ức đối với hệ miễn dịch

Tuyến ức đảm nhiệm 3 nhiệm vụ quan trọng, góp phần hình thành và duy trì khả năng bảo vệ cơ thể của hệ miễn dịch:

Thúc đẩy quá trình trưởng thành và chọn lọc tế bào T

Tuyến ức là nơi các tế bào T chưa trưởng thành trải qua quá trình huấn luyện với hai bước chọn lọc:

• Chọn lọc dương tính: Giữ lại những tế bào T có khả năng nhận diện kháng nguyên do hệ miễn dịch trình diện.
• Chọn lọc âm tính: Loại bỏ các tế bào T có nguy cơ nhận diện và tấn công các mô khỏe mạnh của cơ thể.

Quá trình chọn lọc tại tuyến ức diễn ra rất nghiêm ngặt, phần lớn tế bào T chưa trưởng thành bị đào thải do không đáp ứng các tiêu chuẩn chọn lọc hoặc có nguy cơ nhận diện và tấn công các thành phần của cơ thể. Chỉ một tỷ lệ nhỏ tế bào vượt qua quá trình này để tiếp tục trưởng thành.

Sản xuất hormone điều hòa miễn dịch

Tuyến ức tiết ra nhiều loại hormone, tiêu biểu là thymosin, thymopoietin và thymulin. Các hormone này tham gia điều chỉnh quá trình phát triển và trưởng thành của tế bào T. Khi tuyến ức bị tổn thương nghiêm trọng, những hormone này không thể được thay thế hoàn toàn bằng các nguồn khác.

Góp phần duy trì khả năng miễn dịch lâu dài

Sau tuổi dậy thì, tuyến ức bắt đầu thoái triển sinh lý, kích thước và hoạt động giảm dần, đồng thời một phần mô tuyến được thay thế bằng mô mỡ. Mặc dù khả năng sản sinh tế bào T mới suy giảm theo tuổi, tuyến ức vẫn có thể duy trì một phần hoạt động ở người trưởng thành. Bên cạnh đó, quần thể tế bào T đã trưởng thành tiếp tục được duy trì nhờ cơ chế tồn tại và tăng sinh tại các cơ quan lympho ngoại vi, góp phần bảo đảm hoạt động của hệ miễn dịch.

Các bệnh lý có thể ảnh hưởng đến tuyến ức

Tuyến ức có thể gặp nhiều bệnh lý khác nhau, từ những bất thường về cấu trúc, khối u đến các rối loạn miễn dịch có liên quan. Một số bệnh thường gặp gồm nhược cơ, u tuyến ức, ung thư biểu mô tuyến ức và tăng sản tuyến ức. Cụ thể:

Nhược cơ

Nhược cơ là bệnh tự miễn xảy ra khi hệ miễn dịch sản sinh kháng thể chống lại thụ thể acetylcholine (AChR) tại synap thần kinh - cơ, làm gián đoạn quá trình truyền tín hiệu từ dây thần kinh đến cơ. 

Các biểu hiện đặc trưng của bệnh:

• Sụp mí mắt, nhìn đôi.
• Nhai hoặc nuốt khó khăn, dễ mỏi.
• Yếu cơ vùng cổ và các chi.
• Tình trạng mệt mỏi, yếu cơ tăng khi vận động và thuyên giảm sau khi nghỉ ngơi.

Phẫu thuật cắt tuyến ức là một phương pháp điều trị được cân nhắc ở bệnh nhân nhược cơ có u tuyến ức nhằm loại bỏ khối u. Ngoài ra, phương pháp này cũng có thể được chỉ định ở một số bệnh nhân nhược cơ toàn thể dương tính với kháng thể kháng thụ thể acetylcholine (AChR), ngay cả khi không có u tuyến ức, tùy thuộc vào độ tuổi, tình trạng bệnh và đáp ứng với điều trị nội khoa.

U tuyến ức

U tuyến ức là khối u hình thành từ các tế bào biểu mô của tuyến ức. Đây là loại u trung thất trước phổ biến nhất ở người trưởng thành.

Dấu hiệu nhận biết:

• Không gây triệu chứng rõ ràng trong một số trường hợp và thường được phát hiện tình cờ khi kiểm tra sức khỏe.
• Có thể xuất hiện ho, khó thở hoặc đau ngực.
• Có mối liên quan đáng kể với bệnh nhược cơ.

Ung thư biểu mô tuyến ức

Đây là dạng ung thư có tính chất ác tính cao, thường tiến triển nhanh và có khả năng di căn. So với u tuyến ức, ung thư biểu mô tuyến ức có mức độ nguy hiểm cao hơn. Phẫu thuật loại bỏ khối u là phương pháp điều trị ưu tiên nếu tình trạng bệnh và đặc điểm giải phẫu cho phép thực hiện.

Tăng sản tuyến ức

Tăng sản tuyến ức là tình trạng cơ quan này phát triển hoặc tăng kích thước bất thường do sự gia tăng mô tuyến ức, nhưng không đồng nghĩa với sự xuất hiện của khối u.

Tình trạng này có thể gặp trong một số trường hợp như:

• Người mắc bệnh nhược cơ.
• Bệnh nhân bị suy giáp.
• Sau khi cơ thể trải qua tình trạng nhiễm trùng.
• Sau hóa trị hoặc xạ trị, do hiện tượng tăng sản hồi ứng (rebound hyperplasia).

Hội chứng DiGeorge (mất đoạn 22q11.2)

Hội chứng DiGeorge là bệnh di truyền xuất phát từ tình trạng mất một đoạn trên nhiễm sắc thể 22 tại vị trí 22q11.2. Bệnh có thể khiến tuyến ức phát triển không hoàn chỉnh, dẫn đến suy giảm chức năng miễn dịch qua trung gian tế bào T và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Các khối u và tổn thương vùng trung thất

Bên cạnh những khối u xuất phát trực tiếp từ tuyến ức, vùng trung thất còn có thể xuất hiện nhiều dạng khối u hoặc tổn thương khác, bao gồm:

• U lympho (Lymphoma).
• U tế bào mầm (Germ cell tumors).
• Nang trung thất bẩm sinh.

Bất sản hồng cầu nguyên bào (PRCA) liên quan đến tuyến ức

Đây là bệnh lý hiếm gặp, đặc trưng bởi tình trạng thiếu máu nghiêm trọng do giảm hoặc mất quá trình sản xuất hồng cầu. Trong khi đó, số lượng bạch cầu và tiểu cầu thường vẫn nằm trong giới hạn bình thường. Một số trường hợp mắc bệnh có liên quan đến sự hiện diện của u tuyến ức (thymoma).

Giảm gammaglobulin máu liên quan đến tuyến ức

Ở một số bệnh nhân có u tuyến ức, nồng độ immunoglobulin (kháng thể) trong máu có thể giảm bất thường. Điều này làm suy yếu khả năng bảo vệ của hệ miễn dịch và khiến người bệnh dễ mắc các bệnh nhiễm trùng hơn.

Tuyến ức là cơ quan lympho nguyên phát có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển, trưởng thành và chọn lọc tế bào T, góp phần duy trì khả năng miễn dịch của cơ thể. Cơ quan này hoạt động mạnh trong thời thơ ấu và dần thoái triển theo tuổi tác, nhưng vẫn có ý nghĩa đối với hệ miễn dịch ở người trưởng thành. Những bất thường như tăng sản, u tuyến ức hoặc ung thư biểu mô cần được đánh giá bằng các phương pháp chuyên môn. Chủ động thăm khám khi có dấu hiệu nghi ngờ sẽ giúp phát hiện bệnh và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.