Mụn viêm: Nguyên nhân, cách điều trị và phòng ngừa tái phát

Mụn viêm (Inflammatory Acne) là giai đoạn tiến triển nặng của mụn trứng cá thông thường. Mụn trứng cá khởi nguồn từ các vi nhân mụn (microcomedones) do sự bít tắc lỗ chân lông bởi dầu thừa và tế bào chết.

Bệnh lý này có thể xuất hiện ở bất kỳ vùng da nào có nhiều tuyến bã nhờn, phổ biến nhất là mặt, lưng, ngực và vai. Mụn viêm không chỉ là vấn đề ngoài da mà còn phản ánh tình trạng sức khỏe nội tiết và lối sống, gây ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý xã hội của người bệnh, đặc biệt là lứa tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi.

Những dấu hiệu và triệu chứng của mụn viêm 

Biểu hiện lâm sàng của mụn viêm rất đa dạng, tùy thuộc vào độ sâu và mức độ nghiêm trọng của ổ viêm. Các bác sĩ chuyên khoa thường phân loại tổn thương mụn viêm thành các dạng sau đây: 

• Mụn nhỏ: Đây là những nốt mụn nhỏ, màu hồng hoặc đỏ, sờ vào thấy hơi cộm và đau nhẹ. Sẩn hình thành khi vách nang lông bị vỡ nhưng viêm chưa lan rộng và chưa tạo mủ rõ ràng trên bề mặt.
• Mụn mủ (Pustules): Tổn thương giống như sẩn nhưng có đầu trắng hoặc vàng ở trung tâm, bao quanh là viền da đỏ. Mủ bên trong là xác của bạch cầu và vi khuẩn. Mụn mủ thường nông và ít nguy cơ gây sẹo lõm nếu không bị cạy nặn sai cách.
• Mụn bọc (Nodules): Đây là những tổn thương nhiễm trùng lớn, cứng, sưng to và đau nhức nhiều. Mụn bọc nằm sâu dưới da do sự viêm nhiễm lan sâu xuống lớp trung bì. Khi chạm vào có cảm giác như một khối cứng chắc và thường tồn tại dai dẳng trong nhiều tuần.
• Mụn nang (Cysts): Đây là dạng nặng nhất của mụn viêm. Mụn nang là những túi kín chứa đầy dịch lỏng, mủ và máu, mềm hơn mụn bọc nhưng kích thước lớn và rất đau. Nguy cơ để lại sẹo rỗ và sẹo lồi từ mụn nang là rất cao do cấu trúc collagen dưới da bị phá hủy nghiêm trọng.

Biến chứng có thể gặp khi mắc mụn viêm 

Mụn viêm không được điều trị đúng cách sẽ để lại những di chứng nặng nề trên da như:

• Sẹo rỗ (Atrophic scars): Do sự thiếu hụt collagen trong quá trình làm lành vết thương, tạo thành các hố lõm trên da (sẹo đáy nhọn, sẹo đáy vuông hoặc sẹo lòng chảo).
• Sẹo lồi và sẹo phì đại: Xảy ra do sự tăng sinh collagen quá mức, thường gặp ở vùng xương hàm, ngực và lưng.
• Tăng sắc tố sau viêm (PIH): Các vết thâm đen hoặc đỏ dai dẳng kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm sau khi mụn đã lành, đặc biệt phổ biến ở người có làn da sẫm màu.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để thăm khám ngay khi có các dấu hiệu sau:

• Mụn viêm xuất hiện nhiều, lan rộng và gây đau nhức dữ dội.
• Có sự xuất hiện của mụn bọc và mụn nang lớn.
• Mụn không thuyên giảm sau 2 đến 3 tháng sử dụng các sản phẩm chăm sóc da không kê đơn.
• Mụn để lại sẹo lõm hoặc vết thâm nghiêm trọng ngay sau khi lành.
• Tình trạng mụn gây ảnh hưởng lớn đến tâm lý và sự tự tin của người bệnh.

Cơ chế bệnh sinh của mụn viêm là sự tác động qua lại của 4 yếu tố chính. Việc hiểu rõ các nguyên nhân này giúp định hướng điều trị hiệu quả:

• Tăng tiết bã nhờn: Dưới tác động của hormone Androgen (hormone sinh dục nam), các tuyến bã nhờn hoạt động quá mức, sản xuất ra lượng dầu thừa nhiều hơn mức cần thiết.
• Sừng hóa cổ nang lông: Các tế bào chết ở miệng lỗ chân lông không bong ra bình thường mà kết dính lại với nhau, trộn lẫn với bã nhờn tạo thành nút sừng bít tắc đường thoát của nang lông.
• Sự phát triển của vi khuẩn: Vi khuẩn C. acnes là loại vi khuẩn kỵ khí thường trú trên da. Khi lỗ chân lông bị bít tắc tạo môi trường thiếu oxy và giàu dinh dưỡng (bã nhờn), chúng sẽ sinh sôi nảy nở mạnh mẽ.

Những ai có nguy cơ mắc phải mụn viêm? 

Mụn viêm là bệnh lý đa yếu tố, ảnh hưởng đến nhiều đối tượng khác nhau nhưng phổ biến nhất ở:

• Thanh thiếu niên trong độ tuổi dậy thì (từ 12 đến 18 tuổi) do sự thay đổi nội tiết tố mạnh mẽ.
• Phụ nữ có rối loạn nội tiết như hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), chu kỳ kinh nguyệt không đều hoặc phụ nữ mang thai.
• Người có tiền sử gia đình (bố hoặc mẹ) từng bị mụn trứng cá nặng.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải mụn viêm 

Bên cạnh yếu tố cơ địa, các tác nhân từ môi trường và thói quen sinh hoạt đóng vai trò làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh:

• Căng thẳng (Stress): Stress kích thích tuyến thượng thận tiết ra Cortisol và Androgen, làm tăng tiết dầu và viêm.
• Chế độ ăn: Tiêu thụ nhiều thực phẩm có chỉ số đường huyết cao (đường, tinh bột tinh chế) và sữa bò có thể kích thích các yếu tố tăng trưởng giống Insulin (IGF-1), làm tăng sừng hóa và tiết dầu.
• Mỹ phẩm: Sử dụng các sản phẩm trang điểm hoặc chăm sóc da chứa dầu, gây bít tắc lỗ chân lông (tính sinh nhân mụn).
• Thói quen cạy nặn: Việc sờ tay lên mặt và tự ý nặn mụn làm đưa thêm vi khuẩn vào da và đẩy ổ viêm xuống sâu hơn.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán mụn viêm 

Chẩn đoán mụn viêm chủ yếu dựa vào thăm khám lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, các xét nghiệm bổ sung là cần thiết để tìm nguyên nhân tiềm ẩn:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ quan sát trực tiếp tổn thương da để phân loại mức độ mụn (nhẹ, trung bình, nặng) và xác định loại mụn chủ đạo.
• Xét nghiệm nội tiết: Được chỉ định cho phụ nữ trưởng thành bị mụn dai dẳng, mụn mọc vùng hàm cằm kèm theo rậm lông, rụng tóc hoặc rối loạn kinh nguyệt để tầm soát Hội chứng buồng trứng đa nang hoặc tăng sản thượng thận. Các chỉ số thường đo bao gồm Testosterone tự do, LH, FSH.
• Nuôi cấy vi khuẩn: Trong những trường hợp mụn mủ không đáp ứng với kháng sinh thông thường, bác sĩ có thể lấy mẫu mủ để nuôi cấy tìm vi khuẩn kháng thuốc hoặc vi khuẩn Gram âm (viêm nang lông Gram âm).

Phương pháp điều trị mụn viêm

Mục tiêu của điều trị mụn viêm là kiểm soát nhiễm khuẩn, giảm viêm, bình thường hóa quá trình sừng hóa và ngăn ngừa sẹo. Bác sĩ chuyên khoa sẽ xây dựng phác đồ cá thể hóa dựa trên mức độ bệnh:

• Thuốc bôi tại chỗ: Là nền tảng cho các trường hợp mụn nhẹ đến trung bình. Các hoạt chất phổ biến bao gồm Benzoyl peroxide (có tác dụng diệt khuẩn mạnh và giảm đề kháng kháng sinh), Retinoids (như Adapalene, Tretinoin giúp thông thoáng lỗ chân lông và kháng viêm) và Kháng sinh bôi (như Clindamycin, Erythromycin).
• Thuốc uống toàn thân: Được chỉ định cho mụn trung bình đến nặng hoặc mụn kháng trị với thuốc bôi. Kháng sinh đường uống (như Doxycycline, Minocycline) giúp diệt khuẩn và kháng viêm hệ thống. Thuốc nội tiết (thuốc tránh thai kết hợp hoặc Spironolactone) được dùng cho phụ nữ để ức chế Androgen. Isotretinoin là giải pháp cuối cùng cho mụn nang bọc nặng hoặc mụn có nguy cơ để lại sẹo cao, giúp teo nhỏ tuyến bã và ức chế mọi cơ chế gây mụn, tuy nhiên cần sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ do tác dụng phụ.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của mụn viêm 

Chế độ sinh hoạt: 

Việc duy trì quy trình chăm sóc da khoa học và lối sống lành mạnh là biện pháp dự phòng cốt lõi để ngăn ngừa mụn tái phát. Quy trình chăm sóc da đúng cách giúp hỗ trợ điều trị hiệu quả:

• Rửa mặt nhẹ nhàng 2 lần mỗi ngày (sáng và tối) và sau khi đổ mồ hôi bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ, độ pH cân bằng. Tránh chà xát mạnh vì sẽ làm vỡ nốt mụn và lây lan vi khuẩn.
• Sử dụng các sản phẩm chăm sóc da và trang điểm có dán nhãn "Non-comedogenic" (không gây bít tắc lỗ chân lông) hoặc "Oil-free" (không chứa dầu).
• Giặt vỏ gối, khăn mặt và vệ sinh màn hình điện thoại thường xuyên để loại bỏ vi khuẩn tiếp xúc với da mặt.

Chế độ dinh dưỡng:

Dinh dưỡng đóng vai trò điều hòa phản ứng viêm từ bên trong, cụ thể:

• Hạn chế các thực phẩm có chỉ số đường huyết cao (GI cao) như bánh ngọt, nước ngọt, cơm trắng vì chúng làm tăng Insulin và kích thích tiết dầu.
• Giảm tiêu thụ sữa bò và các chế phẩm từ sữa nếu nhận thấy có liên quan đến đợt bùng phát mụn (có thể thay thế bằng sữa hạt).
• Tăng cường thực phẩm giàu Kẽm, Omega-3 (cá hồi, hạt chia) và vitamin A, E, C từ rau xanh, trái cây để kháng viêm và hỗ trợ lành thương.
• Uống đủ 2 lít nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình thải độc của cơ thể.

Phương pháp phòng ngừa mụn viêm

Để kiểm soát mụn lâu dài, mỗi người cần:

• Quản lý tốt căng thẳng thông qua tập thể dục, thiền định hoặc ngủ đủ giấc.
• Thăm khám da liễu sớm ngay khi mụn mới chớm xuất hiện để ngăn chặn tiến triển thành mụn viêm nặng.
• Tuân thủ phác đồ điều trị duy trì (thường dùng Retinoids bôi) ngay cả khi đã hết mụn để ngăn ngừa hình thành vi nhân mụn mới.

Mụn viêm là một bệnh lý da liễu mạn tính đòi hỏi sự kiên trì và tuân thủ nghiêm ngặt trong quá trình điều trị. Hãy bắt đầu điều trị sớm nhất có thể để ngăn chặn biến chứng sẹo rỗ và tìm lại làn da láng mịn vốn có.