Trật khớp lưng: Nguy cơ, chẩn đoán, cách điều trị và phòng ngừa

Trật khớp lưng (hay còn gọi là trật cột sống ngực - thắt lưng) là tình trạng mất sự liên kết giải phẫu bình thường giữa hai đốt sống liền kề ở vùng lưng. Do cấu trúc của cột sống vùng ngực và thắt lưng rất vững chắc nhờ hệ thống khung sườn và các dây chằng dày, nên chấn thương này thường chỉ xảy ra khi có một lực tác động cực lớn. 

Trong y khoa, trật khớp lưng thường đi kèm với gãy xương (gãy trật) và gây ra sự mất vững cột sống nghiêm trọng. Vị trí thường gặp nhất là vùng chuyển tiếp ngực - thắt lưng (T11 - L2), nơi chịu áp lực cơ học lớn nhất của cơ thể.

Những dấu hiệu và triệu chứng của trật khớp lưng 

Các triệu chứng lâm sàng của trật khớp lưng thường rất rầm rộ và xuất hiện ngay lập tức sau tai nạn. Người bệnh và người sơ cứu có thể nhận diện tình trạng này thông qua các biểu hiện sau:

• Đau lưng dữ dội: Cảm giác đau chói tại vị trí đốt sống bị trật, đau tăng lên khi thở sâu hoặc ho và lan ra dọc theo khung sườn hoặc xuống hai chân.
• Biến dạng cột sống: Có thể quan sát thấy vùng lưng bị gù nhọn đột ngột, có bậc thang giữa các gai sau đốt sống hoặc cột sống bị lệch trục sang một bên.
• Mất chức năng vận động: Bệnh nhân có thể bị liệt hoàn toàn hai chi dưới (liệt mềm hoặc liệt cứng) ngay sau tai nạn do tủy sống bị cắt ngang hoặc chèn ép.
• Rối loạn cảm giác: Xuất hiện vùng mất cảm giác hoặc tê bì từ ngang mức tổn thương trở xuống (ví dụ tổn thương T10 sẽ mất cảm giác từ rốn xuống).
• Rối loạn cơ tròn: Bệnh nhân mất khả năng tự chủ trong việc đại tiện và tiểu tiện hoặc bị bí tiểu do tổn thương chóp tủy.
• Dấu hiệu sốc tủy: Trong giai đoạn đầu, bệnh nhân có thể mất toàn bộ phản xạ gân xương và trương lực cơ ở phần cơ thể dưới mức tổn thương.

Biến chứng có thể gặp khi bị trật khớp lưng 

Tổn thương tại cột sống lưng nếu không được phẫu thuật và hồi sức tốt sẽ để lại những di chứng nặng nề suốt đời. Các biến chứng thường gặp bao gồm:

• Liệt vĩnh viễn hai chi dưới: Đây là hậu quả nặng nề nhất khi tủy sống bị đứt hoàn toàn hoặc dập nát không thể hồi phục.
• Loét tì đè: Do mất cảm giác và nằm bất động lâu ngày, vùng da ở cùng cụt, gót chân và mông rất dễ bị hoại tử và nhiễm trùng.
• Nhiễm trùng đường tiết niệu: Việc đặt ống thông tiểu kéo dài và ứ đọng nước tiểu trong bàng quang tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
• Đau thần kinh mãn tính: Những cơn đau rát bỏng hoặc đau nhói dai dẳng ở vùng lưng và chân gây suy nhược cơ thể và trầm cảm.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Mọi chấn thương mạnh vào vùng lưng đều phải được coi là gãy trật cột sống cho đến khi có chẩn đoán loại trừ từ bác sĩ chuyên khoa. Cần gọi cấp cứu 115 ngay lập tức nếu nạn nhân có các dấu hiệu:

• Đau lưng dữ dội sau khi chấn thương, tai nạn giao thông hoặc bị vật nặng đè vào người.
• Không thể cử động chân hoặc than phiền về cảm giác tê bì, mất cảm giác ở chân và vùng bụng.
• Mất kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện ngay tại hiện trường tai nạn.

Cơ chế gây trật khớp lưng thường là sự phối hợp của lực nén dọc trục, lực gấp và lực xoay. Các nguyên nhân phổ biến được ghi nhận tại các trung tâm chấn thương chỉnh hình bao gồm:

• Tai nạn giao thông: Chiếm tỷ lệ cao nhất, đặc biệt là tai nạn ô tô lật hoặc xe máy va chạm mạnh khiến người bị văng ra xa.
• Tai nạn lao động: Bị vật nặng như tường đổ, bao tải hàng hoặc máy móc rơi đè trực tiếp lên vùng lưng khi đang cúi.
• Chấn thương thể thao: Các môn thể thao mạo hiểm như leo núi, đua xe địa hình hoặc các môn đối kháng mạnh.

Những ai có nguy cơ mắc phải trật khớp lưng? 

Tương tự như các chấn thương cột sống khác, nhóm đối tượng có nguy cơ cao thường liên quan đến độ tuổi lao động và tính chất công việc:

• Nam giới trong độ tuổi lao động: Đây là nhóm tham gia chính vào các hoạt động sản xuất nặng nhọc và giao thông nên tỷ lệ mắc bệnh cao nhất.
• Công nhân xây dựng: Những người làm việc ở độ cao lớn hoặc trong môi trường hầm mỏ thiếu an toàn.
• Người điều khiển phương tiện giao thông: Đặc biệt là những người lái xe đường dài hoặc thường xuyên di chuyển trên các cung đường nguy hiểm.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải trật khớp lưng 

Một số tình trạng bệnh lý có sẵn có thể làm cột sống yếu đi và dễ bị trật gãy ngay cả với lực tác động vừa phải:

• Viêm cột sống dính khớp: Cột sống bị vôi hóa dính liền thành một khối cứng nên rất giòn và dễ gãy trật khi bị va đập.
• Loãng xương: Mật độ xương thấp làm giảm khả năng chịu lực của thân đốt sống, dễ dẫn đến lún và trượt đốt sống.
• Các dị tật cột sống bẩm sinh: Tình trạng hở eo hoặc dị dạng thân đốt sống làm mất tính ổn định vốn có của hệ trục.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán trật khớp lưng 

Để đưa ra phác đồ điều trị chính xác, bác sĩ chuyên khoa cần đánh giá toàn diện mức độ tổn thương xương và thần kinh. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm:

• Thăm khám lâm sàng: Đánh giá bảng điểm ASIA để xác định mức độ liệt và phân loại tổn thương tủy hoàn toàn hay không hoàn toàn.
• Chụp X-quang cột sống thẳng nghiêng: Giúp quan sát sự di lệch của đường cong sinh lý, gãy thân đốt sống và trật khớp.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan): Đây là phương pháp tối ưu để đánh giá chi tiết các mảnh vỡ xương, mức độ hẹp ống sống và tổn thương các khối bên.
• Chụp cộng hưởng từ (MRI): Bắt buộc thực hiện để đánh giá tình trạng phù nề tủy, chảy máu trong tủy và đứt các dây chằng dọc trước, dọc sau.

Phương pháp điều trị trật khớp lưng

Mục tiêu tối thượng là giải phóng chèn ép tủy, làm vững cột sống và phục hồi chức năng sớm. Các phương pháp điều trị bao gồm:

• Sơ cứu đúng cách: Cố định bệnh nhân trên ván cứng, tuyệt đối không bế xốc nách hay cõng bệnh nhân để tránh làm đứt tủy thứ phát.
• Sử dụng thuốc: Trong 8 giờ đầu, bác sĩ chuyên khoa có thể chỉ định Methylprednisolone liều cao để giảm phù tủy (tùy trường hợp).
• Phẫu thuật cố định cột sống: Sử dụng hệ thống vít nẹp qua cuống cung (pedicle screws) và thanh nối để nắn chỉnh khớp trật và làm cứng cột sống.
• Phẫu thuật giải ép: Mở cung sau hoặc lấy bỏ thân đốt sống vỡ để giải phóng tủy sống khỏi sự chèn ép của xương và máu tụ.
• Phục hồi chức năng: Tập vật lý trị liệu hô hấp, vận động thụ động khớp và tập đi (nếu còn chức năng) ngay sau mổ để ngăn ngừa biến chứng.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của trật khớp lưng 

Chế độ sinh hoạt:

Quá trình hồi phục sau phẫu thuật trật khớp lưng yêu cầu sự kiên trì và tuân thủ nghiêm ngặt chế độ chăm sóc. Bệnh nhân cần lưu ý:

• Tuân thủ việc mang áo nẹp: Bệnh nhân cần đeo áo nẹp lưng cứng (TLSO) khi ngồi dậy hoặc đi lại trong 3 đến 6 tháng đầu để hỗ trợ cột sống hàn xương.
• Chăm sóc da vùng tì đè: Nếu bệnh nhân bị liệt, người nhà cần trở mình cho bệnh nhân mỗi 2 giờ một lần và sử dụng nệm hơi để chống loét.
• Tập luyện hô hấp: Thực hiện các bài tập thở sâu và vỗ rung lồng ngực hàng ngày để tránh viêm phổi do nằm lâu.
• Kiểm soát đại tiểu tiện: Thực hiện thông tiểu ngắt quãng hoặc tập phản xạ đại tiện theo giờ để tránh nhiễm trùng và táo bón.

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc liền xương và chống loét cho người bệnh. Cần chú trọng các nhóm thực phẩm sau:

• Tăng cường protein: Ăn nhiều thịt, cá, trứng, sữa để cung cấp đạm giúp lành vết mổ và ngăn ngừa teo cơ.
• Bổ sung chất xơ: Ăn nhiều rau xanh, khoai lang và uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để chống táo bón (vấn đề rất thường gặp ở bệnh nhân cột sống).
• Thực phẩm giàu canxi và vitamin D: Giúp tăng mật độ xương và hỗ trợ quá trình can xương (liền xương) diễn ra nhanh hơn.

Phương pháp phòng ngừa trật khớp lưng

Vì không có vắc xin hay thuốc phòng ngừa, biện pháp duy nhất là giảm thiểu các nguy cơ tai nạn trong cuộc sống. Chúng ta cần thực hiện các biện pháp sau:

• Trang bị bảo hộ lao động: Luôn đeo dây đai an toàn khi làm việc trên cao và tuân thủ quy trình an toàn tại công trường.
• Lái xe an toàn: Tuân thủ luật giao thông, không phóng nhanh vượt ẩu và luôn thắt dây an toàn khi ngồi trên xe ô tô.
• Cẩn trọng trong sinh hoạt: Sử dụng thang vững chắc khi sửa chữa nhà cửa và lắp đặt tay vịn cầu thang cho người cao tuổi.
• Rèn luyện thể lực: Tập luyện các bài tập làm khỏe khối cơ lưng và bụng (cơ lõi) để tạo bộ khung vững chắc bảo vệ cột sống.

Trật khớp lưng là một biến cố y khoa nặng nề có thể thay đổi hoàn toàn cuộc sống của người bệnh và tạo gánh nặng lớn cho gia đình. Tuy nhiên, với sự tiến bộ của phẫu thuật thần kinh và vật lý trị liệu, cơ hội phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng của bệnh nhân ngày càng được nâng cao. Điều quan trọng nhất là mỗi người hãy luôn ý thức giữ gìn an toàn cho bản thân trong mọi hoạt động để bảo vệ sức khỏe cơ - xương - khớp.