Ngôi thai là gì và các loại ngôi thai phổ biến thai phụ cần biết?

Ngôi thai là thuật ngữ dùng để chỉ phần cơ thể của thai nhi nằm ở vị trí thấp nhất trong tử cung và hướng về phía đường sinh của mẹ khi thai kỳ tiến triển. Việc xác định ngôi thai, đặc biệt ở những tuần cuối của thai kỳ, có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá khả năng sinh thường và lựa chọn phương pháp sinh phù hợp. Bài viết sau đây sẽ giải đáp cho mẹ bầu về ngôi thai là gì, các ngôi thai bất thường và khả năng sinh của các loại ngôi thai.

Ngôi thai là gì?

Ngôi thai là thuật ngữ chỉ phần cơ thể thai nhi trình diện trước eo trên của khung chậu mẹ và thường là bộ phận đi ra trước khi sinh. Ở thai kỳ đơn thai, ngôi đầu là ngôi thường gặp nhất khi chuyển dạ.

Về mặt giải phẫu sản khoa, tư thế ngôi thai có ý nghĩa quyết định đối với cuộc vượt cạn:

• Tiên lượng khả năng sinh thường: Ngôi thai thuận giúp đầu em bé tì chặt vào cổ tử cung, kích thích các cơn co tử cung đều đặn và giúp cổ tử cung xóa mở dễ dàng.
• Định hướng phương pháp can thiệp: Trường hợp thai nhi mang ngôi bất thường (ngôi mông, ngôi ngang), bác sĩ sản khoa sẽ phải chủ động lập kế hoạch mổ lấy thai để ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

Thông thường, tư thế ngôi thai sẽ bắt đầu đi vào trạng thái ổn định và cố định dần trong khoảng từ tuần thứ 34 - 36 của thai kỳ.

Các loại ngôi thai phổ biến nhất trong sản khoa

Căn cứ vào phần cơ thể của thai nhi trình diện trước khung chậu, y học chia ngôi thai thành 3 nhóm chính:

Ngôi thai thuận

Đây là ngôi thai lý tưởng nhất cho quá trình sinh thường ngả âm đạo. Đầu em bé quay xuống dưới hướng về phía âm hộ của mẹ, mông và hai chân hướng lên phía đáy tử cung. Tùy thuộc vào mức độ cúi hay ngửa của đầu thai nhi, ngôi đầu tiếp tục được chia thành:

• Ngôi chỏm (đầu cúi tối đa): Là ngôi thuận lợi nhất (chiếm 95%). Đường kính vòm đầu nhỏ nhất đi qua khung chậu giúp mẹ sinh thường dễ dàng.
• Ngôi thóp trước, ngôi trán và ngôi mặt: Đầu thai nhi ngửa ở các mức độ khác nhau. Ngôi trán hoặc ngôi mặt đường kính trình diện lớn thường có chỉ định sinh mổ.

Ngôi thai ngược 

Ngôi thai ngược còn gọi là ngôi mông chiếm khoảng 3 - 4% các ca sinh nở cận ngày. Mông hoặc chân của em bé quay xuống dưới khung chậu mẹ, còn đầu nằm ở phía trên tử cung. 

Ngôi thai ngang 

Trục của thai nhi nằm vuông góc với trục tử cung của người mẹ (chiếm khoảng 1%). Vai hoặc lưng em bé nằm ngay trước cổ tử cung. Đây là dạng ngôi thai nguy hiểm bắt buộc phải chỉ định sinh mổ nếu không xoay, để tránh nguy cơ vỡ tử cung.

Thời điểm nào ngôi thai bắt đầu xoay và cố định

Quá trình xoay chuyển vị trí của thai nhi trong tử cung diễn ra theo các giai đoạn sinh học tự nhiên:

Giai đoạn trước tuần 28 (ngôi di động): Kích thước thai nhi còn nhỏ so với dung tích buồng tử cung và lượng nước ối dồi dào. Em bé liên tục nhào lộn, đổi tư thế từ ngôi đầu sang ngôi mông hoặc ngôi ngang.

Giai đoạn từ tuần 30 - 34: Em bé lớn nhanh, nước ối giảm tương đối. Phần đầu thai nhi nặng hơn sẽ tự động quay xuống phía dưới đáy khung chậu.

Giai đoạn từ tuần 34 - 36:

• Ở phụ nữ mang thai con so (sinh con đầu lòng): Cơ bụng và cơ tử cung còn săn chắc nên ngôi thai thường quay đầu và cố định sớm ở tuần 34 - 35.
• Ở phụ nữ mang thai con rạ (sinh con thứ): Thành tử cung đã giãn nát hơn nên em bé có thể tiếp tục xoay chuyển đến tận tuần 36 - 37.

Sau tuần thứ 36, xác suất em bé tự xoay lại ngôi thai là rất thấp do không gian buồng tử cung đã trở nên chật chội.

Các nguyên nhân dẫn đến hiện tượng ngôi thai bất thường

Nguyên nhân từ phía người mẹ

• Dị dạng tử cung: Tử cung hai sừng, tử cung có vách ngăn hoặc tử cung nhi hóa.
• Khối u vùng chậu: Có khối u xơ tử cung hoặc u nang buồng trứng kích thước lớn chèn ép làm hẹp đường xoay của thai.
• Khung chậu hẹp: Khung chậu người mẹ quá nhỏ hoặc bị lệch khiến đầu thai nhi không thể lọt xuống.

Nguyên nhân từ phía thai nhi

• Đa thai (Song thai, tam thai): Các em bé chèn ép lẫn nhau khiến tư thế bị khóa chặt.
• Thai nhi quá to hoặc quá nhỏ: Thai to khó xoay đầu, thai quá nhỏ hoặc sinh non xoay chuyển liên tục không cố định được.

Nguyên nhân từ phần phụ của thai

• Bất thường nước ối: Đa ối khiến em bé trôi nổi không cố định, thiếu ối làm bó chặt em bé không xoay được.
• Vị trí nhau thai: Nhau tiền đạo hoặc nhau bám thấp chiếm mất không gian vùng eo dưới tử cung.
• Dây rốn bất thường: Dây rốn quá ngắn hoặc hiện tượng dây rốn quấn cổ nhiều vòng cản trở cử động quay đầu.

Trường hợp ngôi thai bất thường có thể tăng rủi ro biến chứng sa dây rốn khi vỡ ối.

Làm gì khi ngôi thai không thuận lợi?

Xác định chính xác ngôi thai giúp bác sĩ và thai phụ chủ động xây dựng phương án sinh nở an toàn nhất:

Phương pháp sản khoa

• Chỉ định sinh mổ chủ động: Áp dụng đối với tất cả các trường hợp ngôi thai ngang, ngôi trán, ngôi mặt hoặc ngôi mông kèm theo các yếu tố rủi ro (thai to, con so tuổi cao, mẹ có bệnh nền như tiểu đường thai kỳ hay cao huyết áp). Lịch mổ thường được chỉ định ở tuần 38 - 39.
• Thủ thuật ngoại xoay thai (ECV): Một số trường hợp ngôi mông ở tuần 36 - 37 có thể được bác sĩ chuyên khoa tay nghề cao tiến hành dùng tay nắn xoay thai nhi từ bên ngoài thành bụng tại bệnh viện có trang bị phòng mổ cấp cứu.

Các bài tập vận động nhẹ nhàng hỗ trợ xoay thai tại nhà

Từ tuần 30 đến tuần 34, nếu thai nhi chưa quay đầu, mẹ bầu có thể tham khảo thực hiện các động tác hỗ trợ nhẹ nhàng khi được sự đồng ý của bác sĩ:

• Tư thế quỳ bò: Quỳ gối chống hai tay xuống sàn, giữ lưng thẳng trong 10 - 15 phút mỗi ngày để tạo khoảng trống cho thai nhi xoay đầu.
• Đi bộ nhẹ nhàng: Đi bộ khoảng 20 - 30 phút mỗi ngày giúp khung chậu mở rộng và chuyển động lắc hông kích thích thai nhi quay xuống.
• Sử dụng bóng tập Yoga: Ngồi xoay hông nhẹ nhàng trên bóng tập giúp cơ vùng chậu thả lỏng.

Khi ghi nhận thai nhi mắc bất thường cấu trúc như bệnh tim bẩm sinh, việc theo dõi ngôi thai và chọn bệnh viện sinh có khoa hồi sức sơ sinh là vô cùng quan trọng.

Như vậy, hiểu rõ ngôi thai là gì giúp mẹ bầu chủ động hơn trong việc theo dõi thai kỳ và chuẩn bị tâm lý cho quá trình sinh nở. Mặc dù phần lớn thai nhi sẽ tự động quay về ngôi thuận, mẹ bầu vẫn cần tuân thủ lịch khám thai định kỳ, đặc biệt là trong tam cá nguyệt thứ ba để bác sĩ đánh giá chính xác ngôi thai, từ đó tư vấn phương pháp sinh phù hợp và an toàn nhất cho cả mẹ và bé.