Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đợt cấp: Triệu chứng, nguyên nhân và cách xử lý đúng cách

COPD đợt cấp là tình trạng các triệu chứng hô hấp vốn đang ổn định trở nên nghiêm trọng một cách đột ngột, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng phổi và làm tăng nguy cơ nhập viện, thậm chí tử vong. Đây là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất của COPD và có thể khiến bệnh tiến triển nhanh hơn, giảm mạnh chất lượng cuộc sống. Việc hiểu rõ dấu hiệu, nguyên nhân, cách điều trị và phòng ngừa đóng vai trò quan trọng giúp người bệnh kiểm soát tốt hơn và hạn chế đợt cấp tái phát

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đợt cấp là gì?

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD đợt cấp) là giai đoạn bệnh trở nên mất kiểm soát, khiến người bệnh khó thực hiện các hoạt động đơn giản như đi lại, nói chuyện hoặc ăn uống. Đợt cấp thường xuất hiện đột ngột chỉ trong vài giờ đến vài ngày và dễ tái phát, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có bệnh nền. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời giúp giảm mức độ tổn thương phổi và cải thiện tiên lượng lâu dài cho bệnh nhân COPD.

Nguyên nhân gây COPD đợt cấp

Phần lớn COPD đợt cấp xuất hiện do nhiễm trùng đường hô hấp, nhưng nhiều yếu tố liên quan đến lối sống, môi trường và bệnh lý kèm theo cũng góp phần làm khởi phát tình trạng này. Hiểu rõ các nguyên nhân giúp người bệnh chủ động phòng tránh và giảm nguy cơ tái phát.

Nhiễm trùng đường hô hấp 

Nhiễm trùng là nguyên nhân phổ biến nhất gây đợt cấp COPD. Khi virus hoặc vi khuẩn tấn công đường thở, niêm mạc phế quản bị viêm nặng hơn, đờm đặc lại và luồng khí lưu thông khó khăn, dẫn đến triệu chứng bùng phát nhanh chóng.

Các virus thường gặp gồm Rhinovirus, Influenza, Parainfluenza, Coronavirus (bao gồm COVID-19), RSV và Adenovirus. Đây đều là những tác nhân gây viêm hô hấp cấp, dễ làm bệnh tiến triển nặng.
Vi khuẩn thường gặp như Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Streptococcus pneumoniae và Staphylococcus aureus. Nhiễm khuẩn nặng không chỉ gây đợt cấp mà còn làm tăng nguy cơ nhập viện và biến chứng.

Các yếu tố nội khoa

Một số bệnh lý nội khoa có thể kích hoạt đợt cấp, đặc biệt ở người bệnh có chức năng phổi suy yếu. Những yếu tố như tắc mạch phổi, tràn khí màng phổi, rối loạn nhịp tim, rối loạn chuyển hóa hoặc nhiễm trùng các cơ quan khác đều có thể khiến triệu chứng COPD đột ngột trở nên nghiêm trọng hơn. Người bệnh sử dụng thuốc sai cách, ngừng thuốc đột ngột hoặc lạm dụng thuốc an thần, thuốc chẹn beta giao cảm cũng dễ làm đợt cấp xảy ra.

Các yếu tố ngoại khoa

Đợt cấp cũng có thể xảy ra sau những chấn thương hoặc can thiệp ngoại khoa. Chấn thương ngực, gãy xương hoặc các phẫu thuật vùng bụng - ngực có thể ảnh hưởng đến hoạt động hô hấp, khiến phổi khó giãn nở và tăng nguy cơ nhiễm trùng, từ đó làm bùng phát COPD.

Yếu tố môi trường và lối sống

Hút thuốc lá, thuốc lào hoặc hít phải khói thuốc thụ động là những yếu tố kích thích hàng đầu khiến đợt cấp tái phát. Bên cạnh đó, tiếp xúc lâu dài với khói bụi, hóa chất, môi trường ô nhiễm hoặc thay đổi thời tiết đột ngột, đặc biệt là lạnh sâu, đều làm đường thở co thắt mạnh và dễ gây viêm bùng phát.

Ngoài các nguyên nhân trên, thống kê cho thấy khoảng 33% trường hợp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cấp không xác định được nguyên nhân rõ ràng, cho thấy cơ địa người bệnh và mức độ tổn thương phổi nền cũng đóng vai trò quan trọng.

Triệu chứng thường gặp trong đợt cấp COPD

Đợt cấp COPD xảy ra khi các triệu chứng đang ổn định bỗng trở nên nghiêm trọng, khiến phổi không thể trao đổi O2 - CO2 hiệu quả. Tình trạng này dẫn đến hàng loạt triệu chứng toàn thân và hô hấp, có thể tiến triển nhanh và đe dọa tính mạng.

Những dấu hiệu nổi bật trong đợt cấp bao gồm:

• Khó thở tăng nhanh, cảm giác hụt hơi, không đủ không khí dù nghỉ ngơi.
• Thở khò khè, nặng ngực do đường thở bị phù nề và thu hẹp.
• Ho nhiều và liên tục, ho có đờm, ho tăng mức độ về đêm.
• Đờm đổi màu: Vàng, xanh hoặc có vệt máu.
• Nhịp thở nhanh, thở nông, người bệnh phải dùng cơ hô hấp phụ.
• Đau đầu buổi sáng do tích tụ CO2 trong máu.
• Sốt - dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng hô hấp.
• Môi hoặc móng tay tím tái (cyanosis) do thiếu oxy nghiêm trọng.
• Khó ngủ, chán ăn, mệt mỏi kéo dài.
• Phù chân, đau bụng, triệu chứng gợi ý suy tim phải đi kèm.

Khi xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu trên, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để tránh diễn tiến sang suy hô hấp cấp.

Chẩn đoán bệnh COPD

Việc chẩn đoán COPD đợt cấp dựa trên sự thay đổi rõ rệt của triệu chứng so với giai đoạn ổn định. Bác sĩ thường sử dụng tiêu chuẩn Anthonisen, trong đó ba biểu hiện quan trọng nhất gồm khó thở tăng, khạc đờm nhiều hơn và đờm đổi màu, đây là những dấu hiệu gợi ý nhiễm trùng hoặc tình trạng viêm đang tiến triển.

Ngoài các triệu chứng lâm sàng, bác sĩ sẽ đánh giá thêm chỉ số oxy máu SpO2, nhịp thở, nhịp tim và quan sát tình trạng tím tái, rối loạn ý thức. Các xét nghiệm khí máu động mạch cũng được thực hiện để kiểm tra mức PaO2 và PaCO2 nhằm xác định mức độ suy hô hấp. Lịch sử bệnh, mức độ nặng của COPD và bệnh nền đi kèm là cơ sở quan trọng giúp bác sĩ đưa ra hướng điều trị phù hợp.

Phòng ngừa COPD

Phòng ngừa đóng vai trò quyết định trong việc giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cấp. Ngừng hút thuốc lá hoàn toàn và tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động là biện pháp quan trọng nhất. Người bệnh cần hạn chế tiếp xúc với bụi, hóa chất, nấm mốc và môi trường ô nhiễm; đồng thời sử dụng khẩu trang N95 khi di chuyển ngoài trời để bảo vệ đường hô hấp.

Bổ sung đủ nước giúp làm loãng đờm, hỗ trợ quá trình hô hấp. Bên cạnh đó, tiêm phòng cúm, phế cầu, RSV và ho gà giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng. Việc tuân thủ phác đồ điều trị, tái khám đúng hẹn và duy trì môi trường sống sạch sẽ, thoáng mát giúp người bệnh giữ ổn định chức năng phổi lâu dài.

Tập luyện thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, tập thở hoặc các bài tập phục hồi chức năng phù hợp với sức khỏe sẽ nâng cao sức bền, hỗ trợ hô hấp tốt hơn. Người bệnh duy trì lối sống lành mạnh, kết hợp điều trị đúng cách thường giảm đáng kể tần suất đợt cấp và có tiên lượng sống tốt hơn.

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đợt cấp là giai đoạn dễ gây biến chứng nặng, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không xử lý kịp thời. Nhận biết sớm triệu chứng, tuân thủ điều trị và phòng ngừa đúng cách sẽ giúp người bệnh giảm tần suất đợt cấp và duy trì chất lượng cuộc sống. Chủ động tái khám, bỏ thuốc lá và bảo vệ đường hô hấp là chìa khóa kiểm soát bệnh hiệu quả.