Cách tính suy dinh dưỡng ở trẻ em theo chuẩn WHO cha mẹ nên biết

Cha mẹ có thể nhận biết sớm nguy cơ suy dinh dưỡng bằng cách theo dõi cân nặng, chiều cao và đối chiếu với chuẩn tăng trưởng WHO. Trong đó, Z-score là chỉ số quan trọng giúp đánh giá tình trạng dinh dưỡng của trẻ.

Các chỉ số đánh giá suy dinh dưỡng ở trẻ em

Để xác định trẻ có bị suy dinh dưỡng hay không, WHO sử dụng nhiều chỉ số nhân trắc học khác nhau. Mỗi chỉ số phản ánh một khía cạnh riêng về tăng trưởng và phát triển của trẻ.

Các chỉ số thường được sử dụng gồm:

Cân nặng theo tuổi (Weight-for-Age)

Chỉ số này giúp đánh giá cân nặng của trẻ so với trẻ cùng giới tính và cùng độ tuổi trong quần thể tham chiếu.

Chỉ số cân nặng theo tuổi thường được sử dụng để sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng nhưng không phản ánh được trẻ thấp còi hay gầy còm.

Chiều cao theo tuổi (Height-for-Age)

Chiều cao theo tuổi phản ánh tình trạng phát triển chiều cao của trẻ trong thời gian dài.

Nếu chiều cao thấp hơn đáng kể so với chuẩn, trẻ có thể bị suy dinh dưỡng thể thấp còi. Đây là hậu quả của tình trạng thiếu dinh dưỡng kéo dài hoặc các bệnh lý mạn tính.

Cân nặng theo chiều cao (Weight-for-Height)

Chỉ số này giúp đánh giá tình trạng gầy còm hoặc thừa cân của trẻ.

Khi cân nặng thấp hơn nhiều so với chiều cao, trẻ có nguy cơ suy dinh dưỡng cấp tính hoặc gầy còm.

BMI theo tuổi (BMI-for-Age)

Đối với trẻ lớn hơn, BMI theo tuổi được sử dụng để đánh giá tình trạng dinh dưỡng tương tự như ở người trưởng thành nhưng được điều chỉnh theo độ tuổi và giới tính.

Chỉ số này giúp phát hiện cả suy dinh dưỡng và thừa cân béo phì.

Cách tính suy dinh dưỡng ở trẻ em theo chuẩn WHO

Hiện nay, WHO khuyến cáo đánh giá tình trạng dinh dưỡng thông qua chỉ số Z-score ở trẻ. Đây là phương pháp được áp dụng rộng rãi tại các cơ sở y tế và chương trình chăm sóc sức khỏe trẻ em.

Z-score cho biết mức độ chênh lệch giữa chỉ số của trẻ với giá trị trung bình của quần thể tham chiếu theo WHO.

Công thức chung:

Z-score = (Giá trị đo được - Giá trị trung bình chuẩn) / Độ lệch chuẩn

Trong thực hành, phụ huynh không cần tự tính theo công thức vì các giá trị chuẩn được tích hợp trong biểu đồ tăng trưởng WHO hoặc phần mềm đánh giá dinh dưỡng.

Bác sĩ sẽ dựa vào:

• Tuổi của trẻ.
• Giới tính.
• Cân nặng.
• Chiều cao hoặc chiều dài cơ thể.
• Chỉ số BMI (nếu cần).

Sau đó đối chiếu với bảng chuẩn WHO để xác định Z-score.

Ví dụ đánh giá theo chuẩn WHO

Một số mốc Z-score thường dùng

Trong đó SD (Standard Deviation) là độ lệch chuẩn theo chuẩn tăng trưởng của WHO.

Điều quan trọng là không nên tự đánh giá tình trạng dinh dưỡng chỉ dựa vào cân nặng hoặc chiều cao riêng lẻ. Việc phân tích cần dựa trên tuổi, giới tính và nhiều chỉ số kết hợp.

Chỉ số Z-score bao nhiêu là suy dinh dưỡng?

Theo hướng dẫn của WHO và Viện Dinh dưỡng, trẻ được xác định suy dinh dưỡng khi Z-score của các chỉ số nhân trắc thấp hơn -2 SD.

Tùy từng chỉ số, tình trạng suy dinh dưỡng được phân loại như sau:

Suy dinh dưỡng thể nhẹ cân

Được đánh giá bằng cân nặng theo tuổi.

• Z-score từ -2 SD đến trên -3 SD: Suy dinh dưỡng nhẹ cân.
• Z-score dưới -3 SD: Suy dinh dưỡng nhẹ cân nặng.

Trẻ thường có cân nặng thấp hơn so với bạn bè cùng tuổi.

Suy dinh dưỡng thể thấp còi

Được đánh giá bằng chiều cao theo tuổi.

• Z-score dưới -2 SD: Thấp còi.
• Z-score dưới -3 SD: Thấp còi nặng.

Tình trạng này thường phản ánh thiếu dinh dưỡng kéo dài trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Suy dinh dưỡng thể gầy còm

Được đánh giá bằng cân nặng theo chiều cao hoặc BMI theo tuổi.

• Z-score dưới -2 SD: Gầy còm.
• Z-score dưới -3 SD: Gầy còm nặng.

Đây thường là dấu hiệu của suy dinh dưỡng cấp tính hoặc trẻ đang gặp vấn đề sức khỏe ảnh hưởng đến khả năng hấp thu dinh dưỡng.

Ngoài ra, Z-score còn giúp phát hiện trẻ có nguy cơ thừa cân hoặc béo phì nếu giá trị cao hơn mức bình thường.

Phụ huynh cần lưu ý rằng một lần đo đơn lẻ chưa phản ánh toàn bộ tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Việc theo dõi tăng trưởng định kỳ sẽ giúp đánh giá chính xác hơn.

Cách cải thiện dinh dưỡng cho trẻ suy dinh dưỡng

Sau khi xác định trẻ suy dinh dưỡng, phụ huynh cần tìm nguyên nhân để có hướng can thiệp phù hợp. Không phải mọi trường hợp trẻ nhẹ cân đều do ăn ít.

Một số nguyên nhân có thể liên quan đến:

• Chế độ ăn thiếu năng lượng.
• Thiếu protein.
• Thiếu vi chất dinh dưỡng.
• Trẻ biếng ăn kéo dài.
• Rối loạn tiêu hóa.
• Dị ứng thực phẩm.
• Nhiễm ký sinh trùng.
• Bệnh lý mạn tính.

Để hỗ trợ cải thiện dinh dưỡng cho trẻ, phụ huynh có thể áp dụng các biện pháp sau:

Đảm bảo khẩu phần ăn cân đối

Bữa ăn của trẻ cần đủ các nhóm chất:

• Tinh bột.
• Chất đạm.
• Chất béo.
• Vitamin và khoáng chất.

Không nên chỉ tập trung vào một nhóm thực phẩm nhất định.

Tăng cường thực phẩm giàu năng lượng

Có thể bổ sung:

• Thịt.
• Cá.
• Trứng.
• Sữa và chế phẩm từ sữa.
• Các loại đậu.
• Dầu mỡ phù hợp với độ tuổi.

Việc tăng năng lượng cần thực hiện từ từ theo hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ.

Bổ sung vi chất khi cần thiết

Thiếu sắt, kẽm, vitamin D hoặc vitamin A có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng của trẻ.

Phụ huynh không nên tự ý bổ sung liều cao khi chưa có chỉ định. Trẻ cần được đánh giá để xác định tình trạng thiếu hụt cụ thể.

Theo dõi biểu đồ tăng trưởng định kỳ

Việc cân đo hàng tháng ở trẻ nhỏ giúp phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng.

Nếu cân nặng hoặc chiều cao tăng chậm kéo dài, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Điều trị các bệnh lý đi kèm

Một số trẻ suy dinh dưỡng do:

• Nhiễm giun sán.
• Dị ứng đạm sữa bò.
• Bệnh tiêu hóa.
• Bệnh tim bẩm sinh.
• Bệnh nội tiết.

Trong những trường hợp này, điều trị nguyên nhân đóng vai trò quan trọng không kém chế độ ăn.

Cách tính suy dinh dưỡng ở trẻ em hiện nay chủ yếu dựa trên các chỉ số nhân trắc và chỉ số Z-score ở trẻ theo chuẩn WHO. Trẻ được xác định suy dinh dưỡng khi Z-score thấp hơn -2 SD ở các chỉ số cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi hoặc cân nặng theo chiều cao. Việc theo dõi tăng trưởng định kỳ giúp phát hiện sớm bất thường và có biện pháp can thiệp kịp thời để hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện.