Rối loạn lo âu chia ly là gì? Những dấu hiệu nhận biết

Việc trẻ nhỏ bám lấy cha mẹ khi đến trường hay khóc khi bị để lại một mình là điều hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, khi nỗi lo lắng này trở nên quá mức và kéo dài, có thể đây là dấu hiệu của rối loạn lo âu về chia ly. Không chỉ gây ảnh hưởng đến hành vi, học tập và mối quan hệ xã hội của trẻ, rối loạn này còn khiến cha mẹ rơi vào tình trạng căng thẳng, mệt mỏi và khó xử. 

Rối loạn lo âu chia ly là gì?

Đây là một dạng rối loạn lo âu thường gặp ở trẻ em. Trẻ bị rối loạn này có nỗi sợ hãi quá mức và dai dẳng khi phải xa rời người gắn bó mật thiết với mình, thường là cha hoặc mẹ. Đây không phải là nỗi lo thông thường mà là cảm giác bất an sâu sắc, khiến trẻ phản ứng mạnh mẽ khi bị chia tách và luôn cố gắng né tránh những tình huống dẫn đến sự chia ly.

Ở trẻ mắc rối loạn này, cảm xúc lo âu không tương xứng với mức độ phát triển. Trẻ có thể liên tục đòi hỏi được ở gần người thân, từ chối các hoạt động yêu cầu tách rời như đến trường, đi chơi với bạn bè hoặc ngủ riêng. Nỗi lo không chỉ dừng lại ở việc bị xa cách mà còn là nỗi sợ rằng người thân sẽ gặp nguy hiểm hoặc không quay lại.

Rối loạn này có thể xuất hiện từ giai đoạn mầm non và kéo dài nếu không được nhận diện và can thiệp kịp thời. Đáng chú ý, tình trạng này không chỉ xảy ra ở trẻ em mà người trưởng thành cũng có thể mắc phải, dù ít phổ biến hơn.

Dấu hiệu của tình trạng này

Những biểu hiện của rối loạn này rất đặc trưng và có thể nhận thấy rõ qua hành vi và cảm xúc của trẻ:

Từ chối đến trường hoặc nơi sinh hoạt xa gia đình

Trẻ thường tìm mọi cách để không phải rời xa cha mẹ. Từ chối đến trường là một trong những biểu hiện sớm và điển hình nhất. Trẻ có thể viện lý do sức khỏe, than đau bụng hoặc đau đầu để tránh phải đến lớp.

Khóc lóc, hoảng loạn mỗi lần chia tay

Những cảnh chia ly thường rất kịch tính. Trẻ có thể gào khóc, bám chặt lấy cha mẹ, van xin không để lại, khiến quá trình rời đi trở nên căng thẳng với cả trẻ và người chăm sóc. Tình trạng này có thể kéo dài mỗi ngày và ảnh hưởng đến tâm lý người lớn.

Ám ảnh về sự an toàn của người thân

Trẻ lo lắng quá mức rằng cha mẹ sẽ bị tai nạn, bị bệnh nặng hoặc thậm chí là qua đời. Những suy nghĩ này gây căng thẳng kéo dài và khiến trẻ mất tập trung trong học tập và sinh hoạt.

Từ chối ngủ một mình

Nhiều trẻ nhất quyết chỉ ngủ chung với cha mẹ hoặc đòi ở cùng phòng mọi lúc mọi nơi. Việc phải ngủ riêng hay qua đêm ở nhà người khác thường gây hoảng loạn.

Triệu chứng thể chất khi chia ly

Trẻ có thể xuất hiện đau đầu, đau bụng, buồn nôn, chóng mặt ngay trước khi rời xa người thân. Đây là biểu hiện thực thể của sự lo âu và không phải là giả vờ.

Thái độ bình thường khi người thân ở bên

Điều khiến nhiều người hiểu lầm là khi ở cạnh cha mẹ, trẻ có thể rất vui vẻ và không có dấu hiệu bất thường. Điều này khiến nhiều người lớn đánh giá thấp mức độ nghiêm trọng của vấn đề.

Lo âu của cha mẹ làm tình trạng trầm trọng hơn

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng cha mẹ có lo âu cao, đặc biệt là mẹ, sẽ khiến con có nguy cơ phát triển rối loạn này cao hơn. Sự lo lắng qua lại giữa cha mẹ và con cái tạo thành vòng xoáy bất an khó kiểm soát.

Phương pháp chẩn đoán

Việc chẩn đoán được thực hiện dựa trên tiêu chuẩn trong sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (DSM-5). Bác sĩ tâm lý hoặc bác sĩ nhi khoa có thể tiến hành phỏng vấn lâm sàng với cả cha mẹ và trẻ để đánh giá.

Các tiêu chí bao gồm:

• Nỗi lo kéo dài ít nhất 4 tuần ở trẻ em;
• Lo âu không phù hợp với mức phát triển của trẻ;
• Gây ảnh hưởng tới hoạt động xã hội, học tập và sinh hoạt;
• Không do các rối loạn khác gây ra (như tự kỷ, rối loạn phát triển trí tuệ).

Ngoài ra, có thể sử dụng các thang đo đánh giá lo âu ở trẻ em để hỗ trợ việc chẩn đoán chính xác hơn.

Phương pháp điều trị

Việc điều trị dạng rối loạn lo âu này cần phối hợp giữa trẻ, gia đình và nhà trường.

Trị liệu hành vi nhận thức (CBT)

Đây là phương pháp hiệu quả nhất hiện nay. Trẻ sẽ học cách nhận diện và kiểm soát cảm xúc lo âu, tập dần việc xa người thân trong môi trường an toàn, có sự hỗ trợ chuyên môn.

Trị liệu gia đình

Phụ huynh sẽ được tư vấn về cách phản ứng phù hợp khi trẻ lo âu, cách thiết lập giới hạn và khuyến khích trẻ độc lập. Thay đổi cách hành xử của cha mẹ là yếu tố then chốt để cải thiện tình trạng.

Hỗ trợ từ nhà trường

Giáo viên và nhân viên tư vấn học đường cần được thông tin về tình trạng của trẻ để có kế hoạch hỗ trợ phù hợp như cho trẻ thời gian thích nghi, không ép buộc, tăng cường sự an toàn về mặt cảm xúc.

Rối loạn lo âu chia ly là một rối loạn tâm lý không hiếm gặp và có thể để lại ảnh hưởng lâu dài nếu không được phát hiện và can thiệp sớm. Sự lo lắng dai dẳng, hành vi tránh né và nỗi sợ mất người thân có thể làm gián đoạn quá trình học tập và phát triển của trẻ. Tin vui là rối loạn này có thể điều trị được với các phương pháp khoa học hiện nay như trị liệu hành vi nhận thức, hỗ trợ gia đình và chăm sóc tại trường học. Việc đồng hành trong giai đoạn nhạy cảm và hiểu biết từ cha mẹ sẽ là chìa khóa quan trọng nhất để giúp trẻ vượt qua giai đoạn khó khăn này.