Xuất huyết võng mạc: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Xuất huyết võng mạc là tình trạng máu thoát ra khỏi lòng mạch và lan vào các lớp của võng mạc - lớp màng thần kinh nằm trong cùng của nhãn cầu, kéo dài từ vùng ora serrata đến quanh bờ dây thần kinh thị giác. Võng mạc đóng vai trò tiếp nhận ánh sáng, chuyển đổi thành xung thần kinh và truyền về não thông qua dây thần kinh thị giác. Về cấu trúc, võng mạc gồm bốn lớp chính: Biểu mô sắc tố, tế bào thị giác (que và chóp), tế bào hai cực và tế bào đa cực. Hệ mạch nuôi dưỡng võng mạc bao gồm động mạch hắc mạc (nuôi lớp ngoài) và động mạch trung tâm võng mạc (nuôi lớp trong), cùng hệ tĩnh mạch dẫn lưu về tĩnh mạch mắt.

Khi các mạch máu này bị tổn thương, máu có thể thoát ra ngoài và tích tụ trong võng mạc, gây suy giảm chức năng thị giác với biểu hiện như nhìn mờ, giảm thị lực hoặc biến dạng hình ảnh. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào vị trí và số lượng ổ xuất huyết.

Phân loại xuất huyết võng mạc:

Theo hình thái:

• Xuất huyết dạng chấm;
• Xuất huyết dạng đốm;
• Xuất huyết dạng ngọn lửa;
• Xuất huyết dưới võng mạc.

Theo nguyên nhân:

• Do tăng huyết áp;
• Do đái tháo đường;
• Do tắc tĩnh mạch võng mạc;
• Do bệnh lý huyết học (rối loạn đông máu, thiếu máu…);
• Do chấn thương.

Những dấu hiệu và triệu chứng của xuất huyết võng mạc

Các dấu hiệu và triệu chứng của xuất huyết võng mạc thường phụ thuộc vào vị trí, mức độ xuất huyết và bệnh lý nền đi kèm. Trong nhiều trường hợp, biểu hiện có thể âm thầm ở giai đoạn sớm nhưng cũng có thể tiến triển rõ rệt khi tổn thương lan rộng.

• Nhìn mờ: Đây là triệu chứng thường gặp nhất. Người bệnh có thể cảm thấy hình ảnh trở nên không rõ nét, giảm độ sắc nét thị giác. Mức độ nhìn mờ thay đổi tùy theo vị trí xuất huyết, đặc biệt rõ khi vùng hoàng điểm bị ảnh hưởng.
• Xuất hiện điểm đen hoặc đốm trôi trước mắt: Người bệnh có thể thấy các chấm đen, sợi hoặc đám mờ di chuyển trong tầm nhìn. Đây là biểu hiện của máu hoặc các thành phần trong dịch kính cản trở đường truyền ánh sáng đến võng mạc.
• Giảm thị lực đột ngột: Trong một số trường hợp, đặc biệt khi xuất huyết nhiều hoặc lan rộng, người bệnh có thể bị giảm thị lực nhanh chóng, thậm chí mất thị lực một phần hoặc toàn bộ ở mắt bị ảnh hưởng.
• Biến dạng hình ảnh: Người bệnh có thể thấy hình ảnh bị méo mó, cong vênh, đặc biệt khi tổn thương liên quan đến vùng trung tâm của võng mạc. Đây là dấu hiệu gợi ý tổn thương hoàng điểm.
• Ám điểm: Xuất hiện các vùng tối hoặc mất thị trường trong tầm nhìn. Người bệnh có thể cảm thấy có “khoảng trống” trong hình ảnh quan sát được.
• Đỏ mắt hoặc cảm giác khó chịu ở mắt: Một số trường hợp có thể kèm theo đỏ mắt hoặc cảm giác cộm nhẹ, tuy nhiên đây không phải là triệu chứng đặc hiệu và thường phụ thuộc vào nguyên nhân nền như viêm hoặc chấn thương.
• Không có triệu chứng rõ ràng: Ở giai đoạn sớm hoặc khi xuất huyết nhỏ, người bệnh có thể không nhận thấy bất kỳ bất thường nào. Tình trạng này thường chỉ được phát hiện khi khám mắt định kỳ, đặc biệt ở bệnh nhân có bệnh lý mạn tính như đái tháo đường hoặc tăng huyết áp.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải xuất huyết võng mạc

Xuất huyết võng mạc nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng lâu dài đến chức năng thị giác và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Mức độ biến chứng phụ thuộc vào nguyên nhân, vị trí và mức độ tổn thương võng mạc.

• Giảm thị lực kéo dài: Tình trạng máu tồn đọng trong võng mạc hoặc dịch kính có thể làm suy giảm khả năng tiếp nhận ánh sáng, dẫn đến giảm thị lực dai dẳng, đặc biệt khi tổn thương xảy ra tại vùng hoàng điểm.
• Mất thị lực vĩnh viễn: Trong các trường hợp nặng hoặc không được điều trị kịp thời, tổn thương cấu trúc võng mạc có thể trở nên không hồi phục, gây mất thị lực một phần hoặc hoàn toàn.
• Xuất huyết dịch kính: Máu có thể lan vào buồng dịch kính, gây cản trở nghiêm trọng đường truyền ánh sáng, khiến người bệnh nhìn mờ rõ rệt hoặc chỉ còn cảm nhận ánh sáng.
• Bong võng mạc: Sự hình thành mô xơ hoặc co kéo sau xuất huyết có thể làm võng mạc bị tách khỏi lớp hắc mạc bên dưới, đây là một biến chứng nặng cần can thiệp khẩn cấp.
• Tân mạch bất thường: Tổn thương thiếu máu võng mạc có thể kích thích sự phát triển của các mạch máu mới bất thường, dễ vỡ và làm tăng nguy cơ tái xuất huyết.
• Glôcôm tân mạch: Sự phát triển của tân mạch ở góc tiền phòng có thể làm tăng áp lực nội nhãn, dẫn đến glôcôm tân mạch - một tình trạng nghiêm trọng có thể gây mất thị lực nhanh chóng.
• Sẹo hóa và thoái hóa võng mạc: Sau quá trình xuất huyết và lành thương, võng mạc có thể bị xơ hóa hoặc thoái hóa, làm giảm chức năng thị giác lâu dài.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc thăm khám kịp thời giúp phát hiện sớm xuất huyết võng mạc và hạn chế nguy cơ biến chứng thị giác. Người bệnh nên lưu ý các thời điểm cần đến cơ sở y tế:

• Khi xuất hiện triệu chứng đột ngột: Nhìn mờ nhanh, mất thị lực, thấy chấm đen hoặc màn che trước mắt cần được khám ngay.
• Khi thị lực thay đổi kéo dài: Hình ảnh méo mó, giảm thị lực tiến triển hoặc có vùng nhìn bị khuyết là dấu hiệu cần kiểm tra sớm.
• Ở người có bệnh nền: Bệnh nhân tăng huyết áp, đái tháo đường nên khám mắt định kỳ dù chưa có triệu chứng.
• Sau chấn thương mắt hoặc đầu: Cần kiểm tra để loại trừ tổn thương võng mạc.
• Theo dõi sau chẩn đoán: Người đã từng bị xuất huyết võng mạc cần tái khám đúng hẹn để kiểm soát tiến triển bệnh.

Xuất huyết võng mạc là hậu quả của tình trạng tổn thương hệ thống mạch máu nuôi dưỡng võng mạc, dẫn đến hiện tượng máu thoát ra khỏi lòng mạch và tích tụ trong các lớp võng mạc. Nguyên nhân gây bệnh rất đa dạng, thường liên quan đến các rối loạn mạch máu toàn thân, bệnh lý tại mắt hoặc các yếu tố cơ học tác động trực tiếp.

• Tăng huyết áp: Tăng huyết áp mạn tính gây biến đổi cấu trúc thành mạch như xơ cứng, dày thành và giảm tính đàn hồi, làm mạch máu dễ bị vỡ. Đây là nguyên nhân thường gặp, đặc biệt ở người lớn tuổi.
• Đái tháo đường: Tăng đường huyết kéo dài gây tổn thương vi mạch, làm tăng tính thấm thành mạch và hình thành các vi phình mạch. Khi các cấu trúc này bị vỡ sẽ gây xuất huyết võng mạc, thường gặp trong bệnh võng mạc đái tháo đường.
• Tắc tĩnh mạch võng mạc: Sự tắc nghẽn dòng máu tĩnh mạch làm tăng áp lực nội mạch, gây giãn và vỡ mạch, dẫn đến xuất huyết lan tỏa trong võng mạc.
• Bệnh lý huyết học: Các rối loạn như giảm tiểu cầu, rối loạn đông máu, thiếu máu nặng hoặc bệnh lý ác tính (ví dụ bệnh bạch cầu) có thể làm tăng nguy cơ chảy máu tự phát tại võng mạc.
• Chấn thương mắt hoặc đầu: Các lực cơ học trực tiếp hoặc gián tiếp có thể làm tổn thương thành mạch võng mạc, gây xuất huyết cấp tính.
• Tăng áp lực đột ngột: Những tình huống như ho mạnh, nôn nhiều, gắng sức hoặc nâng vật nặng có thể làm tăng áp lực tĩnh mạch, dẫn đến vỡ các mao mạch võng mạc (xuất huyết dạng Valsalva).
• Nguyên nhân khác: Một số bệnh lý như viêm mạch, bệnh tự miễn, nhiễm trùng hoặc tăng áp lực nội sọ cũng có thể ảnh hưởng đến hệ mạch võng mạc và gây xuất huyết.

Những ai có nguy cơ mắc bệnh xuất huyết võng mạc?

Dưới đây là một số đối tượng có nguy cơ mắc phải xuất huyết võng mạc:

• Người mắc bệnh lý mạn tính: Đặc biệt là bệnh nhân tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc bệnh tim mạch, do các bệnh này gây tổn thương hệ vi mạch võng mạc.
• Người cao tuổi: Quá trình lão hóa làm suy giảm độ bền thành mạch và tăng nguy cơ xơ vữa, khiến mạch máu dễ bị tổn thương và vỡ.
• Người có bệnh lý về máu: Bao gồm rối loạn đông máu, giảm tiểu cầu, thiếu máu hoặc các bệnh lý ác tính của hệ tạo máu.
• Người từng có bệnh lý mắt: Như tắc tĩnh mạch võng mạc, bệnh võng mạc đái tháo đường hoặc các bệnh lý mạch máu võng mạc khác.
• Người bị chấn thương: Chấn thương vùng mắt hoặc đầu làm tăng nguy cơ tổn thương trực tiếp đến hệ mạch võng mạc.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh xuất huyết võng mạc

Các yếu tố nguy cơ có thể làm gia tăng khả năng xuất hiện và tiến triển nặng của bệnh. Việc kiểm soát các yếu tố này có ý nghĩa quan trọng trong dự phòng và bảo vệ thị lực. Dưới đây là một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh:

• Kiểm soát kém bệnh nền: Đường huyết hoặc huyết áp không được kiểm soát tốt làm gia tăng tổn thương mạch máu.
• Lối sống không lành mạnh: Hút thuốc lá, ít vận động, chế độ ăn nhiều muối và chất béo có thể làm nặng thêm bệnh lý mạch máu.
• Tăng áp lực đột ngột: Ho mạnh, nôn nhiều, nâng vật nặng hoặc rặn kéo dài có thể làm tăng áp lực tĩnh mạch và gây vỡ mạch.
• Sử dụng thuốc ảnh hưởng đông máu: Một số thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu nếu không được theo dõi chặt chẽ có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết.
• Thiếu theo dõi y tế định kỳ: Không khám sức khỏe và khám mắt định kỳ khiến bệnh không được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán xuất huyết võng mạc

Việc chẩn đoán xuất huyết võng mạc cần được thực hiện một cách toàn diện, kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định chính xác vị trí, mức độ tổn thương cũng như nguyên nhân gây bệnh. Các phương pháp này không chỉ giúp phát hiện tổn thương võng mạc mà còn hỗ trợ đánh giá biến chứng và định hướng điều trị phù hợp.

Khám đáy mắt (soi đáy mắt)

Đây là bước thăm khám cơ bản và quan trọng nhất trong chẩn đoán. Bác sĩ sử dụng đèn soi đáy mắt hoặc kính sinh hiển vi để quan sát trực tiếp võng mạc, qua đó phát hiện các ổ xuất huyết, đánh giá hình thái (chấm, đốm, dạng ngọn lửa), vị trí (ngoại vi hay trung tâm) và các dấu hiệu đi kèm như phù võng mạc, tân mạch hoặc tổn thương mạch máu.

Chụp cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography - OCT)

OCT là kỹ thuật không xâm lấn, cho phép tái tạo hình ảnh cắt lớp của võng mạc với độ phân giải cao. Phương pháp này giúp đánh giá chi tiết cấu trúc các lớp võng mạc, phát hiện phù hoàng điểm, dịch dưới võng mạc hoặc tổn thương vi cấu trúc mà khám lâm sàng khó nhận biết.

Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography)

Kỹ thuật này sử dụng thuốc nhuộm huỳnh quang tiêm tĩnh mạch để khảo sát hệ thống mạch máu võng mạc. Nhờ đó, bác sĩ có thể phát hiện các vùng rò rỉ, tắc mạch, thiếu máu hoặc sự hình thành tân mạch - những yếu tố quan trọng trong đánh giá nguyên nhân và mức độ bệnh.

Siêu âm nhãn cầu

Siêu âm mắt đặc biệt hữu ích khi môi trường trong suốt của mắt bị cản trở (ví dụ: xuất huyết dịch kính). Phương pháp này giúp khảo sát cấu trúc phía sau nhãn cầu, phát hiện các biến chứng như bong võng mạc, khối bất thường hoặc tổn thương dịch kính.

Đo thị lực và thị trường

Các kiểm tra chức năng thị giác giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của xuất huyết võng mạc đến khả năng nhìn. Đo thị lực xác định mức độ giảm thị lực, trong khi đo thị trường giúp phát hiện các vùng khuyết thị trường (ám điểm).

Xét nghiệm toàn thân

Bên cạnh thăm khám tại mắt, các xét nghiệm toàn thân như đo đường huyết, huyết áp, công thức máu và xét nghiệm đông máu đóng vai trò quan trọng trong việc tìm nguyên nhân nền. Điều này giúp định hướng điều trị không chỉ tại mắt mà còn kiểm soát các bệnh lý toàn thân liên quan.

Phương pháp điều trị xuất huyết võng mạc hiệu quả

Việc điều trị xuất huyết võng mạc cần được tiếp cận một cách toàn diện, dựa trên nguyên nhân gây bệnh, mức độ xuất huyết và mức độ ảnh hưởng đến chức năng thị giác. Mục tiêu điều trị không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát tình trạng chảy máu mà còn nhằm bảo tồn cấu trúc võng mạc, cải thiện thị lực và phòng ngừa tái phát cũng như biến chứng lâu dài.

Theo dõi và điều trị bảo tồn

Trong các trường hợp xuất huyết nhẹ, khu trú và chưa ảnh hưởng đáng kể đến thị lực, bác sĩ có thể lựa chọn phương pháp theo dõi định kỳ. Máu trong võng mạc có khả năng tự tiêu dần theo thời gian thông qua cơ chế tái hấp thu tự nhiên. Trong giai đoạn này, người bệnh cần được hướng dẫn hạn chế các yếu tố làm tăng áp lực nội nhãn hoặc nội sọ, đồng thời theo dõi sát các dấu hiệu tiến triển.

Kiểm soát bệnh lý nền

Đây là yếu tố then chốt trong điều trị và phòng ngừa tái phát. Việc kiểm soát chặt chẽ huyết áp, đường huyết, rối loạn lipid máu hoặc các bệnh lý huyết học giúp ổn định hệ vi mạch võng mạc, giảm nguy cơ xuất huyết mới và hạn chế tiến triển tổn thương. Điều trị toàn thân thường cần phối hợp với các chuyên khoa liên quan.

Điều trị nội khoa

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thuốc nhằm hỗ trợ cải thiện tuần hoàn vi mạch, giảm phù võng mạc và thúc đẩy quá trình hấp thu máu. Tùy theo nguyên nhân, có thể sử dụng thêm thuốc chống viêm, thuốc điều chỉnh đông máu hoặc các thuốc hỗ trợ chuyển hóa võng mạc. Việc sử dụng thuốc cần được cá thể hóa và theo dõi chặt chẽ.

Tiêm nội nhãn (anti-VEGF hoặc corticosteroid)

Đây là phương pháp điều trị hiện đại, được áp dụng khi có tân mạch bất thường hoặc phù hoàng điểm. Thuốc được tiêm trực tiếp vào buồng dịch kính giúp ức chế yếu tố tăng sinh mạch máu (VEGF), từ đó làm giảm rò rỉ dịch, hạn chế xuất huyết tái phát và cải thiện chức năng thị giác.

Laser quang đông võng mạc

Phương pháp laser được sử dụng để làm đông các vùng võng mạc thiếu máu hoặc các mạch máu bất thường, giúp ngăn chặn rò rỉ và giảm nguy cơ xuất huyết tái phát. Đây là phương pháp thường được áp dụng trong bệnh võng mạc đái tháo đường và một số bệnh lý mạch máu võng mạc khác.

Phẫu thuật cắt dịch kính

Được chỉ định trong các trường hợp xuất huyết dịch kính nặng, kéo dài hoặc không tự hấp thu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị lực. Phẫu thuật giúp loại bỏ máu và các tổ chức bất thường trong buồng dịch kính, đồng thời xử lý các biến chứng đi kèm như bong võng mạc hoặc màng xơ co kéo.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của xuất huyết võng mạc

Chế độ sinh hoạt:

• Duy trì thời gian nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức và hạn chế tiếp xúc với màn hình điện tử trong thời gian dài nhằm giảm căng thẳng cho mắt.
• Tránh các hoạt động làm tăng áp lực đột ngột như nâng vật nặng, rặn mạnh khi đi tiêu, ho kéo dài hoặc cúi đầu trong thời gian lâu vì có thể làm tăng nguy cơ vỡ mạch võng mạc.
• Tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị và lịch tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ để theo dõi tiến triển và phát hiện sớm biến chứng.
• Kiểm soát tốt các bệnh lý nền như tăng huyết áp, đái tháo đường bằng cách dùng thuốc đều đặn và theo dõi các chỉ số sức khỏe định kỳ.
• Ngừng hút thuốc lá và hạn chế sử dụng rượu bia, vì các yếu tố này có thể làm tổn thương hệ mạch máu và thúc đẩy tiến triển bệnh.
• Duy trì hoạt động thể lực nhẹ nhàng như đi bộ, yoga hoặc các bài tập phù hợp giúp cải thiện tuần hoàn máu và sức khỏe toàn thân.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Tăng cường bổ sung thực phẩm giàu vitamin và chất chống oxy hóa (vitamin A, C, E, lutein, zeaxanthin) từ rau xanh đậm và trái cây tươi nhằm bảo vệ tế bào võng mạc.
• Ưu tiên các thực phẩm tốt cho mắt như cà rốt, bí đỏ, rau bina, cải xoăn và các loại quả có màu sắc đậm.
• Hạn chế tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều đường, đặc biệt ở người mắc đái tháo đường, để kiểm soát đường huyết ổn định.
• Giảm lượng muối và chất béo bão hòa trong khẩu phần ăn nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ tổn thương mạch máu.
• Bổ sung axit béo omega-3 từ các loại cá béo như cá hồi, cá thu, giúp tăng cường sức khỏe hệ mạch và hỗ trợ chức năng thị giác.
• Uống đủ nước mỗi ngày và duy trì chế độ ăn cân đối, đa dạng nhằm đảm bảo cung cấp đầy đủ dưỡng chất cho cơ thể.

Phương pháp phòng ngừa xuất huyết võng mạc hiệu quả

Phòng ngừa xuất huyết võng mạc là một chiến lược quan trọng nhằm bảo vệ chức năng thị giác và hạn chế nguy cơ biến chứng lâu dài. Các biện pháp dự phòng cần được thực hiện đồng bộ, tập trung vào kiểm soát yếu tố nguy cơ và duy trì sức khỏe toàn thân.

• Kiểm soát tốt các bệnh lý nền: Việc kiểm soát hiệu quả các bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và bệnh lý huyết học có vai trò quan trọng trong phòng ngừa xuất huyết võng mạc. Duy trì huyết áp và đường huyết trong giới hạn mục tiêu giúp bảo vệ hệ vi mạch võng mạc, giảm nguy cơ tổn thương và vỡ mạch.
• Khám mắt định kỳ: Khám chuyên khoa mắt định kỳ giúp phát hiện sớm các bất thường của võng mạc ngay cả khi chưa có triệu chứng lâm sàng. Điều này đặc biệt quan trọng đối với người có nguy cơ cao, từ đó cho phép can thiệp kịp thời trước khi xảy ra biến chứng.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Một lối sống khoa học với chế độ ăn uống cân đối, tăng cường rau xanh và trái cây, kết hợp vận động thể lực phù hợp giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và tuần hoàn. Đồng thời, việc tránh hút thuốc lá và hạn chế rượu bia góp phần bảo vệ hệ mạch máu võng mạc.
• Hạn chế các yếu tố làm tăng áp lực mạch máu: Cần tránh các hoạt động gây tăng áp lực đột ngột như nâng vật nặng, rặn mạnh hoặc gắng sức quá mức. Ngoài ra, việc điều trị sớm các tình trạng như ho kéo dài hoặc táo bón cũng giúp giảm nguy cơ vỡ mao mạch võng mạc.
• Tuân thủ điều trị và theo dõi y tế: Người bệnh cần sử dụng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ và tái khám định kỳ để đánh giá hiệu quả kiểm soát bệnh. Việc theo dõi thường xuyên giúp phát hiện sớm các thay đổi bất thường và điều chỉnh điều trị kịp thời.