Biến đổi khí hậu đang làm bệnh truyền nhiễm lan rộng như thế nào?

Biến đổi khí hậu không trực tiếp tạo ra virus, vi khuẩn hay ký sinh trùng. Tuy nhiên, nhiệt độ tăng, mưa lũ, hạn hán và thay đổi hệ sinh thái có thể tạo điều kiện để mầm bệnh, vật trung gian truyền bệnh và con người tiếp xúc với nhau thường xuyên hơn.

Biến đổi khí hậu tác động đến bệnh truyền nhiễm qua nhiều con đường. Những thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, sống sót và phạm vi phân bố của muỗi, ve cùng nhiều vật trung gian khác.

Mưa lớn và lũ lụt còn có thể làm nước sinh hoạt nhiễm chất thải, trong khi hạn hán khiến người dân phải tích trữ nước. Thiên tai cũng có nguy cơ làm gián đoạn hoạt động khám chữa bệnh, tiêm chủng, kiểm soát dịch và cung cấp nước sạch.

Một nghiên cứu đăng trên Nature Climate Change ghi nhận 218 trong 375 bệnh do mầm bệnh ở người từng bị làm trầm trọng hơn bởi ít nhất một hiểm họa khí hậu. Kết quả này không có nghĩa tất cả các bệnh đều tăng ở mọi nơi, nhưng cho thấy số con đường tác động giữa khí hậu và dịch bệnh rất đa dạng.

Các cơ chế chính có thể bao gồm:

• Mở rộng phạm vi địa lý của muỗi, ve và vật chủ mang mầm bệnh.
• Kéo dài mùa hoạt động của vật trung gian truyền bệnh.
• Tạo điều kiện để một số mầm bệnh phát triển hoặc nhân lên nhanh hơn.
• Làm tăng nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và thực phẩm.
• Thúc đẩy con người và động vật di chuyển sang khu vực mới.
• Gây quá tải hoặc gián đoạn hệ thống y tế sau thiên tai.

Khí hậu không phải yếu tố duy nhất quyết định một đợt dịch. Mật độ dân số, đô thị hóa, vệ sinh, tỷ lệ tiêm chủng, di chuyển quốc tế và năng lực giám sát dịch cũng có vai trò quan trọng.

Muỗi và ve là động vật biến nhiệt nên hoạt động của chúng chịu ảnh hưởng đáng kể từ môi trường. Mùa hè dài hơn hoặc mùa đông ấm hơn có thể giúp một số loài tồn tại lâu hơn, mở rộng phạm vi hoặc bắt đầu hoạt động sớm hơn.

CDC cho biết khí hậu thay đổi có thể làm dịch chuyển hoặc mở rộng phạm vi địa lý của vật trung gian và mầm bệnh. Mức độ bệnh tăng hay giảm còn phụ thuộc vào sự tương tác giữa vật trung gian, vật chủ, miễn dịch của cộng đồng và quá trình tiến hóa của mầm bệnh.

Muỗi có thể truyền bệnh trong thời gian dài hơn

Muỗi Aedes có thể truyền sốt xuất huyết, chikungunya và Zika. Khi nhiệt độ và lượng mưa phù hợp, muỗi có thêm nơi sinh sản, rút ngắn một số giai đoạn trong chu trình phát triển, sinh trưởng và có thể xuất hiện tại khu vực trước đây chưa có.

Muỗi Anopheles truyền ký sinh trùng sốt rét cũng nhạy cảm với nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm. Tuy nhiên, nhiệt độ quá cao hoặc khô hạn nghiêm trọng đôi khi lại làm giảm khả năng sống sót của muỗi, nên tác động không tăng theo hướng tiêu cực.

WHO nhận định nhiệt độ tăng và thay đổi mô hình thời tiết đang làm biến đổi sự phân bố của bệnh truyền qua vật trung gian. Khi phạm vi của muỗi mở rộng, mầm bệnh có thể được đưa đến những cộng đồng chưa có nhiều kinh nghiệm giám sát hoặc kiểm soát.

Ve có thể kéo dài mùa hoạt động

Một số loài ve truyền bệnh Lyme và các bệnh nhiễm khuẩn khác có thể hoạt động trong thời gian dài hơn khi mùa đông bớt lạnh. Phạm vi phân bố của ve còn chịu ảnh hưởng của thảm thực vật, độ ẩm và sự hiện diện của động vật chủ.

Không phải khu vực ấm lên nào cũng ghi nhận số ca bệnh do ve tăng. Nguy cơ thực tế còn phụ thuộc vào việc con người có thường xuyên làm việc, sinh hoạt hoặc vui chơi tại nơi có ve hay không.

Lũ lụt có thể khiến nước thải, rác, phân động vật và hóa chất trộn vào nguồn nước dùng cho ăn uống. Nếu hệ thống cấp nước hoặc nhà vệ sinh bị hư hỏng, nguy cơ gây dịch, bệnh tiêu chảy và một số bệnh lây truyền qua môi trường nước có thể tăng theo thời gian.

Nước lũ cũng làm người dân tiếp xúc với bùn đất, vật sắc nhọn và nước ô nhiễm. Tùy khu vực, tình trạng này có thể liên quan đến bệnh do Leptospira, viêm gan A, nhiễm trùng đường tiêu hóa hoặc nhiễm trùng vết thương, uốn ván...

Hạn hán không đồng nghĩa nguy cơ bệnh truyền nhiễm luôn giảm. Khi nguồn nước khan hiếm, việc rửa tay, vệ sinh thực phẩm và làm sạch môi trường trở nên khó khăn hơn.

Người dân cũng có thể phải tích trữ nước trong thùng, chum hoặc bể không được che kín. Những dụng cụ này có thể trở thành nơi muỗi đẻ trứng nếu không được vệ sinh thường xuyên.

Bão và lũ còn có khả năng làm hư hỏng cơ sở y tế, gián đoạn chuỗi lạnh của vắc xin và khiến người dân khó tiếp cận thuốc. Tại các khu sơ tán đông người, một số bệnh lây qua đường hô hấp hoặc tiếp xúc cũng dễ lan hơn nếu điều kiện thông khí và vệ sinh hạn chế.

Một số vi khuẩn sống trong môi trường nước có thể phát triển thuận lợi hơn khi nhiệt độ tăng. Các loài thuộc chi Vibrio thường được nhắc đến vì có thể hiện diện ở vùng nước biển hoặc nước lợ ấm.

Con người có thể nhiễm Vibrio khi ăn hải sản sống, chưa nấu chín hoặc để vết thương hở tiếp xúc với nước chứa vi khuẩn. Phần lớn trường hợp gây bệnh đường tiêu hóa, nhưng một số chủng có thể gây nhiễm trùng vết thương nghiêm trọng ở người có bệnh nền.

Nhiệt độ cao còn làm thực phẩm dễ hư hỏng nếu quá trình vận chuyển và bảo quản lạnh không được bảo đảm. Mưa lớn cũng có thể cuốn mầm bệnh từ đất, nước thải hoặc khu chăn nuôi vào vùng sản xuất thực phẩm.

Điều này không có nghĩa mọi thực phẩm biển đều trở nên nguy hiểm khi khí hậu ấm lên. Nguy cơ có thể giảm đáng kể bằng việc kiểm soát nguồn thực phẩm, bảo quản đúng nhiệt độ và nấu chín kỹ.

Biến đổi khí hậu có thể khiến động vật thay đổi nơi cư trú, nguồn thức ăn hoặc mùa di chuyển. Khi kết hợp với phá rừng, đô thị hóa và mở rộng nông nghiệp, những thay đổi này có thể làm con người, vật nuôi và động vật hoang dã tiếp xúc gần hơn.

Mầm bệnh lưu hành ở động vật vì thế có thêm cơ hội vượt qua rào cản giữa các loài. Tuy nhiên, sự xuất hiện của bệnh lây từ động vật không thể chỉ quy cho khí hậu mà còn liên quan đến buôn bán động vật, thay đổi sử dụng đất và an toàn chăn nuôi.

Cách tiếp cận Một sức khỏe nhấn mạnh sức khỏe con người, động vật và môi trường có quan hệ chặt chẽ. Việc giám sát dịch bệnh vì thế cần kết hợp dữ liệu y tế, thú y, môi trường và khí tượng.

Bệnh nhạy cảm với khí hậu không phải lúc nào cũng bùng phát sau một đợt nắng nóng hoặc mưa lớn. Mức độ ảnh hưởng thay đổi theo địa phương, mùa, khả năng kiểm soát vật trung gian và điều kiện sống của cộng đồng.

WHO cho biết bệnh truyền qua vật trung gian chiếm hơn 17% tổng số bệnh truyền nhiễm và gây trên 700.000 ca tử vong mỗi năm. Nhóm này bao gồm bệnh do virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng được truyền bởi muỗi, ve và các sinh vật khác.

Nghiên cứu về 218 bệnh bị ảnh hưởng bởi hiểm họa khí hậu là tổng hợp các trường hợp đã được ghi nhận trên toàn cầu. Không nên hiểu rằng 58% bệnh sẽ đồng loạt tăng tại Việt Nam hoặc trong cùng một thời điểm.

Tác động của khí hậu và bệnh truyền nhiễm không phân bố đồng đều. Những cộng đồng thiếu nước sạch, nhà ở an toàn hoặc dịch vụ y tế thường khó phòng bệnh và phục hồi sau thiên tai hơn.

Các nhóm cần được bảo vệ gồm:

• Trẻ nhỏ và người cao tuổi.
• Phụ nữ mang thai.
• Người suy giảm miễn dịch hoặc mắc bệnh nền.
• Người sinh sống tại khu vực thường xuyên ngập lụt.
• Người làm việc ngoài trời hoặc trong rừng.
• Người phải di dời sau bão, lũ hoặc hạn hán.
• Người khó tiếp cận nước sạch, tiêm chủng và dịch vụ y tế.
• Người đi đến khu vực đang lưu hành bệnh truyền nhiễm.

Người có bệnh gan, bệnh thận, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch có thể gặp biến chứng nặng hơn khi mắc một số bệnh. Vì vậy, biện pháp phòng ngừa cần được lựa chọn theo tình trạng sức khỏe và nguy cơ phơi nhiễm cụ thể.

Không có một biện pháp duy nhất phòng được tất cả bệnh liên quan đến khí hậu. Người dân cần kết hợp kiểm soát vật trung gian, sử dụng nước sạch, bảo đảm an toàn thực phẩm và tiêm chủng phù hợp.

Các biện pháp thiết thực gồm:

• Loại bỏ nước đọng và đậy kín dụng cụ trữ nước.
• Mặc quần áo dài và dùng sản phẩm xua côn trùng đúng hướng dẫn.
• Kiểm tra da, tóc và quần áo sau khi đến khu vực nhiều cây cỏ.
• Không dùng nước lũ để ăn uống hoặc chế biến thực phẩm.
• Ăn chín, uống chín và bảo quản thực phẩm đúng nhiệt độ.
• Che kín vết thương khi tiếp xúc với nước biển hoặc nước lũ.
• Theo dõi thông báo dịch của cơ quan y tế.
• Không tự dùng kháng sinh khi chưa xác định nguyên nhân.

Một số bệnh có thể được phòng ngừa bằng vắc xin như viêm gan A, thương hàn, viêm não Nhật Bản, sốt vàng hoặc sốt xuất huyết, Uốn ván… trong những nhóm phù hợp. Chỉ định phụ thuộc vào tuổi, tiền sử bệnh, nơi cư trú, điểm đến và khuyến cáo hiện hành.

Người chuẩn bị đi đến vùng có dịch nên kiểm tra lịch tiêm trước chuyến đi. Có thể đặt lịch tại Tiêm chủng Long Châu để được tư vấn các vắc xin đã cấp phép phù hợp với độ tuổi và nguy cơ phơi nhiễm.

Biến đổi khí hậu đang làm bệnh truyền nhiễm lan rộng thông qua việc thay đổi môi trường sống của muỗi, ve, chất lượng nước, an toàn thực phẩm và sự tiếp xúc giữa con người với động vật. Tuy nhiên, nguy cơ cụ thể còn phụ thuộc vào đô thị hóa, vệ sinh, tiêm chủng và năng lực ứng phó của từng khu vực.

Mỗi người nên theo dõi cảnh báo dịch, loại bỏ nước đọng, sử dụng nước và thực phẩm an toàn, đồng thời tiêm chủng theo khuyến nghị. Khi có sốt hoặc triệu chứng bất thường sau phơi nhiễm, cần đi khám thay vì tự điều trị.