Trẻ suy dinh dưỡng nặng: Dấu hiệu và chế độ chăm sóc đúng cách

Trẻ suy dinh dưỡng nặng không chỉ là tình trạng nhẹ cân hoặc ăn kém thông thường. Đây là vấn đề sức khỏe cần được đánh giá y tế, đặc biệt khi trẻ gầy còm, phù hai chân, mệt lả, hay ốm hoặc chậm phát triển rõ rệt.

Trẻ suy dinh dưỡng nặng là gì?

Trẻ suy dinh dưỡng nặng là trẻ thiếu dinh dưỡng ở mức nghiêm trọng, thường biểu hiện bằng gầy còm nặng, phù dinh dưỡng hoặc các chỉ số tăng trưởng thấp hơn nhiều so với chuẩn. Tình trạng này còn được gọi là suy dinh dưỡng cấp tính nặng trong nhiều tài liệu y khoa.

WHO đã ban hành hướng dẫn năm 2023 về phòng ngừa và quản lý gầy còm, phù dinh dưỡng ở trẻ dưới 5 tuổi. Hướng dẫn này tập trung vào các trường hợp trẻ bị suy dinh dưỡng cấp tính, trong đó có trẻ gầy còm nặng và trẻ có phù dinh dưỡng.

Một số tiêu chí thường được dùng để nhận diện trẻ suy dinh dưỡng nặng gồm:

• Cân nặng theo chiều cao rất thấp.
• Z-score dưới -3SD theo chuẩn tăng trưởng.
• Vòng cánh tay giữa thấp ở trẻ 6 đến 59 tháng.
• Có phù dinh dưỡng hai bên bàn chân hoặc cẳng chân.
• Trẻ sụt cân nhanh, gầy còm rõ hoặc mất lớp mỡ dưới da.

Cha mẹ không nên tự kết luận chỉ bằng mắt thường. Trẻ cần được cân đo đúng kỹ thuật, đánh giá theo tuổi, giới, chiều cao và khám lâm sàng để xác định mức độ suy dinh dưỡng.

Dấu hiệu nhận biết trẻ suy dinh dưỡng nặng

Trẻ suy dinh dưỡng nặng có thể biểu hiện ở cân nặng, cơ bắp, da, tóc, hành vi ăn uống và tần suất mắc bệnh. Một số dấu hiệu có thể xuất hiện rõ, nhưng cũng có trẻ diễn tiến âm thầm.

Trẻ gầy còm rõ rệt hoặc sụt cân nhanh

Trẻ có thể gầy đi nhanh, mặt hốc hác, tay chân nhỏ, xương sườn hoặc xương vai lộ rõ. Lớp mỡ dưới da giảm khiến cơ thể trẻ trông teo tóp và thiếu sức sống.

Một số trẻ vẫn ăn nhưng không tăng cân, hoặc cân nặng giảm sau các đợt tiêu chảy, viêm hô hấp, sốt kéo dài. Nếu cân nặng giảm liên tục, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám thay vì chỉ tự tăng khẩu phần tại nhà.

Trẻ có phù hai chân

Phù hai bàn chân hoặc cẳng chân là dấu hiệu cần đặc biệt chú ý. Khi ấn vào vùng phù, da có thể lõm xuống một lúc rồi mới trở lại bình thường.

Phù dinh dưỡng không giống phù nhẹ do va chạm hoặc đứng lâu. Đây có thể là biểu hiện của suy dinh dưỡng nặng thể phù, cần được nhân viên y tế đánh giá sớm.

Trẻ mệt lả, ít chơi, bú hoặc ăn kém

Trẻ suy dinh dưỡng nặng thường kém linh hoạt, ít chơi, dễ mệt và không còn hứng thú với hoạt động hằng ngày. Trẻ nhỏ có thể bú kém, bỏ bú hoặc ngủ li bì.

Trong trường hợp nặng, trẻ có nguy cơ hạ đường huyết và hạ thân nhiệt. Trẻ suy dinh dưỡng nặng có thể gặp hạ thân nhiệt, tình trạng này thường gợi ý kèm hạ đường huyết hoặc nhiễm trùng nặng.

Trẻ hay nhiễm trùng, lâu hồi phục

Trẻ suy dinh dưỡng nặng dễ mắc viêm đường hô hấp, tiêu chảy, nhiễm trùng da hoặc các bệnh nhiễm trùng khác. Sau khi ốm, trẻ thường khó tăng cân trở lại.

Thiếu dinh dưỡng và nhiễm trùng có thể tạo thành vòng xoắn. Trẻ càng thiếu dinh dưỡng càng dễ bệnh, và mỗi đợt bệnh lại khiến trẻ ăn kém, mất năng lượng, giảm hấp thu.

Trẻ suy dinh dưỡng nặng có nguy hiểm không?

Có. Trẻ suy dinh dưỡng nặng là tình trạng nguy hiểm nếu không được xử trí đúng cách. Đây không chỉ là vấn đề trẻ gầy hay thấp cân, mà còn liên quan đến rối loạn chuyển hóa, miễn dịch và nguy cơ nhiễm trùng.

Các nguy cơ có thể gặp gồm:

• Hạ đường huyết.
• Hạ thân nhiệt.
• Mất nước hoặc rối loạn điện giải.
• Nhiễm trùng nặng.
• Thiếu vi chất.
• Chậm phát triển thể chất.
• Ảnh hưởng phát triển nhận thức.
• Tăng nguy cơ biến chứng nếu điều trị muộn.

Suy dinh dưỡng cấp tính nặng có thể khiến trẻ đối mặt với các biến chứng đe dọa tính mạng như hạ đường huyết, hạ thân nhiệt, nhiễm trùng và thiếu vi chất.

Vì vậy, nếu trẻ có dấu hiệu suy dinh dưỡng nặng, cha mẹ không nên chỉ tự mua sữa, thuốc bổ hoặc men tiêu hóa. Trẻ cần được khám để xác định mức độ, nguyên nhân và hướng phục hồi an toàn.

Chế độ cho trẻ suy dinh dưỡng nặng cần lưu ý gì?

Chế độ cho trẻ suy dinh dưỡng nặng cần được xây dựng theo tình trạng cụ thể của trẻ. Không nên tăng khẩu phần quá nhanh hoặc ép trẻ ăn nhiều đột ngột, vì cơ thể trẻ có thể chưa thích nghi với lượng năng lượng lớn.

Ở giai đoạn đầu, mục tiêu thường là ổn định tình trạng sức khỏe. Trẻ có thể cần được kiểm tra đường huyết, thân nhiệt, tình trạng mất nước, nhiễm trùng và khả năng ăn uống.

Một số nguyên tắc thường được áp dụng gồm:

• Cho trẻ ăn lượng nhỏ, chia nhiều lần trong ngày.
• Không ép trẻ ăn quá nhiều trong một bữa.
• Ưu tiên thức ăn mềm, dễ tiêu hóa, phù hợp độ tuổi.
• Bổ sung năng lượng từ từ theo hướng dẫn.
• Bổ sung đạm phù hợp, không tăng đột ngột.
• Bổ sung vitamin và khoáng chất theo chỉ định.
• Theo dõi nôn ói, tiêu chảy, phù và cân nặng.
• Tái khám đúng lịch để điều chỉnh khẩu phần.

Với trẻ suy dinh dưỡng cấp tính nặng nhưng không có biến chứng, một số chương trình y tế có thể điều trị tại cộng đồng bằng thực phẩm điều trị ăn liền. UNICEF cho biết RUTF giúp trẻ bị gầy còm nặng chưa biến chứng được điều trị tại nhà với theo dõi y tế định kỳ, thay vì phải nằm viện kéo dài.

Tuy nhiên, RUTF hoặc các sản phẩm dinh dưỡng điều trị không nên tự mua và tự dùng tùy ý. Trẻ cần được đánh giá để biết có phù hợp điều trị ngoại trú hay cần nhập viện.

Trẻ suy dinh dưỡng nặng là tình trạng cần được thăm khám và can thiệp sớm. Cha mẹ không nên chỉ dựa vào cân nặng hoặc tự áp dụng chế độ ăn tăng cường tại nhà khi chưa rõ nguyên nhân và mức độ bệnh.

Chế độ cho trẻ suy dinh dưỡng nặng cần được xây dựng theo từng giai đoạn, kết hợp ổn định sức khỏe, điều trị bệnh kèm theo, phục hồi dinh dưỡng và theo dõi sát. Nếu trẻ có dấu hiệu bỏ ăn, lừ đừ, phù hai chân, tiêu chảy nhiều, nôn liên tục hoặc khó thở, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.