Bong võng mạc: Dấu hiệu, nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Bong võng mạc là tình trạng lớp võng mạc cảm thụ bị tách khỏi lớp biểu mô sắc tố bên dưới, làm gián đoạn quá trình cung cấp oxy và dưỡng chất cho các tế bào thị giác. Hậu quả là chức năng dẫn truyền tín hiệu thị giác bị suy giảm, có thể dẫn đến mất thị lực nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Nguyên nhân thường gặp nhất là do xuất hiện vết rách hoặc lỗ thủng võng mạc, tạo điều kiện cho dịch kính xâm nhập và làm tách lớp võng mạc. Ngoài ra, các cơ chế co kéo hoặc tích tụ dịch bất thường cũng có thể gây ra tình trạng này.

Về phân loại, bong võng mạc được chia thành các nhóm chính sau:

• Bong võng mạc do rách: Là thể thường gặp nhất, xảy ra khi có vết rách hoặc lỗ trên võng mạc, cho phép dịch kính đi vào khoang dưới võng mạc và gây bong. Thường liên quan đến thoái hóa dịch kính, cận thị nặng hoặc chấn thương mắt.
• Bong võng mạc co kéo: Xảy ra do các dải xơ hình thành và co kéo trên bề mặt võng mạc, kéo lớp võng mạc ra khỏi vị trí bình thường. Hay gặp ở bệnh nhân đái tháo đường hoặc các bệnh lý tăng sinh dịch kính - võng mạc.
• Bong võng mạc thanh dịch: Không có vết rách võng mạc, nguyên nhân do sự tích tụ dịch dưới võng mạc liên quan đến các bệnh lý viêm, u nội nhãn hoặc rối loạn mạch máu.

Về dịch tễ, bong võng mạc là bệnh lý tương đối hiếm gặp nhưng có ý nghĩa lâm sàng nghiêm trọng, với tỷ lệ mắc khoảng 10 - 20 trường hợp trên 100.000 dân mỗi năm. Nguy cơ mắc bệnh tăng ở những người có cận thị nặng, người cao tuổi, bệnh nhân đã từng phẫu thuật đục thủy tinh thể hoặc có tiền sử chấn thương mắt. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, tuy nhiên phổ biến hơn ở nhóm trung niên và người lớn tuổi. Việc nhận biết sớm các yếu tố nguy cơ và triệu chứng có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn.

Những dấu hiệu và triệu chứng của bong võng mạc

Bong võng mạc là bệnh lý thường không gây đau, do đó các biểu hiện ban đầu dễ bị bỏ qua. Triệu chứng thường liên quan đến rối loạn thị giác và có thể tiến triển nhanh, vì vậy việc nhận biết sớm đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn thị lực.

• Chớp sáng: Người bệnh có thể thấy các tia sáng lóe lên bất thường, đặc biệt trong môi trường tối hoặc khi cử động mắt. Đây là dấu hiệu gợi ý sự co kéo dịch kính lên võng mạc.
• Vẩn đục dịch kính (ruồi bay): Xuất hiện các đốm đen, sợi hoặc “bông” di động trong trường nhìn. Đặc điểm đáng chú ý là sự gia tăng đột ngột số lượng vẩn đục, có thể liên quan đến rách võng mạc hoặc xuất huyết dịch kính.
• Nhìn mờ: Thị lực giảm nhẹ hoặc cảm giác nhìn không rõ nét có thể xuất hiện sớm. Ở một số trường hợp, đặc biệt trong bong võng mạc co kéo hoặc thanh dịch, triệu chứng này có thể kín đáo hoặc không rõ ràng ở giai đoạn đầu.
• Cảm giác màn che trước mắt: Khi bong võng mạc tiến triển, người bệnh thường mô tả như có một bức màn, màn sương hoặc vùng xám che phủ một phần trường nhìn. Đây là dấu hiệu điển hình, phản ánh vùng võng mạc đã bị tách.
• Giảm thị lực trung tâm: Nếu vùng hoàng điểm bị ảnh hưởng, thị lực trung tâm suy giảm rõ rệt, gây khó khăn trong đọc, nhận diện khuôn mặt hoặc thực hiện các hoạt động đòi hỏi thị giác tinh.
• Thu hẹp thị trường: Thị lực ngoại vi giảm dần, khiến người bệnh khó nhận biết các vật ở hai bên, dễ va chạm khi di chuyển.
• Mất thị lực không đau: Toàn bộ quá trình diễn ra mà không kèm đau nhức, điều này dễ làm bệnh nhân chủ quan và trì hoãn thăm khám, làm tăng nguy cơ mất thị lực vĩnh viễn.

Biến chứng có thể gặp khi mắc phải bong võng mạc

Bong võng mạc là một cấp cứu nhãn khoa nghiêm trọng, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nặng nề, ảnh hưởng lâu dài đến chức năng thị giác. Các biến chứng có thể gặp bao gồm:

• Mất thị lực vĩnh viễn: Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất. Khi võng mạc bị tách khỏi lớp nuôi dưỡng trong thời gian dài, các tế bào cảm thụ ánh sáng sẽ bị tổn thương không hồi phục, đặc biệt nếu vùng hoàng điểm bị ảnh hưởng.
• Tổn thương hoàng điểm: Bong võng mạc lan đến hoàng điểm gây suy giảm thị lực trung tâm, làm ảnh hưởng đến khả năng đọc, nhận diện khuôn mặt và thực hiện các hoạt động tinh vi.
• Tăng sinh dịch kính - võng mạc (PVR): Là biến chứng do hình thành các màng xơ trên bề mặt võng mạc, gây co kéo và làm tăng nguy cơ bong võng mạc tái phát hoặc khó điều trị hơn.
• Xuất huyết dịch kính: Có thể xảy ra khi các mạch máu võng mạc bị tổn thương, làm giảm thị lực và cản trở việc quan sát đáy mắt trong chẩn đoán và điều trị.
• Tái bong võng mạc: Sau điều trị, một số trường hợp có thể bị bong lại do còn tồn tại yếu tố nguy cơ như co kéo hoặc vết rách mới.
• Teo nhãn cầu: Trong các trường hợp nặng và kéo dài, mắt có thể bị teo nhỏ, mất hoàn toàn chức năng thị giác.
• Biến chứng sau phẫu thuật: Bao gồm nhiễm trùng nội nhãn, tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể hoặc lệch vị trí các vật liệu hỗ trợ trong điều trị.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bong võng mạc là một tình trạng cấp cứu nhãn khoa, vì vậy người bệnh cần được thăm khám càng sớm càng tốt khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ. Việc trì hoãn có thể làm tăng nguy cơ mất thị lực không hồi phục.

Bạn nên đến cơ sở y tế chuyên khoa mắt ngay khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào sau đây:

• Xuất hiện đột ngột chớp sáng hoặc “ruồi bay”: Đặc biệt khi số lượng tăng nhanh trong thời gian ngắn, đây có thể là dấu hiệu sớm của rách võng mạc.
• Cảm giác có màn che hoặc bóng đen trong tầm nhìn: Khi thấy một vùng tối, xám hoặc như “tấm màn” che trước mắt, cần đi khám khẩn cấp vì có thể võng mạc đã bắt đầu bong.
• Giảm thị lực nhanh hoặc nhìn mờ bất thường: Dù không đau, nhưng sự suy giảm thị lực đột ngột hoặc tiến triển nhanh là dấu hiệu cảnh báo quan trọng.
• Thu hẹp thị trường hoặc khó quan sát xung quanh: Khi nhận thấy tầm nhìn ngoại vi bị giảm, dễ va chạm khi di chuyển, cần được kiểm tra sớm.
• Sau chấn thương mắt hoặc phẫu thuật mắt: Những đối tượng này có nguy cơ cao bị bong võng mạc và cần theo dõi chặt chẽ khi có triệu chứng bất thường.

Ngoài ra, những người có yếu tố nguy cơ như cận thị nặng, đái tháo đường hoặc tiền sử bệnh lý võng mạc nên khám mắt định kỳ để phát hiện sớm tổn thương. Việc thăm khám kịp thời có ý nghĩa quyết định trong bảo tồn thị lực và giảm thiểu biến chứng.

Bong võng mạc có thể xuất phát từ nhiều cơ chế bệnh sinh khác nhau, liên quan đến tổn thương cấu trúc võng mạc, thay đổi dịch kính hoặc các bệnh lý toàn thân và tại mắt. Dưới đây là các nguyên nhân chính:

• Rách hoặc lỗ võng mạc: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Khi võng mạc xuất hiện vết rách hoặc lỗ thủng, dịch kính có thể thấm qua và tích tụ dưới võng mạc, làm tách lớp này khỏi biểu mô sắc tố.
• Thoái hóa dịch kính theo tuổi: Quá trình lão hóa làm dịch kính co lại và tách khỏi võng mạc, có thể tạo lực kéo gây rách võng mạc, đặc biệt ở người lớn tuổi.
• Cận thị nặng: Người cận thị cao thường có võng mạc mỏng và dễ bị thoái hóa, làm tăng nguy cơ xuất hiện vết rách và bong võng mạc.
• Chấn thương mắt: Tác động mạnh vào mắt có thể gây rách võng mạc hoặc làm thay đổi cấu trúc nội nhãn, dẫn đến bong võng mạc.
• Biến chứng sau phẫu thuật mắt: Đặc biệt là sau phẫu thuật đục thủy tinh thể hoặc các can thiệp nội nhãn khác, có thể làm thay đổi dịch kính và tăng nguy cơ bong võng mạc.
• Bệnh lý võng mạc do đái tháo đường: Sự hình thành các màng xơ và tân mạch có thể gây co kéo võng mạc, dẫn đến bong võng mạc co kéo.
• Các bệnh viêm hoặc u nội nhãn: Những tình trạng này có thể gây tích tụ dịch dưới võng mạc, dẫn đến bong võng mạc thanh dịch.

Những ai có nguy cơ mắc phải bong võng mạc?

Một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn so với dân số chung do đặc điểm giải phẫu, bệnh lý nền hoặc tiền sử can thiệp nhãn khoa, bao gồm:

• Người lớn tuổi, đặc biệt trên 50 tuổi, do quá trình thoái hóa dịch kính tự nhiên.
• Người bị cận thị nặng, có võng mạc mỏng và dễ bị thoái hóa.
• Bệnh nhân đã từng phẫu thuật mắt, đặc biệt là phẫu thuật đục thủy tinh thể.
• Người có tiền sử chấn thương mắt.
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý võng mạc như bệnh võng mạc đái tháo đường.
• Người có tiền sử bong võng mạc ở mắt còn lại hoặc có yếu tố gia đình. 

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải bong võng mạc

Bên cạnh các nhóm đối tượng nguy cơ, một số yếu tố bệnh sinh và toàn thân có thể thúc đẩy quá trình hình thành và tiến triển của bong võng mạc, làm tăng khả năng khởi phát bệnh trong thực tế lâm sàng:

• Thoái hóa dịch kính sau.
• Sự xuất hiện các vùng thoái hóa võng mạc ngoại vi (như thoái hóa dạng lưới).
• Tăng sinh dịch kính - võng mạc gây co kéo.
• Tình trạng viêm nội nhãn hoặc các bệnh lý mạch máu võng mạc.
• Khối u nội nhãn gây tích tụ dịch dưới võng mạc.
• Các yếu tố toàn thân như đái tháo đường, tăng huyết áp.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán bong võng mạc

Việc chẩn đoán bong võng mạc là một bước quan trọng nhằm xác định chính xác tình trạng bệnh, mức độ tổn thương cũng như nguyên nhân gây bệnh để có hướng xử trí phù hợp. Trên lâm sàng, chẩn đoán thường dựa vào sự kết hợp giữa triệu chứng cơ năng và các phương pháp thăm khám, cận lâm sàng chuyên sâu. Trong nhiều trường hợp, việc sử dụng phối hợp các kỹ thuật giúp tăng độ chính xác và hỗ trợ đánh giá toàn diện tình trạng võng mạc.

Soi đáy mắt 

Đây là phương pháp cơ bản và có giá trị chẩn đoán quyết định. Bác sĩ sử dụng đèn soi đáy mắt trực tiếp hoặc gián tiếp để quan sát toàn bộ võng mạc, bao gồm cả vùng ngoại vi. Hình ảnh võng mạc bị bong thường có dạng gồ lên, di động theo chuyển động của mắt, kèm theo có thể phát hiện các vết rách, lỗ thủng hoặc vùng thoái hóa. Phương pháp này cho phép đánh giá nhanh vị trí, phạm vi bong và tình trạng hoàng điểm.

Siêu âm nhãn cầu 

Siêu âm nhãn cầu là phương tiện đặc biệt hữu ích khi không thể quan sát đáy mắt do các môi trường trong suốt bị đục như xuất huyết dịch kính hoặc đục thủy tinh thể. Kỹ thuật này giúp xác định sự hiện diện của bong võng mạc, phân biệt với các bệnh lý khác như bong dịch kính sau, đồng thời đánh giá mức độ lan rộng và đặc điểm của bong (di động hay cố định, có co kéo hay không).

Khám sinh hiển vi với kính Volk

Được thực hiện bằng đèn khe kết hợp với các loại kính chuyên dụng (như kính Volk), phương pháp này cho phép quan sát chi tiết cấu trúc võng mạc trung tâm và ngoại vi với độ phóng đại cao. Nhờ đó, bác sĩ có thể phát hiện các tổn thương nhỏ như vết rách, lỗ võng mạc, vùng thoái hóa hoặc dấu hiệu co kéo mà soi đáy mắt thông thường có thể bỏ sót.

Chụp cắt lớp quang học (OCT)

OCT là kỹ thuật hình ảnh không xâm lấn, cung cấp các lát cắt có độ phân giải cao của võng mạc. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong đánh giá tổn thương vùng hoàng điểm, giúp xác định mức độ bong, sự tích tụ dịch dưới võng mạc và phân biệt các thể bong khác nhau như bong thanh dịch hay co kéo.

Chụp mạch huỳnh quang

Kỹ thuật này sử dụng thuốc nhuộm huỳnh quang để khảo sát hệ thống mạch máu võng mạc. Qua đó, bác sĩ có thể phát hiện các điểm rò rỉ, tân mạch hoặc bất thường mạch máu - những yếu tố có thể liên quan đến bong võng mạc, đặc biệt trong các trường hợp thanh dịch hoặc do bệnh lý mạch máu.

Đánh giá chức năng thị giác (thị lực và thị trường)

Đo thị lực giúp xác định mức độ suy giảm chức năng nhìn, đặc biệt là khi hoàng điểm bị ảnh hưởng. Khám thị trường giúp phát hiện các vùng mất thị giác ngoại vi tương ứng với vị trí bong võng mạc. Đây là những thông tin quan trọng trong đánh giá mức độ bệnh và theo dõi đáp ứng điều trị.

Phương pháp điều trị bong võng mạc hiệu quả

Điều trị bong võng mạc là một cấp cứu nhãn khoa, với mục tiêu chính là tái áp sát võng mạc, xử lý nguyên nhân gây bong và bảo tồn chức năng thị giác. Việc lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào loại bong (do rách, co kéo hay thanh dịch), vị trí tổn thương và mức độ lan rộng. Can thiệp càng sớm thì tiên lượng thị lực càng tốt, đặc biệt trước khi vùng hoàng điểm bị ảnh hưởng.

Hàn vết rách võng mạc 

Đây là phương pháp nền tảng trong điều trị bong võng mạc do rách hoặc trong các trường hợp rách võng mạc chưa bong. Laser quang đông hoặc lạnh đông tạo ra các điểm sẹo quanh vết rách, giúp “bịt kín” lỗ thủng và ngăn dịch kính xâm nhập dưới võng mạc. Phương pháp này có thể được thực hiện đơn lẻ hoặc kết hợp với các can thiệp khác.

Đai củng mạc

Kỹ thuật này sử dụng một dải silicone đặt bên ngoài củng mạc nhằm tạo áp lực từ ngoài vào, làm giảm lực kéo của dịch kính lên võng mạc tại vị trí vết rách. Trong quá trình phẫu thuật, dịch dưới võng mạc có thể được dẫn lưu. Đây là phương pháp kinh điển, đặc biệt hiệu quả ở bệnh nhân trẻ hoặc bong võng mạc do rách đơn giản.

Độn nội nhãn bằng khí 

Bác sĩ bơm một bóng khí vào buồng dịch kính để đẩy võng mạc áp sát trở lại lớp bên dưới. Sau đó, laser hoặc lạnh đông được sử dụng để cố định vết rách. Phương pháp này ít xâm lấn, phù hợp với một số trường hợp bong võng mạc khu trú, vị trí thuận lợi và không có nhiều vết rách.

Cắt dịch kính

Đây là phương pháp phẫu thuật hiện đại, trong đó dịch kính và các yếu tố gây co kéo được loại bỏ, sau đó thay thế bằng khí hoặc dầu silicone để giữ võng mạc ở vị trí bình thường. Cắt dịch kính thường được chỉ định trong các trường hợp phức tạp như bong võng mạc co kéo, bong rộng, có xuất huyết dịch kính hoặc thất bại với các phương pháp khác.

Điều trị theo nguyên nhân

Trong các trường hợp bong võng mạc không do rách (như bong thanh dịch hoặc co kéo), việc điều trị nguyên nhân đóng vai trò quan trọng. Ví dụ, bong võng mạc do viêm có thể đáp ứng với corticosteroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch; trong khi các trường hợp liên quan đến khối u nội nhãn có thể cần điều trị chuyên biệt như quang đông hoặc liệu pháp quang động.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của bong võng mạc

Chế độ sinh hoạt:

• Tránh các hoạt động gây rung lắc mạnh hoặc tăng áp lực nội nhãn như nâng vật nặng, vận động mạnh đột ngột.
• Hạn chế các động tác cúi đầu thấp hoặc thay đổi tư thế nhanh, đặc biệt sau can thiệp điều trị.
• Tuân thủ tư thế đầu theo hướng dẫn của bác sĩ nếu đã được bơm khí nội nhãn.
• Bảo vệ mắt khỏi chấn thương bằng cách sử dụng kính bảo hộ khi cần thiết.
• Khám mắt định kỳ, đặc biệt ở người có cận thị nặng hoặc tiền sử bệnh lý võng mạc.
• Kiểm soát tốt các bệnh lý nền như đái tháo đường, tăng huyết áp để giảm nguy cơ tổn thương võng mạc.

Chế độ dinh dưỡng: 

• Tăng cường thực phẩm giàu vitamin A (cà rốt, gan, trứng) giúp duy trì chức năng tế bào thị giác.
• Bổ sung các chất chống oxy hóa như vitamin C, E (trái cây họ cam quýt, hạt, rau xanh) nhằm bảo vệ võng mạc khỏi tổn thương oxy hóa.
• Cung cấp đủ lutein và zeaxanthin (có trong rau lá xanh đậm như cải bó xôi, cải xoăn) hỗ trợ sức khỏe hoàng điểm.
• Bổ sung omega-3 (cá biển như cá hồi, cá thu) giúp duy trì cấu trúc và chức năng võng mạc.
• Uống đủ nước và duy trì chế độ ăn cân đối, hạn chế thực phẩm nhiều đường và chất béo bão hòa.

Phương pháp phòng ngừa bong võng mạc hiệu quả

Phòng ngừa bong võng mạc tập trung vào việc phát hiện sớm các tổn thương võng mạc, kiểm soát yếu tố nguy cơ và bảo vệ mắt khỏi các tác nhân gây hại. Mặc dù không phải mọi trường hợp đều có thể phòng ngừa hoàn toàn, nhưng các biện pháp dưới đây có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và hạn chế biến chứng.

• Khám mắt định kỳ: Thăm khám chuyên khoa mắt định kỳ giúp phát hiện sớm các tổn thương như rách võng mạc, thoái hóa võng mạc ngoại vi hoặc bong dịch kính sau. Đặc biệt quan trọng ở người cận thị nặng, người lớn tuổi hoặc có tiền sử bệnh lý võng mạc.
• Điều trị sớm các tổn thương võng mạc: Các vết rách hoặc lỗ võng mạc chưa gây bong có thể được xử trí bằng laser quang đông hoặc lạnh đông nhằm ngăn ngừa tiến triển thành bong võng mạc thực sự.
• Kiểm soát bệnh lý toàn thân: Quản lý tốt các bệnh như đái tháo đường, tăng huyết áp giúp hạn chế tổn thương mạch máu võng mạc và giảm nguy cơ bong võng mạc co kéo hoặc thanh dịch.
• Bảo vệ mắt khỏi chấn thương: Sử dụng kính bảo hộ khi tham gia lao động, thể thao hoặc môi trường có nguy cơ cao giúp giảm nguy cơ chấn thương mắt gây bong võng mạc.
• Theo dõi sau phẫu thuật mắt: Những người đã phẫu thuật đục thủy tinh thể hoặc can thiệp nội nhãn cần được theo dõi định kỳ để phát hiện sớm các biến chứng liên quan đến võng mạc.
• Nhận biết và xử trí sớm triệu chứng: Khi xuất hiện các dấu hiệu như chớp sáng, ruồi bay tăng đột ngột, nhìn mờ hoặc cảm giác màn che trước mắt, cần đi khám ngay để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Chế độ sinh hoạt hợp lý, tránh các hoạt động gây tăng áp lực nội nhãn đột ngột, kết hợp dinh dưỡng đầy đủ giúp hỗ trợ sức khỏe võng mạc và giảm nguy cơ tiến triển bệnh.