Cơ vòng mi mắt: Giải phẫu, chức năng và các rối loạn liên quan

Cơ vòng mi mắt là nhóm cơ quan trọng giúp thực hiện các động tác của mi mắt. Vậy cơ vòng mi mắt có cấu tạo và chức năng như thế nào? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn đọc cái nhìn toàn diện từ cấu tạo giải phẫu, vai trò sinh lý cho đến các phương pháp chẩn đoán và điều trị rối loạn cơ vòng mi mắt.

Cơ vòng mi mắt là gì?

Cơ vòng mi mắt là một khối cơ vân hình bầu dục, dẹt, nằm ngay dưới da và bao quanh toàn bộ chu vi hốc mắt, đồng thời phân bố ở cả mi trên và mi dưới. Cơ được chi phối vận động chủ yếu bởi các nhánh thái dương và nhánh má của dây thần kinh mặt (dây thần kinh sọ số VII), giúp thực hiện động tác nhắm mắt một cách linh hoạt.

Về chức năng sinh lý, cơ vòng mi mắt đóng vai trò quan trọng trong phản xạ chớp mắt tự nhiên, với tần suất trung bình khoảng 15 - 20 lần mỗi phút. Hoạt động co cơ giúp nhắm mắt nhanh chóng, bảo vệ nhãn cầu trước các tác nhân bên ngoài như dị vật, khói bụi, gió hoặc ánh sáng quá mạnh. Bên cạnh đó, sự co bóp nhịp nhàng của cơ còn tham gia vào cơ chế bơm lệ, hỗ trợ dẫn lưu nước mắt từ bề mặt nhãn cầu về túi lệ. Nhờ vậy, nước mắt được phân bố và dẫn lưu hợp lý, góp phần duy trì độ ẩm ổn định cho bề mặt giác mạc, bảo vệ mắt và hạn chế nguy cơ khô mắt.

Cấu tạo giải phẫu cơ vòng mi mắt

Về mặt giải phẫu, cơ vòng mi mắt được chia thành ba phần chính, mỗi phần có vị trí, cấu tạo và vai trò khác nhau trong quá trình vận động mi mắt:

• Phần mi mắt: Là lớp cơ mỏng nằm ngay dưới da của mi trên và mi dưới, kéo dài giữa dây chằng mi trong và dây chằng mi ngoài. Phần này chủ yếu tham gia vào các động tác chớp mắt nhẹ nhàng, nhắm mắt tự nhiên và giúp mi mắt khép lại trong quá trình ngủ. Đây cũng là phần cơ hoạt động thường xuyên để bảo vệ và duy trì độ ẩm cho bề mặt nhãn cầu.
• Phần hốc mắt: Nằm ở phía ngoài, phủ rộng quanh bờ xương hốc mắt và có các điểm bám liên quan đến vùng xương trán, xương hàm trên. So với phần mi mắt, phần hốc mắt có khả năng co mạnh hơn, đảm nhiệm động tác nhắm nghiền mi mắt khi có kích thích mạnh. Chẳng hạn, khi gặp ánh sáng chói, dị vật hoặc tác nhân có nguy cơ gây tổn thương mắt, phần cơ này giúp mi khép chặt để bảo vệ nhãn cầu.
• Phần lệ: Là phần cơ nằm sâu hơn, liên quan mật thiết với dây chằng mi trong và túi lệ. Khi co, phần cơ này góp phần nén túi lệ và hỗ trợ quá trình dẫn lưu nước mắt qua hệ thống lệ xuống ống lệ mũi và khoang mũi. Nhờ đó, cơ vòng mi mắt không chỉ tham gia vận động mi mà còn hỗ trợ quá trình lưu thông nước mắt, góp phần giữ cho bề mặt nhãn cầu luôn được bôi trơn.

Các nguyên nhân gây rối loạn cơ vòng mi mắt 

Hiện tượng giật mi mắt hay nháy mắt liên tục xảy ra do các bó sợi của cơ vòng mi mắt bị kích thích co thắt tự phát không chủ ý. Sự co thắt bất thường này xuất phát từ các yếu tố phổ biến:

• Căng thẳng tâm lý và mệt mỏi: Làm việc với máy tính, điện thoại quá nhiều khiến mắt phải điều tiết trong thời gian dài. Sự căng thẳng thần kinh làm gia tăng xung điện tự phát từ các nhánh dây thần kinh mặt đến cơ vòng mi mắt.
• Thiếu ngủ và tiêu thụ chất kích thích: Thức khuya, uống nhiều cà phê, trà đậm hoặc rượu bia làm tăng tính kích thích thần kinh cơ, dễ dẫn đến hiện tượng giật cơ mi mắt nhẹ.
• Tổn thương bề mặt nhãn cầu: Tình trạng viêm kết mạc, khô mắt mạn tính hoặc dị vật rơi vào mắt làm kích thích cung phản xạ cảm giác, khiến cơ vòng mi co thắt liên tục để bảo vệ mắt.
• Tăng sản cơ vòng mi bẩm sinh: Gây ra chứng quặm mi ở trẻ em do bó cơ vòng mi sát bờ mi phát triển quá mức khiến lông mi cọ xát vào giác mạc.
• Rối loạn thần kinh trung ương: Chèn ép dây thần kinh số VII do mạch máu hoặc u não gây ra hội chứng co thắt nửa mặt.

Khi nào hiện tượng giật cơ vòng mi mắt cần đi khám bác sĩ?

Mặc dù phần lớn các cơn giật mắt sẽ tự hết, người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan và nên đi khám khi nhận thấy các dấu hiệu nguy hiểm:

• Giật mắt kéo dài liên tục trên 2 tuần: Cơn giật không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã nghỉ ngơi.
• Co thắt làm mi mắt nhắm chặt hoàn toàn: Mắt bị nhắm chặt không thể tự mở ra gây ảnh hưởng đến thị lực hoặc sinh hoạt.
• Cơn giật lan rộng ra các vùng khác trên mặt: Cơn giật từ mi mắt lan xuống má, khóe miệng hoặc làm kéo lệch một bên mặt (nghi ngờ co thắt nửa mặt).
• Mắt có dấu hiệu sưng đỏ, chảy mủ: Kèm theo cơn đau đầu dữ dội hoặc nhìn mờ, nhìn đôi.

Bài tập massage thư giãn và bảo vệ cơ vòng mi mắt

Để giữ cho cơ vòng mi mắt luôn dẻo dai, hạn chế nguy cơ bị co thắt cơ, bạn nên thực hiện các thói quen chăm sóc đôi mắt hằng ngày:

• Quy tắc nghỉ ngơi 20-20-20: Sau mỗi 20 phút nhìn màn hình máy tính, hãy nhìn một vật cách xa khoảng 6 mét trong vòng 20 giây để cơ vòng mi mắt và các cơ điều tiết được thả lỏng.
• Bài tập massage vòng quanh hốc mắt: Dùng ngón áp út miết nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ quanh bờ xương hốc mắt, bắt đầu từ đầu gờ mày đến đuôi mắt và bờ mi dưới. Thực hiện 2 - 3 phút mỗi tối giúp thư giãn vùng quanh mắt.
• Chườm nóng đôi mắt: Dùng khăn ấm sạch đắp lên hai mắt trong 10 phút trước khi đi ngủ để giải tỏa căng thẳng thần kinh cơ.
• Đeo kính bảo vệ mắt: Đeo kính mát khi ra đường để tránh gió lạnh, bụi bẩn và ánh nắng gây kích ứng mắt.

Cơ vòng mi mắt là một trong những cơ quan trọng giúp duy trì hoạt động chớp và nhắm mắt, đồng thời góp phần bảo vệ nhãn cầu và duy trì độ ẩm cho bề mặt giác mạc. Việc hiểu rõ cấu tạo và chức năng của cơ vòng mi mắt giúp nhận biết sớm những bất thường liên quan đến vận động mi mắt, từ đó có hướng thăm khám và điều trị phù hợp khi cần thiết.