Phì đại tuyến giáp là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Vùng cổ xuất hiện khối phình bất thường, cảm giác vướng khi nuốt hay nhận thấy cổ to lên có thể khiến nhiều người lo lắng về tuyến giáp. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu phì đại tuyến giáp và thăm khám đúng lúc sẽ giúp xác định nguyên nhân, đánh giá mức độ và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Phì đại tuyến giáp là gì?

Phì đại tuyến giáp là tình trạng tuyến giáp tăng kích thước bất thường so với mức thông thường. Trong đời sống hằng ngày, tình trạng này thường được gọi là bướu cổ hoặc bướu giáp. Tuyến giáp là một tuyến nội tiết nằm ở phía trước cổ, có hình dạng tương tự con bướm và đảm nhiệm vai trò sản xuất các hormone tuyến giáp, chủ yếu là thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3). Những hormone này tham gia điều hòa quá trình chuyển hóa năng lượng và nhiều hoạt động quan trọng của cơ thể.

Kích thước tuyến giáp ở mỗi người không hoàn toàn giống nhau mà có thể chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như lượng i-ốt trong chế độ ăn, nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH), tuổi, giới tính, đặc điểm cơ thể, số lần sinh, thói quen hút thuốc và yếu tố di truyền. Vì vậy, việc tuyến giáp lớn hơn không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với ung thư hoặc một bệnh lý nghiêm trọng.

Phì đại tuyến giáp có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau, chẳng hạn bướu giáp đơn thuần, bướu giáp đa nhân, bệnh Graves gây cường giáp, viêm tuyến giáp hoặc một số trường hợp ung thư tuyến giáp. Tùy nguyên nhân, người bệnh có thể có chức năng tuyến giáp bình thường hoặc đi kèm suy giáp, cường giáp.

Một số trường hợp tuyến giáp phì đại khá rõ có thể tạo thành khối vùng cổ, gây cảm giác vướng hoặc khó nuốt. Nếu kích thước lớn và chèn ép các cấu trúc lân cận, người bệnh có thể xuất hiện khó thở, ho, khàn tiếng hoặc cảm giác nghẹn ở cổ.

Do đó, khi nhận thấy vùng cổ to bất thường, xuất hiện khối ở cổ hoặc có các triệu chứng nghi ngờ bệnh lý tuyến giáp, người bệnh nên đi khám chuyên khoa. Bác sĩ có thể chỉ định khám lâm sàng, xét nghiệm hormone tuyến giáp và siêu âm để xác định nguyên nhân, từ đó lựa chọn phương pháp theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

Nguyên nhân gây phì đại tuyến giáp

Việc xác định đúng nguyên nhân là cơ sở để bác sĩ lựa chọn phương pháp theo dõi và điều trị phù hợp.

Thiếu i-ốt

I-ốt là nguyên liệu cần thiết để tuyến giáp sản xuất hormone T3 và T4. Khi cơ thể thiếu i-ốt trong thời gian dài, tuyến giáp có thể phải hoạt động nhiều hơn để duy trì sản xuất hormone. Quá trình kích thích kéo dài có thể làm các tế bào tuyến giáp tăng sinh, khiến tuyến giáp lớn dần và hình thành bướu giáp.

Thay đổi nhu cầu hormone

Ở một số giai đoạn sinh lý như dậy thì, mang thai hoặc cho con bú, nhu cầu hormone tuyến giáp có thể thay đổi. Tuyến giáp phải tăng cường hoạt động để đáp ứng nhu cầu của cơ thể, từ đó có thể tăng kích thước ở một số người. Tình trạng này cần được đánh giá cùng với xét nghiệm chức năng tuyến giáp để xác định có rối loạn hormone hay không.

Bệnh lý tự miễn

Một số bệnh tự miễn có thể khiến tuyến giáp phì đại. Điển hình là bệnh Graves, trong đó các kháng thể kích thích thụ thể TSH khiến tuyến giáp hoạt động quá mức, thường dẫn đến tuyến giáp to lan tỏa và cường giáp.

Trong khi đó, viêm tuyến giáp Hashimoto cũng có thể khiến tuyến giáp to lên ở giai đoạn đầu. Về sau, khi chức năng tuyến giáp suy giảm, tuyến có thể thay đổi kích thước và cấu trúc.

Viêm tuyến giáp

Viêm tuyến giáp cấp hoặc bán cấp có thể khiến tuyến giáp sưng to và gây đau vùng cổ trong một khoảng thời gian. Tùy nguyên nhân và diễn biến bệnh, tình trạng phì đại có thể giảm dần khi tình trạng viêm được kiểm soát.

Yếu tố bẩm sinh và di truyền

Một số trường hợp phì đại tuyến giáp có thể liên quan đến yếu tố bẩm sinh hoặc những thay đổi về gen ảnh hưởng đến quá trình phát triển và hoạt động của tế bào tuyến giáp. Những bất thường này có thể làm tế bào tuyến giáp tăng sinh và khiến tuyến giáp tăng kích thước.

Thuốc và một số chất hóa học

Một số thuốc có thể tác động đến quá trình tổng hợp hoặc giải phóng hormone tuyến giáp, từ đó làm thay đổi chức năng và kích thước tuyến giáp. Một số thuốc thường được đề cập gồm amiodarone, lithium và interferon-alpha. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào loại thuốc, liều sử dụng, thời gian điều trị và tình trạng tuyến giáp của từng người.

Vì vậy, nếu đang sử dụng các thuốc này, người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc khi nhận thấy tuyến giáp to lên mà cần thông báo cho bác sĩ để được đánh giá.

Dấu hiệu của bệnh phì đại tuyến giáp

Dấu hiệu phì đại tuyến giáp có thể rất khác nhau ở mỗi người, tùy thuộc vào kích thước tuyến giáp, nguyên nhân gây phì đại và chức năng sản xuất hormone của tuyến giáp. Một số trường hợp tuyến giáp chỉ tăng kích thước nhẹ và chưa gây triệu chứng rõ ràng, trong khi bướu lớn có thể tạo cảm giác vướng ở cổ hoặc chèn ép các cơ quan lân cận. Ngoài ra, nếu phì đại tuyến giáp đi kèm cường giáp hoặc suy giáp, người bệnh có thể xuất hiện nhiều biểu hiện toàn thân.

Dấu hiệu phì đại tuyến giáp tại vùng cổ

Dấu hiệu dễ nhận biết nhất là vùng cổ xuất hiện khối phình hoặc bướu. Tuyến giáp có thể to tương đối đồng đều hoặc phì đại không đều tùy nguyên nhân. Khi sờ, bướu có thể có cảm giác mềm, chắc hoặc xuất hiện các nhân riêng biệt.

Ở một số người, bướu có thể nhìn thấy rõ khi cổ ở tư thế bình thường hoặc khi ngửa cổ. Tuy nhiên, những trường hợp tuyến giáp chỉ tăng kích thước nhẹ có thể không quan sát được bằng mắt thường mà chỉ phát hiện qua thăm khám hoặc siêu âm.

Khi tuyến giáp hoặc bướu phát triển lớn, khối phì đại có thể gây chèn ép khí quản và thực quản, dẫn đến cảm giác khó thở, khó nuốt, vướng nghẹn hoặc khó chịu ở vùng cổ. Nếu các cấu trúc liên quan đến dây thần kinh thanh quản bị ảnh hưởng, người bệnh có thể xuất hiện khàn tiếng hoặc thay đổi giọng nói.

Dấu hiệu khi chức năng tuyến giáp vẫn bình thường

Không phải trường hợp phì đại tuyến giáp nào cũng gây rối loạn hormone. Nếu tuyến giáp vẫn sản xuất hormone bình thường, người bệnh có thể hầu như không có triệu chứng toàn thân. Khi đó, biểu hiện chủ yếu có thể chỉ là vùng cổ to lên hoặc phát hiện tình cờ qua siêu âm, khám sức khỏe.

Dấu hiệu phì đại tuyến giáp kèm cường giáp

Nếu nguyên nhân gây phì đại đồng thời khiến tuyến giáp sản xuất quá nhiều hormone, người bệnh có thể xuất hiện các biểu hiện của cường giáp. Những triệu chứng thường gặp gồm:

• Sụt cân dù chế độ ăn không thay đổi đáng kể.
• Tim đập nhanh, hồi hộp hoặc cảm giác tim đập mạnh.
• Run tay.
• Dễ lo lắng, bồn chồn, khó tập trung.
• Khó ngủ hoặc mất ngủ.
• Đổ nhiều mồ hôi, thường xuyên cảm thấy nóng.
• Một số người mắc bệnh Graves có thể xuất hiện mắt lồi hoặc các biểu hiện bất thường ở mắt.

Mức độ triệu chứng có thể khác nhau và không phải người bệnh nào cũng xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu trên.

Dấu hiệu phì đại tuyến giáp kèm suy giáp

Ngược lại, nếu phì đại tuyến giáp đi kèm suy giảm chức năng tuyến giáp, cơ thể có thể xuất hiện các biểu hiện do thiếu hormone tuyến giáp. Người bệnh có thể cảm thấy:

• Mệt mỏi, thiếu năng lượng.
• Tăng cân không rõ nguyên nhân.
• Da khô.
• Rụng tóc hoặc tóc trở nên khô, dễ gãy.
• Táo bón.
• Thường xuyên cảm thấy lạnh hoặc chịu lạnh kém.

Các triệu chứng này không đặc hiệu cho bệnh tuyến giáp và có thể gặp trong nhiều tình trạng sức khỏe khác. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào triệu chứng để tự chẩn đoán.

Cách điều trị bệnh phì đại tuyến giáp

Điều trị phì đại tuyến giáp cần được lựa chọn dựa trên nguyên nhân gây bệnh, kích thước tuyến giáp, mức độ ảnh hưởng đến các cơ quan lân cận và chức năng sản xuất hormone tuyến giáp. 

Theo dõi định kỳ

Với những trường hợp tuyến giáp phì đại nhẹ, không gây khó chịu và chưa có dấu hiệu bất thường về chức năng, người bệnh có thể được theo dõi bằng khám lâm sàng và siêu âm tuyến giáp định kỳ. Tần suất tái khám có thể khác nhau tùy nguyên nhân và đặc điểm tuyến giáp, thường khoảng 6 - 12 tháng hoặc theo lịch bác sĩ chỉ định.

Trong thời gian theo dõi, nếu xuất hiện khối lớn nhanh, khó nuốt, khó thở, khàn tiếng hoặc các triệu chứng cường giáp, suy giáp, người bệnh cần đi khám sớm.

Bổ sung i-ốt khi thiếu i-ốt

Nếu phì đại tuyến giáp có liên quan đến thiếu i-ốt, bác sĩ có thể hướng dẫn bổ sung i-ốt thông qua chế độ ăn hoặc sản phẩm bổ sung phù hợp. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng i-ốt liều cao vì cả thiếu và thừa i-ốt đều có thể ảnh hưởng đến chức năng tuyến giáp.

Đặc biệt, người mắc một số bệnh tuyến giáp hoặc đang chuẩn bị điều trị bằng i-ốt phóng xạ có thể được yêu cầu hạn chế i-ốt, do đó cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ.

Điều trị khi có rối loạn chức năng tuyến giáp

Nếu phì đại tuyến giáp đi kèm rối loạn hormone, phương pháp điều trị sẽ phụ thuộc vào tình trạng cụ thể.

• Cường giáp: Bác sĩ có thể kê thuốc kháng giáp như methimazole hoặc propylthiouracil (PTU) trong những trường hợp phù hợp nhằm kiểm soát quá trình sản xuất hormone tuyến giáp.
• Suy giáp: Levothyroxine thường được sử dụng để bổ sung hormone tuyến giáp bị thiếu. Liều thuốc cần được điều chỉnh dựa trên xét nghiệm và đáp ứng của từng người bệnh.

Người bệnh không nên tự mua hoặc tự điều chỉnh liều thuốc vì nhu cầu hormone ở mỗi người là khác nhau.

Điều trị bằng i-ốt phóng xạ

I-ốt phóng xạ có thể được sử dụng trong một số trường hợp cường giáp do nhân độc hoặc bướu giáp đa nhân độc. Phương pháp này giúp làm giảm hoạt động của mô tuyến giáp tăng chức năng và theo thời gian có thể giúp tuyến giáp hoặc nhân tuyến giáp thu nhỏ.

Việc lựa chọn i-ốt phóng xạ cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên nguyên nhân cường giáp, kích thước tuyến giáp, tuổi, bệnh lý đi kèm và tình trạng cụ thể của người bệnh.

Phẫu thuật tuyến giáp

Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi tuyến giáp phì đại quá lớn, gây chèn ép khí quản hoặc thực quản, khiến người bệnh khó thở, khó nuốt hoặc xuất hiện các triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt. Phẫu thuật cũng thường được xem xét khi có kết quả nghi ngờ hoặc xác định ung thư tuyến giáp.

Tùy nguyên nhân và mức độ bệnh, bác sĩ có thể lựa chọn cắt một phần hoặc toàn bộ tuyến giáp. Sau phẫu thuật, một số người bệnh có thể cần sử dụng hormone tuyến giáp thay thế lâu dài.

Đốt sóng cao tần hoặc các phương pháp can thiệp ít xâm lấn

Với một số nhân tuyến giáp lành tính gây triệu chứng hoặc ảnh hưởng thẩm mỹ, người bệnh có thể được cân nhắc các phương pháp điều trị ít xâm lấn như đốt sóng cao tần (RFA). Phương pháp này sử dụng nhiệt để làm giảm thể tích mô nhân, từ đó có thể cải thiện triệu chứng và kích thước vùng cổ.

Không phải mọi trường hợp phì đại tuyến giáp đều phù hợp với RFA hoặc laser. Bác sĩ cần đánh giá đặc điểm nhân, kết quả siêu âm, tế bào học và tình trạng sức khỏe trước khi lựa chọn phương pháp.

Hy vọng qua nội dung bài viết bạn đã có thêm thông tin về phì đại tuyến giáp. Phì đại tuyến giáp có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân và biểu hiện ở mức độ khác nhau, vì vậy, không nên tự chẩn đoán nguyên nhân chỉ dựa vào kích thước vùng cổ. Khi nhận thấy cổ to bất thường, người bệnh nên đi khám để được đánh giá. Tùy nguyên nhân và mức độ bệnh, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi, điều trị bằng thuốc, i-ốt phóng xạ, can thiệp hoặc phẫu thuật.