Thiếu máu hồng cầu nhỏ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Thiếu máu hồng cầu nhỏ là một trong những dạng thiếu máu thường gặp, đặc biệt ở trẻ em, phụ nữ mang thai và người có chế độ dinh dưỡng chưa hợp lý. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn làm giảm chất lượng cuộc sống nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.

Thiếu máu hồng cầu nhỏ là gì?

Thiếu máu hồng cầu nhỏ là tình trạng thiếu máu trong đó các tế bào hồng cầu có kích thước nhỏ hơn bình thường, thường được phát hiện thông qua xét nghiệm máu với chỉ số MCV (Mean Corpuscular Volume) giảm dưới ngưỡng tham chiếu. Khi hồng cầu nhỏ, khả năng vận chuyển oxy đến các mô và cơ quan trong cơ thể bị suy giảm, từ đó ảnh hưởng đến hoạt động và sức khỏe tổng thể.

Thiếu máu hồng cầu nhỏ không phải là một bệnh riêng lẻ mà là biểu hiện của nhiều nguyên nhân khác nhau. Phổ biến nhất là thiếu sắt - yếu tố cần thiết để tổng hợp hemoglobin trong hồng cầu. Ngoài ra, tình trạng này cũng có thể gặp trong bệnh thalassemia (tan máu bẩm sinh), thiếu máu do viêm mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa sắt. Việc xác định đúng nguyên nhân gây thiếu máu hồng cầu nhỏ có vai trò quan trọng trong lựa chọn hướng điều trị phù hợp và hiệu quả.

Nguyên nhân gây thiếu máu hồng cầu nhỏ

Thiếu máu hồng cầu nhỏ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, chủ yếu liên quan đến rối loạn tổng hợp hemoglobin hoặc bất thường trong quá trình tạo hồng cầu. Dưới đây là các nguyên nhân thường gặp:

Thiếu sắt

Thiếu sắt là nguyên nhân hàng đầu gây thiếu máu hồng cầu nhỏ. Khi cơ thể không được cung cấp đủ sắt qua chế độ ăn, kém hấp thu sắt hoặc bị mất máu kéo dài (rong kinh, xuất huyết tiêu hóa, giun móc…), quá trình tạo hemoglobin bị giảm. Kết quả là hồng cầu sinh ra có kích thước nhỏ và nhạt màu hơn bình thường.

Thalassemia (tan máu bẩm sinh)

Thalassemia là bệnh lý di truyền làm rối loạn quá trình tổng hợp chuỗi globin của hemoglobin. Người mắc thalassemia thường có hồng cầu nhỏ ngay từ khi sinh, mức độ thiếu máu có thể nhẹ đến nặng. Đặc điểm quan trọng là tình trạng này không do thiếu sắt, vì vậy việc bổ sung sắt không đúng chỉ định có thể gây hại.

Thiếu máu do bệnh mạn tính

Các bệnh viêm mạn, nhiễm trùng kéo dài, bệnh thận mạn hoặc bệnh tự miễn có thể gây thiếu máu hồng cầu nhỏ. Trong trường hợp này, sắt vẫn tồn tại trong cơ thể nhưng bị “giữ lại”, không được sử dụng hiệu quả để tạo hemoglobin, dẫn đến hồng cầu nhỏ và giảm chức năng vận chuyển oxy.

Nguyên nhân khác ít gặp

Một số nguyên nhân khác bao gồm ngộ độc chì, rối loạn chuyển hóa sắt bẩm sinh hoặc thiếu vitamin B6 - yếu tố tham gia vào quá trình tổng hợp hemoglobin. Dù không phổ biến, nhưng các nguyên nhân này cần được lưu ý khi thiếu máu hồng cầu nhỏ không đáp ứng với điều trị thông thường.

Việc xác định đúng nguyên nhân gây thiếu máu hồng cầu nhỏ thông qua xét nghiệm và thăm khám chuyên khoa sẽ giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, an toàn và hiệu quả hơn.

Dấu hiệu thiếu máu hồng cầu nhỏ

Thiếu máu hồng cầu nhỏ thường tiến triển âm thầm, đặc biệt ở giai đoạn nhẹ, nên nhiều người dễ bỏ qua. Các dấu hiệu có thể khác nhau tùy mức độ thiếu máu và nguyên nhân gây bệnh, nhưng thường bao gồm:

• Mệt mỏi, suy nhược kéo dài: Người bị thiếu máu hồng cầu nhỏ thường cảm thấy mệt mỏi, uể oải, giảm sức làm việc và học tập. Nguyên nhân là do hồng cầu nhỏ và hemoglobin thấp khiến khả năng vận chuyển oxy đến các mô bị suy giảm.
• Da xanh xao, niêm mạc nhợt nhạt: Da mặt, môi, lòng bàn tay hoặc kết mạc mắt có thể trở nên nhợt nhạt hơn bình thường. Đây là dấu hiệu khá điển hình của tình trạng thiếu máu, đặc biệt dễ nhận thấy khi thiếu máu mức độ vừa đến nặng.
• Hoa mắt, chóng mặt, đau đầu: Khi não không được cung cấp đủ oxy, người bệnh dễ bị hoa mắt, chóng mặt, choáng váng, nhất là khi thay đổi tư thế đột ngột. Một số trường hợp còn xuất hiện đau đầu kéo dài, khó tập trung.
• Khó thở, tim đập nhanh: Thiếu máu hồng cầu nhỏ có thể khiến tim phải hoạt động nhiều hơn để bù đắp lượng oxy thiếu hụt, dẫn đến tim đập nhanh, hồi hộp, khó thở khi gắng sức hoặc thậm chí ngay cả khi nghỉ ngơi nếu thiếu máu nặng.
• Dấu hiệu đặc hiệu theo nguyên nhân: Trong thiếu máu do thiếu sắt, người bệnh có thể gặp tình trạng móng tay giòn, rụng tóc, nứt khóe miệng hoặc thèm ăn những chất không phải thực phẩm (đất, đá…). Với thalassemia, có thể kèm theo vàng da nhẹ, lách to hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh máu di truyền.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu trên kéo dài hoặc ngày càng nặng, người bệnh nên đi khám sớm để làm xét nghiệm máu, xác định chính xác nguyên nhân thiếu máu hồng cầu nhỏ và có hướng điều trị phù hợp.

Điều trị

Điều trị thiếu máu hồng cầu nhỏ cần dựa trên nguyên nhân cụ thể gây ra tình trạng này, vì mỗi nguyên nhân sẽ có hướng can thiệp khác nhau. Trong đa số trường hợp, thiếu máu hồng cầu nhỏ liên quan đến thiếu sắt, nên việc bổ sung sắt là biện pháp điều trị chính. Người bệnh có thể được chỉ định uống sắt theo liều phù hợp, kết hợp với vitamin C để tăng khả năng hấp thu, đồng thời theo dõi định kỳ các chỉ số máu để đánh giá hiệu quả điều trị.

Bên cạnh điều trị bằng thuốc, chế độ ăn uống đóng vai trò rất quan trọng. Người bị thiếu máu hồng cầu nhỏ nên tăng cường các thực phẩm giàu sắt như thịt đỏ, gan, trứng, hải sản, rau xanh đậm và các loại đậu. Đồng thời, cần hạn chế uống trà, cà phê ngay sau bữa ăn vì các chất này có thể làm giảm hấp thu sắt.

Trong những trường hợp thiếu máu hồng cầu nhỏ do bệnh lý mãn tính, rối loạn hấp thu, mất máu kéo dài hoặc các bệnh di truyền như thalassemia, việc điều trị sẽ tập trung vào kiểm soát bệnh nền. Người bệnh có thể cần truyền máu, bổ sung vi chất khác hoặc được theo dõi chuyên khoa huyết học lâu dài. Quan trọng nhất, không nên tự ý dùng thuốc khi chưa xác định rõ nguyên nhân, mà cần thăm khám bác sĩ để có phác đồ điều trị an toàn và hiệu quả.

Mặc dù thiếu máu hồng cầu nhỏ là tình trạng khá phổ biến, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả nếu được chẩn đoán đúng nguyên nhân và điều trị kịp thời. Kết hợp giữa điều trị y khoa, chế độ dinh dưỡng khoa học và theo dõi sức khỏe định kỳ sẽ giúp cải thiện các chỉ số máu và nâng cao chất lượng sống.