Trẻ thiếu enzym tiêu hóa: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách xử trí

Enzym tiêu hóa giữ vai trò phân giải thức ăn thành các thành phần nhỏ hơn để cơ thể hấp thu. Khi hoạt động của một số enzym bị suy giảm, quá trình tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng ở trẻ có thể bị ảnh hưởng.

Dấu hiệu trẻ thiếu enzym tiêu hóa

Khi quá trình tiêu hóa hoặc hấp thu chất dinh dưỡng bị ảnh hưởng, trẻ có thể xuất hiện một số triệu chứng ở đường tiêu hóa. Tùy nguyên nhân và loại enzym bị thiếu hoặc giảm hoạt động, biểu hiện có thể khác nhau:

• Đầy hơi, chướng bụng hoặc nhiều khí;
• Đau, khó chịu ở bụng;
• Tiêu chảy hoặc phân lỏng;
• Phân nhiều, có mỡ và mùi khó chịu;
• Chậm tăng cân hoặc tăng trưởng kém nếu tình trạng kém hấp thu kéo dài.

Ở một số trẻ, các biểu hiện có thể liên quan rõ với thực phẩm. Chẳng hạn, trẻ không dung nạp lactose thường khó chịu ở đường tiêu hóa trong vài giờ sau khi sử dụng sản phẩm chứa lactose.

Những dấu hiệu này không đặc hiệu và cũng có thể gặp trong nhiễm trùng đường tiêu hóa, dị ứng thực phẩm, bệnh celiac hoặc bệnh viêm ruột. Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào triệu chứng để kết luận trẻ đang “thiếu men”.

Vì sao trẻ có thể bị thiếu enzym tiêu hóa?

Có nhiều cơ chế có thể làm giảm khả năng tiêu hóa thức ăn ở trẻ. Một số nguyên nhân đáng chú ý gồm:

Thiếu hoặc giảm một enzym cụ thể

Khi lượng lactase không đủ, lactose không được tiêu hóa hoàn toàn và đi xuống đại tràng. Tại đây, lactose được vi khuẩn lên men tạo khí, đồng thời làm tăng lượng nước trong lòng ruột, từ đó gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy. 

Tình trạng giảm lactase nguyên phát thường tiến triển sau giai đoạn nhũ nhi và triệu chứng có thể xuất hiện từ thời thơ ấu muộn, tuổi thiếu niên hoặc trưởng thành. Thiếu lactase bẩm sinh ngay từ khi sinh là tình trạng hiếm gặp.

Tổn thương niêm mạc ruột

Một số bệnh lý hoặc nhiễm trùng gây tổn thương ruột non có thể làm giảm khả năng sản xuất lactase. NIDDK cho biết bệnh celiac, bệnh Crohn và những tình trạng gây tổn thương ruột non có thể dẫn đến không dung nạp lactose thứ phát. Khi tổn thương ruột được điều trị, khả năng dung nạp lactose có thể cải thiện.

Suy giảm chức năng ngoại tiết tuyến tụy

Tuyến tụy sản xuất các enzym tham gia tiêu hóa carbohydrate, protein và chất béo. Khi tuyến tụy không tiết đủ enzym hoặc enzym không đến được ruột non với lượng cần thiết, quá trình tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng có thể bị ảnh hưởng. Tình trạng này được gọi là suy tụy ngoại tiết. Ở trẻ em, xơ nang là nguyên nhân thường gặp nhất; ngoài ra còn có viêm tụy mạn, hội chứng Shwachman-Diamond và một số rối loạn di truyền hiếm gặp.

Trẻ sinh non

Ở trẻ sinh non, ruột non có thể chưa sản xuất đủ lactase trong một thời gian ngắn sau sinh. Khả năng sản xuất enzym này thường tăng dần khi hệ tiêu hóa của trẻ trưởng thành hơn. Tuy nhiên, phần lớn trẻ vẫn có thể dung nạp sữa mẹ hoặc sữa công thức chứa lactose, cha mẹ không nên tự ý đổi sang sản phẩm không lactose nếu chưa có chỉ định. 

Thiếu enzym tiêu hóa ảnh hưởng đến trẻ như thế nào?

Khi cơ thể trẻ không có đủ enzym cần thiết cho quá trình tiêu hóa, thức ăn có thể không được phân giải đầy đủ, từ đó ảnh hưởng đến khả năng hấp thu chất dinh dưỡng.

Nếu tình trạng kéo dài, khả năng hấp thu năng lượng và một số chất dinh dưỡng có thể giảm, làm tăng nguy cơ chậm tăng cân, suy dinh dưỡng hoặc ảnh hưởng đến tăng trưởng. Đặc biệt, suy tụy ngoại tiết có thể làm giảm hấp thu chất béo và các vitamin tan trong chất béo như vitamin A, D, E và K. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ suy giảm chức năng tiêu hóa của từng trẻ.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ có biểu hiện kém tiêu hóa?

Trẻ đầy bụng hoặc tiêu chảy không đồng nghĩa với việc cần bổ sung enzym ngay. Cha mẹ có thể theo dõi thời điểm xuất hiện triệu chứng, loại thực phẩm trẻ vừa ăn và tần suất các biểu hiện để cung cấp thông tin cho bác sĩ khi cần.

Một số lưu ý gồm:

• Duy trì chế độ ăn đa dạng, phù hợp với tuổi và nhu cầu dinh dưỡng của trẻ.
• Không tự ý loại bỏ sữa, chất béo hoặc nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài.
• Không tự ý cho trẻ sử dụng các chế phẩm enzym tiêu hóa kéo dài khi chưa xác định nguyên nhân và chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Nếu trẻ không dung nạp lactose, lượng lactose trong chế độ ăn nên được điều chỉnh theo khả năng dung nạp. Một số trẻ vẫn có thể dung nạp một lượng lactose nhất định, vì vậy không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm chứa lactose.
• Cần đảm bảo đủ canxi, vitamin D và các dưỡng chất khác nếu phải điều chỉnh chế độ ăn.

Với trẻ được chẩn đoán suy tụy ngoại tiết, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp thay thế enzym tụy (PERT) với liều phù hợp với tình trạng và nhu cầu của từng trẻ.

Khi nào trẻ cần đi khám bác sĩ?

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu xuất hiện các biểu hiện như:

• Tiêu chảy kéo dài hoặc thường xuyên tái diễn;
• Phân nhiều, có mỡ hoặc mùi khó chịu kéo dài;
• Đau bụng thường xuyên;
• Nôn nhiều;
• Ăn uống kém kéo dài;
• Sụt cân, chậm tăng cân hoặc tăng trưởng kém;
• Triệu chứng tiêu hóa kéo dài dù đã điều chỉnh chế độ ăn.

Nếu trẻ tiêu chảy kèm dấu hiệu mất nước, sốt cao, máu trong phân, đau bụng nhiều hoặc tình trạng toàn thân xấu, cần được cần đưa trẻ đi khám ngay.

Trẻ thiếu enzym tiêu hóa không thể được xác định chỉ dựa vào các biểu hiện như đầy bụng, tiêu chảy hoặc chậm tăng cân. Việc thăm khám và tìm đúng nguyên nhân giúp lựa chọn chế độ ăn, phương pháp điều trị phù hợp. Cha mẹ không nên tự ý bổ sung enzym kéo dài, đặc biệt khi triệu chứng dai dẳng, tái diễn hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.