Bí tiểu là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tiểu tiện là quá trình giúp cơ thể đào thải nước tiểu do thận tạo ra. Hoạt động này phụ thuộc vào sự phối hợp giữa bàng quang, niệu đạo và hệ thần kinh. Khi một trong những bộ phận này hoạt động bất thường, nước tiểu có thể bị ứ đọng và gây ra nhiều vấn đề sức khỏe.

Bí tiểu là gì? Dấu hiệu nhận biết

Bí tiểu là tình trạng người bệnh không thể đi tiểu hoặc không làm trống hoàn toàn bàng quang, khiến nước tiểu bị ứ đọng. Đây không phải một bệnh lý riêng biệt mà có thể là biểu hiện của nhiều vấn đề liên quan đến hệ tiết niệu, thần kinh hoặc các cơ quan vùng chậu. Tình trạng này có thể xảy ra ở cả nam và nữ nhưng thường gặp hơn ở nam giới lớn tuổi, đặc biệt những người mắc bệnh lý tuyến tiền liệt.

Dựa vào thời gian khởi phát và diễn tiến, bí tiểu được chia thành hai dạng chính.

Bí tiểu cấp tính

Bí tiểu cấp tính xảy ra đột ngột khi người bệnh không thể đi tiểu mặc dù bàng quang đang chứa nước tiểu. Đây là tình trạng cấp cứu cần được xử trí kịp thời.

Một số dấu hiệu thường gặp gồm:

• Đột ngột không thể đi tiểu dù rất buồn tiểu;
• Đau hoặc căng tức dữ dội vùng bụng dưới;
• Bụng dưới căng phồng do bàng quang chứa nhiều nước tiểu.

Người bệnh có thể cảm thấy đau đớn, bứt rứt và khó chịu nghiêm trọng. Nếu không được xử trí, bàng quang có nguy cơ căng giãn quá mức và ảnh hưởng đến chức năng đường tiết niệu.

Bí tiểu mạn tính

Khác với dạng cấp tính, bí tiểu mạn tính thường tiến triển từ từ và có thể không gây triệu chứng rõ ràng trong giai đoạn đầu.

Người bệnh vẫn có khả năng đi tiểu nhưng bàng quang không được làm trống hoàn toàn. Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

• Tiểu khó: Phải chờ lâu hoặc rặn mới có thể bắt đầu đi tiểu.
• Dòng tiểu yếu: Nước tiểu chảy chậm, ngắt quãng hoặc nhỏ giọt.
• Tiểu nhiều lần: Thường xuyên muốn đi vệ sinh nhưng lượng nước tiểu mỗi lần có thể ít.
• Cảm giác tiểu không hết: Vẫn muốn đi tiểu tiếp sau khi vừa đi vệ sinh.
• Tiểu són: Nước tiểu có thể rò rỉ ngoài ý muốn khi bàng quang quá đầy.

Một số trường hợp không nhận thấy bất thường và chỉ được phát hiện khi bác sĩ đo lượng nước tiểu còn lại trong bàng quang sau khi đi tiểu. Cần lưu ý, cảm giác tiểu không hết chưa đủ để xác định bí tiểu vì người bệnh vẫn có thể gặp triệu chứng này dù lượng nước tiểu tồn dư không đáng kể.

Nguyên nhân gây bí tiểu

Bí tiểu có thể xảy ra khi đường thoát nước tiểu bị tắc nghẽn hoặc khả năng co bóp của bàng quang suy giảm. Một số bệnh lý thần kinh và tác dụng không mong muốn của thuốc cũng có thể góp phần gây ra tình trạng này.

Tắc nghẽn đường tiểu

Tình trạng tắc nghẽn hoặc thu hẹp đường dẫn nước tiểu có thể khiến bàng quang khó làm trống hoàn toàn.

Một số nguyên nhân bao gồm:

• Tăng sản lành tính tuyến tiền liệt: Tuyến tiền liệt tăng kích thước có thể chèn ép niệu đạo và cản trở dòng nước tiểu. Đây là nguyên nhân thường gặp ở nam giới lớn tuổi.
• Hẹp niệu đạo: Mô sẹo hoặc tổn thương khiến lòng niệu đạo thu hẹp, gây khó khăn khi đi tiểu.
• Sỏi đường tiết niệu: Sỏi ở bàng quang hoặc niệu đạo có thể gây cản trở dòng nước tiểu.
• Sa cơ quan vùng chậu: Sa bàng quang hoặc các cơ quan vùng chậu ở phụ nữ có thể làm thay đổi vị trí đường tiểu và gây tắc nghẽn.
• Khối u hoặc tổn thương vùng chậu: Một số khối u hoặc u xơ tử cung kích thước lớn có thể chèn ép đường tiết niệu.

Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào vị trí và mức độ tắc nghẽn. Trường hợp nghiêm trọng có thể khiến người bệnh không thể đi tiểu.

Rối loạn hoạt động của cơ bàng quang

Cơ bàng quang cần co bóp đủ mạnh để đẩy nước tiểu ra ngoài. Khi khả năng co bóp suy giảm, nước tiểu có thể bị tồn đọng ngay cả khi đường tiểu không bị tắc nghẽn. Tình trạng này có thể liên quan đến tuổi tác, bàng quang bị căng giãn quá mức trong thời gian dài hoặc các yếu tố ảnh hưởng đến chức năng cơ. Ngoài ra, sự phối hợp không đồng bộ giữa cơ bàng quang và cơ thắt niệu đạo cũng có thể khiến quá trình tiểu tiện gặp khó khăn.

Bệnh lý thần kinh

Hệ thần kinh đóng vai trò điều khiển hoạt động co bóp của bàng quang và sự giãn mở của cơ thắt niệu đạo. Khi các tín hiệu thần kinh bị gián đoạn, khả năng kiểm soát tiểu tiện có thể bị ảnh hưởng.

Một số bệnh lý liên quan gồm:

• Đái tháo đường: Tổn thương thần kinh tự chủ có thể làm giảm khả năng nhận biết bàng quang đầy và ảnh hưởng đến hoạt động co bóp.
• Tổn thương tủy sống: Có thể làm gián đoạn đường dẫn truyền tín hiệu giữa não và bàng quang.
• Bệnh Parkinson: Có thể gây rối loạn kiểm soát hoạt động đường tiết niệu dưới.
• Bệnh đa xơ cứng: Tổn thương hệ thần kinh trung ương có thể ảnh hưởng đến sự phối hợp giữa bàng quang và cơ thắt.
• Đột quỵ: Một số người bệnh có thể gặp rối loạn chức năng tiểu tiện sau tổn thương não.

Tác dụng không mong muốn của thuốc

Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ bàng quang hoặc làm tăng sức cản tại đường thoát nước tiểu, từ đó làm tăng nguy cơ bí tiểu.

Những nhóm thuốc cần lưu ý gồm:

• Thuốc có tác dụng kháng cholinergic;
• Một số thuốc kháng histamine thế hệ cũ;
• Một số thuốc chống trầm cảm;
• Thuốc thông mũi chứa hoạt chất co mạch;
• Thuốc giảm đau nhóm opioid.

Nguy cơ phụ thuộc vào loại thuốc, liều sử dụng và tình trạng sức khỏe của từng người. Nếu xuất hiện tiểu khó sau khi bắt đầu sử dụng thuốc, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ và không tự ý ngừng điều trị.

Một số nguyên nhân khác

Ngoài những yếu tố trên, tình trạng ứ đọng nước tiểu còn có thể liên quan đến:

• Sau phẫu thuật: Thuốc gây mê, thuốc giảm đau hoặc những thay đổi tạm thời sau phẫu thuật có thể ảnh hưởng đến khả năng tiểu tiện.
• Sau sinh: Một số phụ nữ có thể gặp khó khăn khi đi tiểu do ảnh hưởng của quá trình sinh nở, gây tê hoặc tổn thương vùng chậu.
• Nhiễm trùng và viêm: Viêm tuyến tiền liệt, viêm niệu đạo hoặc tình trạng sưng nề tại đường tiết niệu có thể gây cản trở dòng nước tiểu.
• Táo bón nghiêm trọng: Phân tích tụ nhiều trong trực tràng có thể tạo áp lực lên đường tiết niệu và góp phần gây tiểu khó.

Bí tiểu có nguy hiểm không?

Bí tiểu kéo dài có thể gây ảnh hưởng đến bàng quang và chức năng thận. Vì vậy, người bệnh cần được chẩn đoán và điều trị phù hợp để hạn chế biến chứng. Một số biến chứng cần lưu ý bao gồm:

• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Nước tiểu tồn đọng có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
• Tổn thương bàng quang: Bàng quang căng giãn quá mức hoặc kéo dài có thể làm suy giảm khả năng co bóp.
• Thận ứ nước: Áp lực trong hệ tiết niệu tăng cao có thể gây giãn hệ thống thu thập nước tiểu tại thận.
• Suy giảm chức năng thận: Tình trạng tắc nghẽn nghiêm trọng hoặc kéo dài có thể làm tổn thương thận.
• Tiểu không tự chủ do tràn: Bàng quang quá đầy có thể khiến nước tiểu rò rỉ ngoài ý muốn.

Không phải người bệnh nào cũng gặp những biến chứng này. Nguy cơ phụ thuộc vào nguyên nhân, mức độ ứ đọng nước tiểu và thời gian kéo dài.

Phương pháp chẩn đoán bí tiểu

Để xác định nguyên nhân, bác sĩ thường khai thác triệu chứng, tiền sử bệnh, thuốc đang sử dụng và thực hiện các bước thăm khám cần thiết.

Một số phương pháp có thể được chỉ định gồm:

• Đo lượng nước tiểu tồn dư sau tiểu: Thường sử dụng siêu âm bàng quang để xác định lượng nước tiểu còn lại sau khi đi vệ sinh.
• Xét nghiệm nước tiểu: Giúp phát hiện dấu hiệu nhiễm trùng hoặc những bất thường liên quan.
• Xét nghiệm máu: Có thể được chỉ định để đánh giá chức năng thận và tình trạng sức khỏe.
• Siêu âm hệ tiết niệu: Hỗ trợ phát hiện bàng quang căng giãn, sỏi hoặc thận ứ nước.
• Đo niệu dòng đồ: Đánh giá tốc độ và đặc điểm dòng nước tiểu.
• Đo niệu động học hoặc nội soi bàng quang: Được thực hiện trong những trường hợp cần làm rõ nguyên nhân.

Trong đó, đo lượng nước tiểu tồn dư giúp bác sĩ đánh giá mức độ làm trống bàng quang. Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào kết quả khám ban đầu và không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện đầy đủ.

Các phương pháp điều trị bí tiểu

Tùy vào nguyên nhân và mức độ nghiêm trọng, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp nhằm cải thiện khả năng làm trống bàng quang và hạn chế biến chứng.

Dẫn lưu nước tiểu

Đối với bí tiểu cấp tính, bác sĩ thường đặt ống thông qua niệu đạo để đưa nước tiểu ra ngoài, giúp giảm căng tức bàng quang và hạn chế nguy cơ tổn thương đường tiết niệu.

Nếu không thể đặt ống thông qua niệu đạo, bác sĩ có thể dẫn lưu nước tiểu trực tiếp từ bàng quang qua thành bụng dưới, ngay trên xương mu.

Ở người bị bí tiểu mạn tính, việc dẫn lưu được cân nhắc dựa trên lượng nước tiểu tồn dư, triệu chứng và nguy cơ biến chứng. Một số trường hợp cần thông tiểu ngắt quãng theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Điều trị bằng thuốc

Bác sĩ có thể chỉ định thuốc tùy theo nguyên nhân gây bí tiểu. Một số nhóm thuốc thường được sử dụng gồm:

• Thuốc chẹn alpha: Giúp thư giãn cơ trơn ở tuyến tiền liệt và cổ bàng quang, hỗ trợ cải thiện dòng tiểu ở nam giới mắc tăng sản lành tính tuyến tiền liệt.
• Thuốc ức chế 5-alpha reductase: Có thể được chỉ định ở nam giới có tuyến tiền liệt tăng kích thước nhằm làm giảm thể tích tuyến và nguy cơ bí tiểu về lâu dài.
• Thuốc kháng sinh: Được sử dụng khi người bệnh mắc nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc viêm tuyến tiền liệt do vi khuẩn cần điều trị.

Người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc. Đặc biệt, thuốc không thay thế việc dẫn lưu nước tiểu khẩn cấp khi bị bí tiểu cấp tính.

Can thiệp thủ thuật hoặc phẫu thuật

Khi có tắc nghẽn đường tiểu hoặc điều trị nội khoa không đạt hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp can thiệp như:

• Điều trị hẹp niệu đạo: Nong niệu đạo hoặc phẫu thuật tạo hình niệu đạo tùy mức độ tổn thương.
• Điều trị tăng sản lành tính tuyến tiền liệt: Thực hiện thủ thuật hoặc phẫu thuật nhằm giảm tình trạng chèn ép niệu đạo.
• Loại bỏ sỏi tiết niệu: Can thiệp lấy sỏi khi sỏi gây tắc nghẽn đường thoát nước tiểu.
• Điều trị sa cơ quan vùng chậu: Sử dụng dụng cụ nâng đỡ hoặc phẫu thuật trong những trường hợp phù hợp.

Khi nào cần đi khám?

Bí tiểu có thể gây ảnh hưởng đến chức năng bàng quang và thận nếu không được điều trị kịp thời. Người bệnh nên đến gặp bác sĩ khi xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Tiểu khó kéo dài: Thường xuyên phải rặn khi đi tiểu, dòng tiểu yếu hoặc ngắt quãng.
• Cảm giác tiểu không hết: Vẫn cảm thấy còn nước tiểu trong bàng quang sau khi đi vệ sinh.
• Rối loạn tiểu tiện: Tiểu nhiều lần, tiểu đêm hoặc rò rỉ nước tiểu ngoài ý muốn.
• Đau tức bụng dưới: Cảm giác khó chịu hoặc căng tức vùng bụng dưới khi đi tiểu.
• Tiểu ra máu: Nước tiểu có màu hồng, đỏ hoặc xuất hiện máu bất thường.

Người bệnh cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay nếu đột ngột không thể đi tiểu, đặc biệt khi kèm đau hoặc căng tức bụng dưới. Không nên cố rặn tiểu, uống quá nhiều nước hoặc tự sử dụng thuốc lợi tiểu.

Bí tiểu có thể xuất hiện đột ngột hoặc tiến triển âm thầm trong thời gian dài. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường giúp người bệnh được chẩn đoán và điều trị kịp thời, từ đó hạn chế nguy cơ biến chứng. Đặc biệt, trường hợp không thể đi tiểu đột ngột cần được cấp cứu ngay.