Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là gì? Ai nên cân nhắc xét nghiệm BRCA1 và BRCA2?

Trong cơ thể chúng ta, BRCA1 và BRCA2 là những gen ức chế khối u, mã hóa các protein tham gia vào quá trình sửa chữa DNA và duy trì sự ổn định của bộ gen. Tuy nhiên, khi chức năng của các protein này bị mất hoặc suy giảm, sẽ làm tăng nguy cơ xuất hiện biến đổi di truyền, điển hình là đột biến gen BRCA1 và BRCA2, góp phần vào quá trình hình thành ung thư. 

Đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là gì?

BRCA1 (BReast CAncer gene 1) và BRCA2 (BReast CAncer gene 2) là hai gen thuộc nhóm gen ức chế khối u. Chức năng bình thường của chúng là sản xuất các protein giúp sửa chữa DNA bị hư hỏng, qua đó duy trì sự ổn định của vật chất di truyền trong tế bào. Chúng đóng vai trò thiết yếu trong việc ngăn chặn sự phát triển của các khối u.

Khi một người thừa hưởng một biến thể có khả năng gây bệnh, một bản sao của gen BRCA1 hoặc BRCA2 đã bị ảnh hưởng. Bản sao còn lại vẫn có thể duy trì chức năng sửa chữa DNA. Tuy nhiên, nếu bản sao bình thường bị mất hoặc bất hoạt trong một tế bào, khả năng sửa chữa DNA của tế bào đó có thể bị suy giảm đáng kể. Kết quả là tạo điều kiện cho các tổn thương DNA và những thay đổi di truyền khác tích lũy, từ đó góp phần làm tăng nguy cơ hình thành ung thư. Tình trạng này được gọi là đột biến gen BRCA1 và BRCA2.

Những đột biến này có tính di truyền, nghĩa là chúng có thể được truyền từ cha hoặc mẹ sang con. Nếu một người cha hoặc mẹ mang đột biến gen BRCA1 hoặc BRCA2, mỗi người con của họ sẽ có 50% khả năng thừa hưởng. Tuy nhiên, đây là xác suất thừa hưởng biến thể, không phải xác suất mắc ung thư. Việc mang đột biến không có nghĩa là bạn chắc chắn sẽ bị ung thư, nhưng nó làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh trong suốt cuộc đời.

BRCA1 và BRCA2 làm tăng nguy cơ những loại ung thư nào?

Những người mang đột biến gen BRCA1 và BRCA2 có nguy cơ cao hơn đáng kể trong việc phát triển một số loại ung thư nhất định so với dân số chung. Mức độ nguy cơ có thể khác nhau tùy thuộc vào việc đột biến xảy ra ở gen BRCA1 hay BRCA2.

Các loại ung thư chính liên quan bao gồm:

• Ung thư vú: Đây là một trong những ung thư liên quan rõ nhất với BRCA1/2. Phụ nữ mang đột biến có nguy cơ mắc ung thư vú cao đáng kể. Đột biến này cũng làm tăng nguy cơ ung thư vú ở nam giới, một tình trạng hiếm gặp trong dân số chung.
• Ung thư buồng trứng: Nguy cơ ung thư buồng trứng, bao gồm ung thư ống dẫn trứng và ung thư phúc mạc nguyên phát, tăng lên đáng kể. Đây là một trong những lý do quan trọng nhất để tầm soát vì ung thư buồng trứng thường được chẩn đoán ở giai đoạn muộn.
• Ung thư tuyến tụy: Cả hai đột biến đều làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tụy, một loại ung thư có tiên lượng khó khăn.
• Ung thư tuyến tiền liệt: Nam giới mang đột biến BRCA1, và đặc biệt là BRCA2, có nguy cơ cao hơn bị ung thư tuyến tiền liệt, và thường ở độ tuổi trẻ hơn và có thể tiến triển nhanh hơn.
• U hắc tố: Một số nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ giữa đột biến BRCA2 và nguy cơ gia tăng của u hắc tố, một dạng ung thư da nguy hiểm.

Điều quan trọng cần nhớ là không phải tất cả những người mang đột biến gen BRCA1 và BRCA2 đều sẽ phát triển ung thư. Tuy nhiên, việc nhận biết sớm nguy cơ này cho phép triển khai các chiến lược theo dõi và phòng ngừa hiệu quả.

Ai nên cân nhắc xét nghiệm BRCA1 và BRCA2?

Quyết định thực hiện xét nghiệm di truyền là một quyết định cá nhân và nên được đưa ra sau khi đã tư vấn kỹ lưỡng với bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền. Xét nghiệm không được khuyến nghị cho tất cả mọi người, mà thường dành cho những cá nhân có nguy cơ cao dựa trên tiền sử cá nhân và gia đình.

Bạn nên cân nhắc thảo luận về xét nghiệm nếu thuộc một trong các nhóm sau:

• Tiền sử cá nhân mắc ung thư: Ung thư vú được chẩn đoán ở độ tuổi trẻ (thường là trước 50 tuổi), ung thư vú bộ ba âm tính, ung thư vú ở cả hai bên, hoặc ung thư vú ở nam giới. Cũng bao gồm những người đã được chẩn đoán mắc ung thư buồng trứng, ung thư tuyến tụy, hoặc ung thư tuyến tiền liệt di căn.
• Tiền sử gia đình có ung thư liên quan đến BRCA: Có một hoặc nhiều người thân (bên nội hoặc bên ngoại) mắc các bệnh ung thư kể trên. Đặc biệt là khi có người thân đã được xác định mang đột biến BRCA, hoặc có nhiều người trong gia đình mắc ung thư vú hoặc buồng trứng.
• Tổ tiên người Do Thái Ashkenazi: Người có nguồn gốc Do Thái Ashkenazi có tỷ lệ mang đột biến BRCA1 và BRCA2 cao hơn trong dân số nói chung.

Tư vấn di truyền là một bước cực kỳ quan trọng. Chuyên gia sẽ giúp bạn đánh giá rủi ro, hiểu rõ ý nghĩa của kết quả xét nghiệm (cả dương tính và âm tính), và thảo luận về các bước tiếp theo. Việc hiểu biết về tình trạng đột biến gen BRCA1 và BRCA2 là chìa khóa để quản lý sức khỏe một cách chủ động.

Cần làm gì khi phát hiện biến thể gây bệnh BRCA1 và BRCA2?

Nhận được kết quả dương tính với đột biến gen BRCA1 và BRCA2 có thể gây lo lắng, nhưng nó cũng mang lại sức mạnh từ sự hiểu biết. Điều này cho phép bạn và đội ngũ y tế của mình xây dựng một kế hoạch quản lý sức khỏe cá nhân hóa nhằm giảm thiểu nguy cơ ung thư hoặc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm nhất có thể.

Các lựa chọn quản lý rủi ro bao gồm:

• Tầm soát tăng cường: Đây là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất. Thay vì theo dõi theo lịch trình thông thường, bạn sẽ được khuyến nghị bắt đầu tầm soát sớm hơn và thường xuyên hơn. Ví dụ, đối với ung thư vú, kế hoạch có thể bao gồm chụp quang tuyến vú (mammogram) và chụp cộng hưởng từ (MRI) vú hàng năm, bắt đầu từ độ tuổi 25 - 30. Đối với ung thư buồng trứng, CA-125 và siêu âm qua ngả âm đạo có thể được sử dụng trong một số hoàn cảnh lâm sàng theo quyết định của bác sĩ.
• Thuốc giảm nguy cơ (Chemoprevention): Một số loại thuốc, như tamoxifen hoặc raloxifene, đã được chứng minh là có thể làm giảm nguy cơ phát triển một số loại ung thư vú ở những phụ nữ có nguy cơ cao.
• Phẫu thuật giảm nguy cơ: Cắt tuyến vú hai bên có thể làm giảm nguy cơ ung thư vú đáng kể ở người mang biến thể gây bệnh BRCA1/BRCA2. Phẫu thuật cắt hai vòi trứng và buồng trứng dự phòng là biện pháp hiệu quả để giảm nguy cơ ung thư buồng trứng, vòi trứng và phúc mạc nguyên phát. Thời điểm phẫu thuật cần được cá thể hóa, đặc biệt cắt bỏ buồng trứng/ ống dẫn trứng có thể gây mãn kinh sớm và mất khả năng sinh sản.
• Lối sống lành mạnh: Duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục thường xuyên, hạn chế rượu bia và không hút thuốc lá là những yếu tố quan trọng góp phần vào sức khỏe tổng thể và có thể giúp giảm nguy cơ ung thư nói chung.

Mỗi lựa chọn đều có ưu và nhược điểm riêng. Quyết định cuối cùng sẽ phụ thuộc vào độ tuổi, kế hoạch sinh con, tiền sử y tế cá nhân và giá trị của bạn. Điều quan trọng là thảo luận cởi mở với các bác sĩ chuyên khoa để đưa ra lựa chọn phù hợp nhất cho hoàn cảnh của mình.

Hiểu biết về tình trạng di truyền của mình không phải là một bản án, mà là một công cụ mạnh mẽ. Nó mở ra cánh cửa cho việc phòng ngừa chủ động, giúp bạn kiểm soát tương lai sức khỏe của chính mình và những người thân yêu.