Tràn dịch màng bụng là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa

Tràn dịch màng bụng là sự tích tụ dịch giữa hai lớp phúc mạc. Phúc mạc là một tấm mô bao phủ các cơ quan trong ổ bụng, bao gồm dạ dày, ruột, gan và thận.

Phúc mạc được tạo thành từ hai lớp. Một lớp lót thành khoang phúc mạc và lớp kia bao phủ các cơ quan. Thông thường, các lớp này tạo ra một lượng nhỏ dịch. Lượng dịch này cho phép các cơ quan của bạn trượt nhẹ khi bạn di chuyển. Khi dịch tích tụ giữa hai lớp, bụng của bạn sẽ sưng lên, được gọi là tràn dịch màng bụng. Sự tích tụ dịch có thể làm cho bụng trông giống như một quả dưa hấu hoặc một quả bóng rổ.

Tràn dịch màng bụng có thể gây khó chịu và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Các phương pháp điều trị như thuốc, thực phẩm ít natri và các thủ thuật như chọc dò có thể giúp cải thiện các triệu chứng và giảm nguy cơ biến chứng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của tràn dịch màng bụng

Tràn dịch màng bụng có thể phát triển trong vài tuần, nhưng đôi khi nó có thể xảy ra chỉ trong vài ngày. Các triệu chứng chính của tràn dịch màng bụng là:

• Bụng phình to;
• Tăng cân nhanh;
• Phù nề mắt cá chân.

Các triệu chứng khác, do áp lực dịch tích tụ gây ra, bao gồm:

• Khó thở;
• Cảm giác đầy bụng hoặc nặng bụng;
• Đầy hơi;
• Đau bụng;
• Khó tiêu;
• Táo bón;
• Đau lưng;
• Khó khăn khi ngồi thoải mái và di chuyển;
• Quần áo cảm thấy chật hơn;
• Chán ăn;
• Mệt mỏi và yếu sức;
• Buồn nôn và nôn mửa;
• Đi tiểu nhiều.

Biến chứng có thể gặp khi bị tràn dịch màng bụng 

Tràn dịch màng bụng có thể dẫn đến các biến chứng sau:

• Đau bụng mãn tính: Sự tích tụ dịch có thể dẫn đến đau, khó chịu và khó thở. Các triệu chứng này có thể cản trở khả năng ăn uống, đi lại và thực hiện các hoạt động hàng ngày của bạn.
• Nhiễm trùng: Viêm phúc mạc xảy ra khi dịch trong ổ bụng bị nhiễm trùng. Cần phải điều trị kháng sinh lâu dài để ngăn ngừa nhiễm trùng tái phát. Nhiễm trùng dịch màng bụng có thể dẫn đến nhiễm trùng ổ bụng và suy thận.
• Tràn dịch màng phổi: Dịch ổ bụng có thể rò rỉ vào ngực và phổi. Điều này gây khó thở, ho và thiếu oxy trong máu. Bạn có thể cần chọc dịch màng phổi để loại bỏ dịch.
• Thoát vị liên quan đến tràn dịch màng bụng: Sự gia tăng áp lực ổ bụng có thể dẫn đến thoát vị, bao gồm thoát vị rốn hoặc thoát vị bẹn.
• Suy thận: Nếu xơ gan nặng hơn, nó có thể dẫn đến suy thận.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nếu bạn bị xơ gan và nhận thấy các triệu chứng sau, hãy đến cơ sở khám chữa bệnh gần nhất để được thăm khám kịp thời:

• Tăng cân nhanh chóng;
• Tăng kích thước bụng;
• Khó thở.

Ngoài ra, nếu bạn bị bệnh gan kèm theo tràn dịch màng bụng, không được dùng thuốc giảm đau NSAID (ví dụ: Ibuprofen hoặc naproxen) vì những loại thuốc này có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng, bao gồm suy thận.

Tràn dịch màng bụng xảy ra khi dịch tích tụ trong không gian trong bụng của bạn. Nguyên nhân phổ biến nhất của tràn dịch màng bụng là xơ gan. Uống quá nhiều rượu là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây xơ gan.

Xơ gan làm tổn thương gan và ảnh hưởng đến cách máu chảy qua nó. Tổn thương này có thể làm tăng áp lực trong tĩnh mạch cửa, tĩnh mạch mang máu đến gan. Tăng áp lực này gửi tín hiệu không chính xác đến thận của bạn để giữ lại natri và nước. Khi quá trình này diễn ra đủ lâu, muối và nước sẽ tràn ra khoang bụng của bạn.

Mặc dù xơ gan là nguyên nhân phổ biến nhất, nhưng nó không phải là nguyên nhân duy nhất. Các tình trạng khác có thể gây ra tràn dịch màng bụng bao gồm:

• Suy tim sung huyết.
• Suy thận.
• Ung thư: Ung thư các cơ quan trong ổ bụng và vùng chậu. Ung thư có thể gây tràn dịch màng bụng bao gồm ung thư buồng trứng, ung thư tử cung, ung thư ruột, ung thư dạ dày, ung thư tuyến tụy và ung thư gan.
• Ung thư di căn: Ung thư bắt đầu bên ngoài ổ bụng nhưng đã lan rộng, bao gồm ung thư phổi và ung thư vú.
• Nhiễm trùng.
• Viêm tụy.
• Lọc máu.
• Suy dinh dưỡng nghiêm trọng.

Tràn dịch màng bụng gây ra bởi ung thư thường xảy ra với ung thư tiến triển hoặc tái phát. Ung thư có thể gây ra dịch tích tụ thông qua các cơ chế sau:

• Tế bào ung thư kích thích niêm mạc ổ bụng, làm nó sản xuất quá nhiều dịch.
• Các tuyến bạch huyết trong ổ bụng bị tắc, khiến dịch không thể thoát nước đúng cách.
• Ung thư đã di căn đến gan, làm tăng áp lực trong các mạch máu lân cận, buộc dịch phải thoát ra.
• Gan không thể tạo đủ protein máu, dẫn đến dịch rò rỉ từ tĩnh mạch vào ổ bụng.

Tràn dịch màng bụng cũng có thể là tác dụng phụ của một số loại thuốc điều trị ung thư.

Những ai có nguy cơ mắc phải tràn dịch màng bụng? 

Những người có nguy cơ cao nhất phát triển tràn dịch màng bụng là những người mắc các tình trạng gây ra xơ gan. Các tình trạng này bao gồm:

• Rối loạn sử dụng rượu.
• Viêm gan B và C.
• Viêm gan tự miễn.
• Rối loạn chuyển hóa chất béo.
• Bệnh gan di truyền như bệnh huyết sắc tố, bệnh Wilson và thiếu hụt alpha-1 antitrypsin.
• Mắc ung thư giai đoạn tiến triển hoặc tái phát.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải tràn dịch màng bụng 

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh bao gồm:

• Tiền sử bệnh gan mãn tính: Bất kỳ tình trạng nào làm tăng nguy cơ xơ gan đều làm tăng nguy cơ phát triển tràn dịch màng bụng.
• Tăng áp lực tĩnh mạch cửa: Tổn thương gan làm tăng áp lực trong tĩnh mạch cửa.
• Ung thư lan rộng: Tràn dịch màng bụng ác tính thường chỉ xảy ra khi ung thư đã tiến triển hoặc tái phát.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán tràn dịch màng bụng

Bác sĩ sẽ thực hiện khám thực thể và kiểm tra bụng để tìm dấu hiệu tích tụ dịch. Họ sẽ hỏi về các triệu chứng và tiền sử bệnh của bạn.

Các xét nghiệm được khuyến nghị để xác nhận chẩn đoán và tìm nguyên nhân bao gồm:

• Xét nghiệm máu và nước tiểu: Các mẫu máu và nước tiểu có thể được xét nghiệm để kiểm tra chức năng gan và thận của bạn.
• Siêu âm hoặc CT scan: Các hình ảnh này cho thấy khu vực bụng chi tiết hơn. Chúng có thể cho thấy các khu vực tích tụ dịch cũng như kích thước gan của bạn.
• MRI: Có thể được yêu cầu để tìm nguyên nhân của tràn dịch màng bụng và phát hiện bất kỳ khối u nào (nếu có).

Phương pháp điều trị tràn dịch màng bụng

Mặc dù tràn dịch màng bụng không thể chữa khỏi, các thay đổi lối sống và điều trị có thể làm giảm các biến chứng. Điều trị nhằm mục đích giảm sự tích tụ dịch trong bụng của bạn.

Việc điều trị được khuyến nghị dựa trên các yếu tố như mức độ nghiêm trọng của tràn dịch màng bụng, tiền sử bệnh và sức khỏe tổng thể của gan.

Các phương pháp điều trị mà bác sĩ thường thử đầu tiên bao gồm:

• Hạn chế natri: Hạn chế natri nạp vào cơ thể xuống dưới 2.000 mg mỗi ngày. Chế độ ăn ít muối là một trong những phương pháp điều trị hiệu quả nhất. Một chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp bạn tạo ra một kế hoạch ăn uống lành mạnh và dạy bạn cách đọc nhãn thực phẩm để tránh thực phẩm nhiều natri.
• Thuốc lợi tiểu: Các loại thuốc này giúp thận của bạn loại bỏ natri và dịch thừa.
• Điều trị bệnh nền: Trong trường hợp nếu ung thư là nguyên nhân gây tràn dịch màng bụng, hóa trị liệu có thể giúp thu nhỏ khối u và ngăn dịch tích tụ. Nếu bị nhiễm trùng dịch báng, cần dùng kháng sinh theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Nếu các phương pháp điều trị trên không đủ để cải thiện tràn dịch màng bụng, bạn có thể cần các liệu pháp khác:

• Chọc dò màng bụng: Thủ thuật này có thể loại bỏ một lượng lớn dịch dư thừa và có thể được thực hiện thường xuyên khi cần thiết. Thủ thuật này có thể được thực hiện nếu bạn khó thở hoặc thuốc lợi tiểu không hiệu quả.
• Tạo đường thông cửa chủ trong gan qua tĩnh mạch cảnh (TIPS): Thủ thuật này tạo ra một đường dẫn mới cho máu đi vòng qua gan. Điều này có thể ngăn dịch rò rỉ vào bụng. TIPS có thể phù hợp nếu tràn dịch màng bụng không đáp ứng với các liệu pháp khác.
• Ghép gan: Có thể cần thiết trong các trường hợp xơ gan nghiêm trọng.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của tràn dịch màng bụng 

Chế độ sinh hoạt

Chế độ sinh hoạt dưới đây sẽ giúp quản lý tình trạng tràn dịch màng bụng tốt hơn:

• Kiểm tra cân nặng: Tự cân hàng ngày. Hãy đến cơ sở y tế gần nhất nếu bạn tăng hơn 1kg mỗi ngày trong ba ngày liên tiếp.
• Hạn chế sử dụng NSAIDs: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), như ibuprofen và aspirin, có thể khiến cơ thể bạn giữ lại nước và muối dư thừa. Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ xem có thể dùng NSAID hoặc acetaminophen (paracetamol) để giảm đau hay không.
• Tập thể dục: Tiếp tục hoặc bắt đầu một chương trình tập thể dục hàng ngày.
• Ngừng chất kích thích: Cố gắng bỏ hút thuốc, ngừng uống rượu.
• Thảo luận về thuốc: Thảo luận với bác sĩ về tất cả các loại thuốc bạn đang dùng, bao gồm thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng và thảo dược. Chúng có thể can thiệp vào điều trị, gây tác dụng phụ, hoặc làm hỏng gan và thận của bạn.
• Hạn chế chất lỏng: Bạn có thể cần hạn chế lượng nước uống vào nếu mức natri của bạn thấp.

Chế độ dinh dưỡng

Về chế độ dinh dưỡng bạn cần:

• Ăn kiêng ít muối: Cố gắng tiêu thụ không quá 2.000 mg natri mỗi ngày.
• Tránh rượu bia: Tốt nhất là tránh đồ uống có chứa cồn để giảm nguy cơ tràn dịch màng bụng.

Phương pháp phòng ngừa tràn dịch màng bụng

Đặc hiệu

Tràn dịch màng bụng thường là hậu quả của các bệnh gan mạn tính, đặc biệt là xơ gan, trong đó viêm gan virus là nguyên nhân quan trọng. Vì vậy, tiêm vắc xin phòng viêm gan virus, nhất là viêm gan B, được xem là biện pháp phòng ngừa đặc hiệu và hiệu quả giúp giảm nguy cơ tiến triển bệnh gan dẫn đến tràn dịch màng bụng.

Hiện nay, vắc xin viêm gan B đã được chứng minh có khả năng bảo vệ lâu dài, giúp ngăn ngừa nhiễm virus, từ đó hạn chế nguy cơ viêm gan mạn, xơ gan và các biến chứng nặng như tràn dịch màng bụng hay ung thư gan. Việc tiêm chủng đầy đủ và đúng lịch được khuyến cáo cho trẻ sơ sinh, trẻ em và cả người lớn chưa có miễn dịch, đặc biệt là những người có nguy cơ cao như người sống chung với người nhiễm viêm gan B, nhân viên y tế hoặc người có bệnh gan nền.

Đối với viêm gan C, hiện chưa có vắc xin phòng bệnh, do đó việc phòng ngừa chủ yếu dựa vào tầm soát sớm, tránh các hành vi nguy cơ lây nhiễm qua đường máu và điều trị kịp thời nếu nhiễm bệnh. Kết hợp tiêm vắc xin viêm gan B với các biện pháp phòng bệnh khác sẽ góp phần quan trọng trong việc bảo vệ gan, giảm nguy cơ xơ gan và từ đó hạn chế khả năng xuất hiện tràn dịch màng bụng.

Không đặc hiệu

Cách tốt nhất để phòng ngừa tràn dịch màng bụng là chăm sóc lá gan của bạn. Tràn dịch màng bụng là một dấu hiệu của tổn thương gan.

• Tránh đồ uống có cồn.
• Tránh thực phẩm chứa nhiều muối.
• Duy trì cân nặng khỏe mạnh.
• Tập thể dục thường xuyên.
• Ngừng hút thuốc.