Những vắc xin có liên hệ với khả năng giảm nguy cơ sa sút trí tuệ: Các nghiên cứu mới đang nói gì?

Sa sút trí tuệ đang gia tăng nhanh cùng tốc độ già hóa dân số trên toàn cầu. Trong khi chưa có phương pháp điều trị triệt để Alzheimer, nhiều nghiên cứu gần đây lại cho thấy một số vắc xin quen thuộc có thể có liên hệ với nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn ở người lớn tuổi, mở ra hướng nghiên cứu mới cho việc bảo vệ sức khỏe não bộ.

Nhiều nghiên cứu quan sát quy mô lớn tại Mỹ, Anh và châu Âu cho thấy một số loại vắc xin có liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn ở người trưởng thành lớn tuổi. Trong đó, nổi bật nhất là vắc xin Zona thần kinh, vắc xin cúm và vắc xin RSV.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng phần lớn dữ liệu hiện nay đến từ nghiên cứu quan sát trên dân số, nghĩa là các nhà khoa học ghi nhận “mối liên hệ”, chứ chưa thể khẳng định vắc xin trực tiếp giúp ngăn ngừa Alzheimer hay sa sút trí tuệ.

• Trong số các vắc xin kể trên, vắc xin Zona thần kinh hiện là nhóm có nhiều bằng chứng được lặp lại nhất. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature Medicine năm 2024 cho thấy người tiêm vắc xin Zona tái tổ hợp có nguy cơ được chẩn đoán sa sút trí tuệ thấp hơn so với nhóm dùng vắc xin thế hệ cũ.
• Bên cạnh đó, vắc xin cúm cũng là chủ đề được nghiên cứu nhiều năm qua. Một số dữ liệu cho thấy người lớn tuổi tiêm cúm định kỳ có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn so với người không tiêm.

Sự quan tâm dành cho chủ đề này ngày càng lớn vì nhiều bệnh nhiễm trùng vốn được xem là “bệnh hô hấp” hay “bệnh thần kinh ngoại biên” lại có thể ảnh hưởng lâu dài đến não bộ và trí nhớ.

Cho đến hiện nay, giới khoa học vẫn đang tìm hiểu cơ chế chính xác đứng sau mối liên hệ này. Dù chưa có kết luận cuối cùng, nhiều giả thuyết sinh học đang được đánh giá khá nghiêm túc.

Mối liên hệ giữa virus và não bộ

Một số nghiên cứu cho thấy các loại virus như Herpes simplex type 1, virus gây Zona thần kinh hay SARS-CoV-2 có thể liên quan đến tình trạng viêm thần kinh kéo dài.

Khi cơ thể nhiễm virus, phản ứng viêm không chỉ diễn ra ở cơ quan bị bệnh mà còn có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương. Tình trạng viêm kéo dài này được cho là có khả năng tác động đến tế bào thần kinh, làm suy giảm khả năng giao tiếp giữa các neuron và ảnh hưởng đến trí nhớ.

Đây cũng là lý do nhiều nhà khoa học bắt đầu quan tâm đến khả năng vắc xin gián tiếp bảo vệ não bộ thông qua việc giảm nguy cơ nhiễm bệnh hoặc giảm mức độ nghiêm trọng của nhiễm trùng.

Vắc xin có thể giúp giảm phản ứng viêm kéo dài

Một số nghiên cứu gần đây cho rằng lợi ích tiềm năng của vắc xin không chỉ nằm ở việc tạo miễn dịch với một loại virus cụ thể.

Ví dụ, một số vắc xin như vắc xin Zona tái tổ hợp và một số vắc xin RSV đều chứa chất bổ trợ miễn dịch AS01. Điều đáng chú ý là cả hai vắc xin này đều cho thấy mối liên hệ với nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn trong một số nghiên cứu quan sát.

Các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng AS01 có thể kích thích những phản ứng miễn dịch giúp giảm quá trình viêm thần kinh hoặc ảnh hưởng đến sự tích tụ protein bất thường trong não. Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực đang tiếp tục được nghiên cứu và chưa có kết luận chính thức.

Các nghiên cứu hiện vẫn chưa khẳng định quan hệ nhân quả

Một điểm rất quan trọng là hầu hết dữ liệu hiện nay chưa chứng minh được vắc xin là nguyên nhân trực tiếp giúp giảm sa sút trí tuệ.

Các chuyên gia cũng nhắc đến khái niệm “healthy vaccine effect”, tức là những người chủ động đi tiêm vắc xin thường có xu hướng quan tâm sức khỏe nhiều hơn, ăn uống điều độ hơn và khám bệnh định kỳ nhiều hơn. Chính những yếu tố này cũng có thể góp phần làm giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.

Trong số các vắc xin được nghiên cứu, Zona thần kinh, cúm mùa và RSV là ba nhóm được nhắc đến nhiều nhất trong các công bố y khoa gần đây.

Vắc xin Zona thần kinh

Zona thần kinh hiện là vắc xin có tín hiệu bảo vệ nhận thức mạnh nhất trong nhiều nghiên cứu quan sát.

Ngoài nghiên cứu công bố trên Nature Medicine năm 2024 đã được đề cập ở trên, cũng có một nghiên cứu khác đăng trên NPJ Vaccines năm 2025, theo dõi hơn 436.000 người trưởng thành, cũng đã ghi nhận nhóm đã tiêm vắc xin Zona có nguy cơ được chẩn đoán sa sút trí tuệ thấp hơn khoảng 18% trong vòng 18 tháng theo dõi.

Điều này đặc biệt được quan tâm vì virus Varicella zoster - tác nhân gây thủy đậu và Zona thần kinh - đã từng được ghi nhận có khả năng ảnh hưởng đến hệ thần kinh và làm tăng phản ứng viêm trong cơ thể.

Vắc xin cúm mùa

Vắc xin cúm là loại vắc xin người lớn được nghiên cứu nhiều nhất liên quan đến nguy cơ Alzheimer.

• Một nghiên cứu đăng trên Journal of Alzheimer’s Disease năm 2022 phân tích dữ liệu gần 2 triệu người từ 65 tuổi trở lên tại Mỹ, cho thấy người từng tiêm ít nhất một mũi vắc xin cúm có nguy cơ mắc Alzheimer thấp hơn khoảng 40% trong 4 năm theo dõi so với nhóm không tiêm.
• Ngoài ra, nghiên cứu trên tạp chí Neurology năm 2026 còn ghi nhận vắc xin cúm liều cao ở người lớn tuổi có liên hệ với nguy cơ Alzheimer thấp hơn khoảng 55%. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh đây vẫn là nghiên cứu quan sát và chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp. Cần thêm nhiều nghiên cứu đánh giá để khẳng định độ mạnh của kết quả này.

Hiện nay, vắc xin cúm vẫn được khuyến nghị chủ yếu nhằm giảm nguy cơ biến chứng hô hấp, nhập viện và tử vong ở người lớn tuổi.

Vắc xin RSV

RSV từng được xem là virus chủ yếu gây bệnh ở trẻ em, nhưng vài năm gần đây, virus này được chú ý nhiều hơn ở người cao tuổi.

US CDC hiện khuyến nghị vắc xin RSV cho người từ 50 - 74 tuổi có nguy cơ cao mắc RSV và tất cả những người từ 75 tuổi trở lên.

Điểm đáng chú ý là vắc xin RSV chứa chất bổ trợ miễn dịch AS01. Đây là một trong những lý do khiến các nhà nghiên cứu tiếp tục theo dõi khả năng liên quan giữa vắc xin và sức khỏe não bộ.

Cho đến nay, vẫn chưa có khuyến cáo tiêm vắc xin với mục tiêu chính là phòng ngừa Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa các nghiên cứu hiện tại không quan trọng. Ngược lại, chúng đang giúp giới khoa học hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa nhiễm trùng, phản ứng viêm và sức khỏe thần kinh.

Hiện nay, vắc xin ở người lớn tuổi vẫn được khuyến nghị chủ yếu nhằm phòng các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và giảm nguy cơ biến chứng nặng.

Bên cạnh tiêm chủng, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng nhấn mạnh nhiều yếu tố quan trọng giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ như kiểm soát huyết áp, vận động thể lực, ngủ đủ giấc, hạn chế thuốc lá và duy trì hoạt động trí não.

Dù chưa có bằng chứng khẳng định vắc xin có thể phòng ngừa Alzheimer hay sa sút trí tuệ, nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy một số loại vắc xin như Zona thần kinh, cúm hay RSV có liên hệ với nguy cơ suy giảm nhận thức thấp hơn ở người lớn tuổi. Bên cạnh việc tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo, duy trì lối sống lành mạnh và khám sức khỏe định kỳ vẫn là những yếu tố quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe não bộ khi về già.