U mềm lây là gì? Triệu chứng, nguyên nhân, cách điều trị và phòng ngừa

U mềm lây (tên tiếng Anh là Molluscum Contagiosum) là một bệnh da liễu lành tính do virus Molluscum contagiosum (MCV) thuộc họ Poxviridae gây ra. Virus này lây nhiễm vào các tế bào biểu mô sừng của da (Keratinocytes), kích thích chúng tăng sinh và hình thành nên các khối u nhỏ nổi trên bề mặt da. Mặc dù là một bệnh nhiễm trùng, nhưng u mềm lây thường chỉ khu trú tại lớp thượng bì và không xâm nhập vào máu hay các cơ quan nội tạng.

Bệnh có diễn tiến tự giới hạn, nghĩa là trong nhiều trường hợp ở người khỏe mạnh, các nốt u có thể tự biến mất sau khoảng 6 đến 12 tháng mà không cần điều trị. Tuy nhiên, ở một số trường hợp, bệnh có thể kéo dài dai dẳng đến vài năm (thậm chí 3 đến 5 năm) và lan rộng ra toàn thân nếu người bệnh gãi hoặc làm vỡ nốt mụn, gây ảnh hưởng lớn đến thẩm mỹ và chất lượng cuộc sống.

Những dấu hiệu và triệu chứng của u mềm lây 

Biểu hiện lâm sàng của u mềm lây rất đặc trưng và dễ nhận biết. Sau thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 tuần đến 6 tháng, trên da người bệnh sẽ bắt đầu xuất hiện các tổn thương cơ bản với những đặc điểm sau:

• Hình thái tổn thương: Là các nốt sần nhỏ, chắc, nổi gồ lên trên bề mặt da, có hình bán cầu hoặc hình mái vòm. Kích thước các nốt thường dao động từ 2 mm đến 5 mm.
• Màu sắc: Các nốt thường có màu da bình thường, màu trắng ngọc trai, màu hồng nhạt hoặc hơi vàng. Bề mặt nốt u thường nhẵn bóng, trơn láng như sáp.
• Đặc điểm "lõm trung tâm": Đây là dấu hiệu quan trọng nhất để chẩn đoán. Ở giữa nốt sẩn thường có một vết lõm nhỏ (giống như cái rốn). Khi dùng kim chọc hoặc nặn, bên trong nốt sẽ thoát ra một chất trắng đục lổn nhổn như bã đậu (đây chính là các tiểu thể virus).

Biến chứng có thể gặp khi mắc u mềm lây 

Mặc dù là bệnh lành tính, nhưng u mềm lây có thể gây ra một số biến chứng phiền toái nếu không được chăm sóc đúng cách:

• Bội nhiễm vi khuẩn: Do cảm giác ngứa, trẻ em thường hay cào gãi làm xước các nốt u, tạo điều kiện cho vi khuẩn (như tụ cầu vàng) xâm nhập gây chốc lở, sưng đau, chảy mủ và có thể dẫn đến áp xe da.
• Viêm da xung quanh u mềm: Là phản ứng chàm hóa xung quanh các nốt u mềm, biểu hiện bằng các mảng da khô, đỏ và ngứa dữ dội bao quanh tổn thương. Đây thực chất là dấu hiệu cho thấy hệ miễn dịch đang tấn công virus.
• Sẹo: Bản thân u mềm lây khi tự khỏi thường không để lại sẹo. Tuy nhiên, nếu bị nhiễm trùng hoặc do can thiệp điều trị thủ thuật (nạo, đốt) quá sâu, bệnh có thể để lại sẹo lõm hoặc sẹo mất sắc tố vĩnh viễn.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để thăm khám ngay khi có các dấu hiệu sau:

• Các nốt mụn lan rộng nhanh chóng sang các vùng da khác hoặc lây sang người thân trong gia đình.
• Tổn thương có dấu hiệu sưng tấy, đỏ, nóng, đau nhức hoặc chảy mủ vàng (dấu hiệu nhiễm trùng).
• Các nốt u mọc ở vùng mi mắt gây cộm, đỏ mắt hoặc ảnh hưởng đến tầm nhìn.
• Người bệnh có cơ địa viêm da cơ địa hoặc đang mắc các bệnh suy giảm miễn dịch.
• Bệnh kéo dài không khỏi gây ảnh hưởng đến thẩm mỹ và tâm lý.

Nguyên nhân duy nhất gây bệnh là do nhiễm virus Molluscum contagiosum (MCV). Virus này lây truyền rất dễ dàng từ người sang người thông qua các con đường sau:

• Tiếp xúc da kề da trực tiếp: Đây là con đường lây lan phổ biến nhất. Việc chạm vào nốt u của người bệnh khi chơi đùa, ôm ấp hoặc quan hệ tình dục sẽ khiến virus xâm nhập vào các vết xước nhỏ trên da người lành.
• Tiếp xúc gián tiếp qua vật trung gian (Fomites): Virus MCV có thể tồn tại trên bề mặt các vật dụng cá nhân. Việc dùng chung khăn tắm, quần áo, ga trải giường, bông tắm, dao cạo râu hoặc dụng cụ thể thao với người bệnh là nguồn lây nhiễm tiềm tàng.
• Tự lây nhiễm: Khi người bệnh sờ, cào hoặc gãi vào các nốt u rồi chạm vào vùng da lành khác trên cơ thể, virus sẽ được gieo rắc và hình thành các tổn thương mới.

Những ai có nguy cơ mắc phải u mềm lây? 

Bất kỳ ai cũng có thể bị nhiễm virus MCV nhưng một số nhóm đối tượng sau đây có nguy cơ mắc bệnh cao hơn hẳn:

• Trẻ em trong độ tuổi từ 1 đến 10 tuổi do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và thường xuyên có các tiếp xúc gần gũi trong môi trường nhà trẻ, trường học.
• Người mắc bệnh viêm da cơ địa (chàm thể tạng). Hàng rào bảo vệ da bị tổn thương ở những bệnh nhân này tạo cửa ngõ thuận lợi cho virus xâm nhập và phát triển lan rộng.
• Người suy giảm miễn dịch, bao gồm bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS, người đang điều trị hóa trị ung thư hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch dài ngày.
• Người lớn có hoạt động tình dục không an toàn với nhiều bạn tình.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải u mềm lây 

Môi trường sống và thói quen sinh hoạt cũng ảnh hưởng đến khả năng lây nhiễm:

• Môi trường ẩm ướt: Virus phát triển mạnh trong điều kiện ấm và ẩm. Do đó, những người thường xuyên đi bơi tại các hồ bơi công cộng, sử dụng phòng xông hơi hay sống ở vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm có nguy cơ cao hơn.
• Vệ sinh kém: Thói quen dùng chung vật dụng cá nhân và lười rửa tay tạo điều kiện cho virus lây lan.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán u mềm lây 

Việc chẩn đoán u mềm lây thường khá đơn giản và chủ yếu dựa vào thăm khám lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa, vì hình thái tổn thương rất đặc trưng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp không điển hình, bác sĩ có thể cần thực hiện thêm các phương pháp hỗ trợ:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ quan sát tổn thương dưới kính lúp hoặc đèn soi da (Dermoscopy) để tìm kiếm các đặc điểm như vết lõm trung tâm, cấu trúc mạch máu dạng vương miện hoặc dạng chấm xung quanh nốt u.
• Soi tươi dịch tiết: Bác sĩ nặn lấy chất bã đậu trong nốt u, phết lên lam kính và nhuộm Giemsa hoặc Gram để soi dưới kính hiển vi. Sự hiện diện của các tiểu thể mềm (tiểu thể Henderson-Paterson) là bằng chứng xác nhận chẩn đoán.

Phương pháp điều trị u mềm lây

Mục tiêu điều trị là loại bỏ tổn thương để ngăn ngừa lây lan, hạn chế sẹo và giải quyết vấn đề thẩm mỹ. Tùy thuộc vào độ tuổi, số lượng nốt u và mong muốn của người bệnh, bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định phác đồ phù hợp:

• Theo dõi: Đối với trẻ nhỏ có ít nốt u và không gây khó chịu, bác sĩ có thể khuyên không cần can thiệp gì vì bệnh sẽ tự khỏi khi hệ miễn dịch nhận diện được virus.
• Biện pháp cơ học: Bác sĩ sử dụng thìa nạo (Curettage) để nạo bỏ nhân u mềm hoặc dùng liệu pháp lạnh (Cryotherapy) bằng Nitơ lỏng để phá hủy nốt u. Ngoài ra, laser CO2 hoặc laser xung màu cũng là phương pháp hiệu quả để loại bỏ tổn thương nhanh chóng nhưng có thể gây đau và tốn kém hơn.
• Điều trị hỗ trợ: Sử dụng kem dưỡng ẩm để giảm ngứa nếu có chàm hóa xung quanh và dùng kháng sinh bôi hoặc uống nếu có bội nhiễm vi khuẩn.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của u mềm lây 

Chế độ sinh hoạt: 

Việc thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân và cách ly nguồn lây là biện pháp dự phòng duy nhất và hiệu quả nhất. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau để tránh lây bệnh cho người khác, cụ thể: 

• Tuyệt đối không cào, gãi hay tự ý nặn các nốt u tại nhà vì dịch tiết chứa virus sẽ dây ra tay và lây sang vùng da lành.
• Che phủ các nốt u bằng băng gạc cá nhân hoặc quần áo dài tay khi đi học, đi làm hoặc khi tiếp xúc với người khác.
• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt là sau khi chạm vào vùng da bị bệnh.

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng đóng vai trò then chốt trong việc củng cố hệ miễn dịch, giúp cơ thể rút ngắn thời gian nhiễm bệnh và hạn chế lây lan, cụ thể:

• Tăng cường vitamin và khoáng chất: Ưu tiên các loại trái cây, rau củ giàu vitamin C (cam, ổi, ớt chuông) và vitamin A (cà rốt, bí đỏ, khoai lang) để nâng cao sức đề kháng tự nhiên và bảo vệ toàn vẹn niêm mạc da.
• Bổ sung kẽm: Kẽm là vi chất quan trọng giúp tăng cường chức năng miễn dịch và hỗ trợ quá trình lành thương của da. Người bệnh nên ăn nhiều thịt bò, hải sản, các loại đậu và hạt bí.
• Hạn chế thực phẩm gây viêm: Giảm thiểu lượng đường tinh luyện, bánh kẹo ngọt và thực phẩm chế biến sẵn (đồ hộp, xúc xích) vì chúng có thể làm suy yếu phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với virus.

Phương pháp phòng ngừa u mềm lây

Để bảo vệ cộng đồng và người thân trong gia đình cần tuân thủ các biện pháp sau:

• Không dùng chung vật dụng cá nhân: Mỗi người trong gia đình nên có khăn mặt, khăn tắm, bông tắm và dao cạo râu riêng. Giặt quần áo, khăn trải giường của người bệnh bằng chế độ nước nóng và sấy khô để tiêu diệt virus.
• Quan hệ tình dục an toàn: Người lớn bị u mềm lây ở vùng sinh dục cần kiêng quan hệ tình dục cho đến khi các nốt u lặn hoàn toàn hoặc đã được bác sĩ điều trị dứt điểm. Bao cao su không bảo vệ được 100% vì virus có thể nằm ở vùng da mà bao cao su không che phủ tới.
• Vệ sinh môi trường: Thường xuyên vệ sinh đồ chơi của trẻ em, tay nắm cửa và các bề mặt tiếp xúc chung bằng dung dịch sát khuẩn.

U mềm lây tuy là bệnh lành tính và có thể tự khỏi nhưng lại gây mất thẩm mỹ và phiền toái lớn trong sinh hoạt hàng ngày. Người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối các nguyên tắc vệ sinh cá nhân để tránh lây nhiễm cho người xung quanh và ngăn ngừa bệnh tái phát.