Nhiễm phóng xạ là gì? Triệu chứng, tác hại và cách xử trí

Tình trạng nhiễm phóng xạ, dù hiếm gặp trong đời sống hàng ngày, vẫn là một vấn đề y khoa nghiêm trọng đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn. Việc trang bị kiến thức cơ bản sẽ giúp chúng ta bình tĩnh và có phương án xử lý phù hợp nếu không may đối mặt với tình huống này.

Nhiễm phóng xạ là gì?

Nhiễm phóng xạ, hay còn gọi là hội chứng nhiễm xạ cấp tính (Acute Radiation Syndrome - ARS), là tình trạng tổn thương các mô trong cơ thể do tiếp xúc với một liều lượng lớn bức xạ ion hóa trong một khoảng thời gian rất ngắn, thường là vài phút. Bức xạ ion hóa là một dạng năng lượng cao có khả năng loại bỏ các electron khỏi nguyên tử và phân tử, gây tổn hại đến ADN và các cấu trúc tế bào quan trọng.

Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc vào liều lượng phóng xạ hấp thụ và bộ phận cơ thể bị ảnh hưởng. Tổn thương có thể từ nhẹ, thoáng qua đến rất nặng, đe dọa tính mạng. Các tế bào phân chia nhanh như tế bào tủy xương và niêm mạc đường tiêu hóa là những tế bào nhạy cảm nhất với bức xạ.

Nguyên nhân gây nhiễm phóng xạ

Phơi nhiễm phóng xạ với liều lượng đủ lớn để gây ra hội chứng cấp tính thường không xảy ra trong các hoạt động thường ngày. Các nguyên nhân chủ yếu đến từ những sự cố hoặc tình huống đặc biệt, bao gồm:

• Tai nạn tại các cơ sở hạt nhân: Các sự cố tại nhà máy điện hạt nhân có thể gây rò rỉ một lượng lớn vật liệu phóng xạ ra môi trường xung quanh, dẫn đến nguy cơ phơi nhiễm cho nhân viên và cộng đồng.
• Phát nổ của thiết bị nổ hạt nhân: Các vụ nổ bom nguyên tử tạo ra bức xạ tức thời và bụi phóng xạ kéo dài, gây ra mức độ phơi nhiễm cực kỳ cao trên diện rộng.
• Xử lý sai các nguồn phóng xạ công nghiệp hoặc y tế: Việc vận chuyển, lưu trữ hoặc xử lý không đúng cách các nguồn phóng xạ dùng trong công nghiệp (kiểm tra vật liệu) hoặc y tế (xạ trị, thiết bị chẩn đoán) có thể dẫn đến tiếp xúc ngoài ý muốn.
• Hành vi khủng bố: Một thiết bị phát tán phóng xạ, thường được gọi là "bom bẩn", có thể phát tán vật liệu phóng xạ trong một khu vực đông dân cư, gây nhiễm bẩn và phơi nhiễm cho nhiều người.

Điều quan trọng cần lưu ý là các thủ thuật y tế thông thường như chụp X-quang hay CT scan sử dụng liều lượng bức xạ rất thấp và được kiểm soát chặt chẽ, không đủ để gây ra hội chứng nhiễm xạ cấp tính.

Triệu chứng và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe

Các triệu chứng của nhiễm phóng xạ thường xuất hiện theo từng giai đoạn và mức độ nghiêm trọng phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng bức xạ mà cơ thể hấp thụ. Quá trình này có thể được chia thành các giai đoạn chính.

Giai đoạn đầu tiên, hay còn gọi là giai đoạn tiền triệu, xảy ra trong vòng vài phút đến vài ngày sau khi phơi nhiễm. Các biểu hiện phổ biến bao gồm buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, mệt mỏi, đau đầu và tiêu chảy. Thời gian xuất hiện các triệu chứng này càng sớm và càng nặng thì liều phơi nhiễm càng cao.

Sau giai đoạn đầu, người bệnh có thể bước vào một giai đoạn tiềm ẩn, khi các triệu chứng ban đầu biến mất và họ cảm thấy khỏe hơn. Giai đoạn này có thể kéo dài từ vài giờ đến vài tuần. Tuy nhiên, đây là khoảng thời gian yên lặng nguy hiểm vì các tế bào trong cơ thể, đặc biệt là tủy xương và hệ tiêu hóa, vẫn đang tiếp tục bị tổn thương.

Cuối cùng, bệnh sẽ tiến triển với các triệu chứng rõ ràng và đặc hiệu cho hệ cơ quan bị ảnh hưởng nặng nhất. Tùy thuộc vào liều lượng, có thể xuất hiện một trong ba hội chứng chính: hội chứng tủy xương (suy giảm tế bào máu, nhiễm trùng, xuất huyết), hội chứng tiêu hóa (tổn thương niêm mạc ruột, mất nước, nhiễm trùng huyết) hoặc hội chứng thần kinh-mạch máu (co giật, hôn mê) với liều rất cao.

Về lâu dài, ngay cả khi sống sót sau giai đoạn cấp tính, người bị phơi nhiễm phóng xạ vẫn đối mặt với nguy cơ cao mắc các bệnh ung thư, đặc biệt là bệnh bạch cầu, ung thư tuyến giáp, cũng như các vấn đề sức khỏe khác như đục thủy tinh thể và vô sinh.

Nhiễm phóng xạ được chẩn đoán và xử trí như thế nào?

Việc chẩn đoán và xử trí kịp thời đóng vai trò sống còn đối với bệnh nhân bị nhiễm phóng xạ. Chẩn đoán ban đầu dựa trên tiền sử phơi nhiễm đã biết, cùng với thời gian khởi phát và mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng, đặc biệt là nôn ói.

Các bác sĩ sẽ tiến hành xét nghiệm công thức máu toàn bộ, chú ý đến sự sụt giảm của tế bào lympho, một chỉ dấu sớm và nhạy cho mức độ tổn thương do bức xạ. Các thiết bị chuyên dụng như máy đếm Geiger có thể được sử dụng để phát hiện và đo lường sự nhiễm bẩn phóng xạ trên bề mặt cơ thể và quần áo.

Quy trình xử trí nhiễm phóng xạ bao gồm các bước sau:

• Khử nhiễm: Đây là bước ưu tiên hàng đầu để ngăn chặn sự phơi nhiễm thêm. Bệnh nhân cần cởi bỏ và đóng gói cẩn thận toàn bộ quần áo và vật dụng cá nhân. Sau đó, tắm rửa nhẹ nhàng bằng xà phòng và nước ấm để loại bỏ các hạt phóng xạ còn sót lại trên da và tóc.
• Điều trị hỗ trợ: Đây là nền tảng của việc điều trị, tập trung vào việc kiểm soát các triệu chứng và biến chứng. Các biện pháp bao gồm dùng thuốc chống nôn, bù nước và điện giải, giảm đau, và điều trị các vết thương nếu có.
• Bảo vệ tủy xương: Với những bệnh nhân bị tổn thương tủy xương, các loại thuốc được gọi là yếu tố kích thích dòng bạch cầu (ví dụ: G-CSF) có thể được sử dụng để thúc đẩy quá trình sản xuất tế bào bạch cầu mới, giúp chống lại nhiễm trùng.
• Điều trị nhiễm bẩn bên trong: Nếu vật liệu phóng xạ đã xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa, các loại thuốc đặc hiệu có thể được chỉ định. Ví dụ, Kali iodua (KI) giúp ngăn tuyến giáp hấp thụ iốt phóng xạ, hay xanh phổ có thể giúp cơ thể đào thải Caesium và Thallium phóng xạ.
• Chăm sóc chuyên sâu: Trong những trường hợp nặng, bệnh nhân có thể cần truyền máu, truyền tiểu cầu, sử dụng kháng sinh mạnh để chống nhiễm trùng, và thậm chí là ghép tế bào gốc tủy xương.

Cách phòng tránh phơi nhiễm phóng xạ

Phòng ngừa luôn là biện pháp tốt nhất. Đối với những người làm việc trong môi trường có nguy cơ tiếp xúc với bức xạ, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn lao động là yêu cầu bắt buộc. Điều này bao gồm việc sử dụng đầy đủ đồ bảo hộ cá nhân và thiết bị theo dõi liều chiếu xạ.

Trong trường hợp xảy ra sự cố phóng xạ ở quy mô lớn, việc quan trọng nhất là lắng nghe và tuân thủ tuyệt đối theo hướng dẫn từ các cơ quan chức năng. Các khuyến cáo có thể bao gồm việc ở yên trong nhà, đóng kín cửa ra vào và cửa sổ, tắt các hệ thống thông gió để ngăn bụi phóng xạ xâm nhập.

Có ba nguyên tắc vàng trong việc bảo vệ bản thân khỏi bức xạ từ một nguồn bên ngoài:

• Thời gian: Giảm thiểu thời gian ở gần nguồn phóng xạ. Thời gian tiếp xúc càng ngắn, liều lượng hấp thụ càng thấp.
• Khoảng cách: Tăng tối đa khoảng cách giữa bạn và nguồn phóng xạ. Cường độ bức xạ giảm nhanh chóng khi khoảng cách tăng lên.
• Che chắn: Sử dụng các vật liệu che chắn phù hợp giữa bạn và nguồn phóng xạ. Tùy thuộc vào loại bức xạ, các vật liệu như chì, bê tông, hoặc thậm chí một lượng nước lớn có thể làm giảm đáng kể sự phơi nhiễm.

Lưu ý rằng việc tự ý sử dụng các loại thuốc như viên Kali iodua (KI) khi không có chỉ định của cơ quan y tế là không được khuyến khích, vì chúng chỉ có tác dụng với một loại phóng xạ cụ thể và có thể gây ra tác dụng phụ không mong muốn.

Mặc dù nhiễm phóng xạ là một tình huống y tế phức tạp và nguy hiểm, việc hiểu rõ về nguyên nhân, triệu chứng và các biện pháp xử trí ban đầu là vô cùng quan trọng. Sự chuẩn bị và tuân thủ các hướng dẫn an toàn sẽ là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe của bản thân và cộng đồng trước những rủi ro từ phóng xạ.