Hội chứng tim thận là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Hội chứng tim thận (Cardiorenal Syndrome - CRS) là một thuật ngữ y khoa mô tả các rối loạn của tim và thận, trong đó rối loạn chức năng cấp tính hoặc mãn tính của một cơ quan này có thể gây ra rối loạn chức năng cấp tính hoặc mãn tính ở cơ quan kia.

Về mặt phân loại lâm sàng, hội chứng tim thận được chia làm 5 tuýp chính: 

• Tuýp 1 (suy tim cấp dẫn đến suy thận cấp).
• Tuýp 2 (suy tim mạn dẫn đến bệnh thận mạn tiến triển).
• Tuýp 3 (suy thận cấp dẫn đến suy tim cấp).
• Tuýp 4 (bệnh thận mạn dẫn đến suy tim mạn).
• Tuýp 5 (các bệnh lý toàn thân như đái tháo đường, nhiễm trùng huyết gây suy cả tim và thận đồng thời).

Sự kết hợp giữa suy tim và suy thận làm gia tăng đáng kể độ khó trong điều trị, bởi các thuốc điều trị suy tim có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận và ngược lại. Nhận diện đúng típ bệnh và điều trị cân bằng huyết động là chìa khóa then chốt trong quản lý lâm sàng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của hội chứng tim thận

Biểu hiện lâm sàng của bệnh là sự phối hợp giữa triệu chứng ứ trệ tuần hoàn do suy tim và tình trạng suy giảm chức năng lọc của thận:

• Khó thở và ứ trệ dịch: Khó thở khi gắng sức, khó thở phải nằm đầu cao, ngột ngạt về đêm do phù phổi cấp hoặc ứ dịch ở phổi.
• Phù toàn thân: Phù mềm, ấn lõm ở hai cẳng chân, bàn chân, vùng trước xương chày hoặc cổ chân; trường hợp nặng có thể gây cổ trướng (báng bụng) và phù toàn thân.
• Thiểu niệu hoặc vô niệu: Lượng nước tiểu giảm đáng kể (dưới 500 ml trong 24 giờ) hoặc hoàn toàn không có nước tiểu.
• Mệt mỏi và suy nhược nghiêm trọng: Cơ thể kiệt sức, giảm khả năng vận động do giảm cung lượng tim và tích tụ độc tố ure trong máu.
• Rối loạn nhịp tim và đau ngực: Cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực, tim đập nhanh hoặc đau thắt ngực do thiếu máu cơ tim và rối loạn điện giải.
• Biểu hiện thần kinh trung ương: Lú lẫn, ngủ lịm, giảm tập trung do hội chứng ure huyết cao hoặc giảm tưới máu não.

Biến chứng có thể gặp khi mắc hội chứng tim thận

Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng đe dọa tính mạng như phù phổi cấp, rối loạn điện giải nặng (đặc biệt là tăng kali máu gây ngưng tim đột ngột), suy thận giai đoạn cuối bắt buộc phải lọc máu chu kỳ, sốc tim, suy đa cơ quan và tử vong.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh đang mắc bệnh tim mạch hoặc bệnh thận mạn tính cần đến cơ sở y tế khám ngay khi xuất hiện dấu hiệu phù chân tăng nhanh, giảm lượng nước tiểu đột ngột, khó thở khi nằm ngửa hoặc tăng cân nhanh bất thường (trên 1 - 2 kg trong vài ngày do tích nước). Cần đưa đi cấp cứu ngay nếu có biểu hiện khó thở dữ dội, ho có bọt hồng, lú lẫn hoặc đau ngực kéo dài.

Bệnh phát sinh do các rối loạn huyết động và tác động thần kinh nội tiết qua lại giữa tim và thận:

• Giảm tưới máu thận do suy tim: Cung lượng tim giảm khiến lượng máu đến nuôi thận bị sụt giảm nặng nề, gây hoại tử ống thận cấp hoặc suy giảm tốc độ lọc cầu thận.
• Tăng áp lực tĩnh mạch thận: Ứ trệ tuần hoàn do suy tim phải hoặc suy tim toàn bộ làm tăng áp lực tĩnh mạch thận, làm giảm độ chênh áp lọc tại cầu thận.
• Kích hoạt quá mức hệ thần kinh giao cảm và hệ RAAS: Làm tăng giữ muối nước, gây co mạch thận và làm nặng thêm tình trạng quá tải thể tích.
• Tình trạng viêm mạn tính và stress oxy hóa: Sự phóng thích các cytokine gây viêm làm tổn thương song song cả tế bào cơ tim và tế bào màng lọc cầu thận.
• Tác động của tổn thương thận lên tim: Suy thận làm tăng tích tụ độc tố, quá tải thể tích, tăng huyết áp, tăng gánh nặng lên tim.

Những ai có nguy cơ mắc phải hội chứng tim thận?

Hội chứng tim thận là tình trạng rất phổ biến ở bệnh nhân nhập viện vì suy tim cấp hoặc bệnh thận mạn. Khoảng 40 - 50% bệnh nhân suy tim mạn có kèm theo suy giảm chức năng thận. Bệnh gặp nhiều nhất ở người cao tuổi (trên 65 tuổi). Tỷ lệ mắc bệnh ở nam giới và nữ giới tương đương nhau, không phân biệt chủng tộc.

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải hội chứng tim thận

Một số yếu tố nguy cơ gồm:

• Mắc bệnh đái tháo đường và tăng huyết áp: Là hai nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương mạch máu nhỏ ở cả tim và thận.
• Tiền sử nhồi máu cơ tim hoặc bệnh tim thiếu máu cục bộ: Làm suy giảm nhanh chóng chức năng co bóp của tim.
• Bệnh thận mạn tính sẵn có: Mức lọc cầu thận (eGFR) giảm từ trước làm thận cực kỳ nhạy cảm với sự thay đổi huyết động từ tim.
• Sử dụng thuốc có độc tính với thận: Sử dụng kéo dài hoặc quá liều các thuốc có độc tính trên thận.

Phương pháp chẩn đoán và xét nghiệm hội chứng tim thận

Bác sĩ chẩn đoán dựa trên việc khai thác chi tiết bệnh sử tim mạch, bệnh lý thận, đánh giá tình trạng quá tải dịch (khám tĩnh mạch cổ nổi, tiếng ngựa phi T3, ran ẩm ở phổi, phù chân) và theo dõi sát diễn biến lượng nước tiểu.

Các xét nghiệm cận lâm sàng và quy trình chuyên sâu được chỉ định để xác định tuýp bệnh và mức độ tổn thương bao gồm:

• Xét nghiệm chức năng thận (Creatinin, BUN, eGFR).
• Xét nghiệm men tim (Troponin T, BNP hoặc NT-proBNP).
• Xét nghiệm điện giải đồ.
• Siêu âm tim, siêu âm bụng.
• Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu.

Điều trị hội chứng tim thận

Nội khoa

Mục tiêu điều trị nội khoa là khống chế tình trạng ứ trệ dịch, tối ưu hóa tưới máu cơ quan và kiểm soát cân bằng thần kinh nội tiết:

• Thuốc lợi tiểu (Diuretics).
• Thuốc kiểm sát hệ thần kinh nội tiết.
• Thuốc tăng co bóp cơ tim.
• Thuốc giãn mạch.
• Thuốc gắn Potassium (thuốc trao đổi ion).

Ngoại khoa

Đối với những trường hợp hội chứng tim thận nặng kháng với điều trị nội khoa (ứ dịch trầm trọng, suy thận giai đoạn cuối, tăng kali máu đe dọa tử vong), phương pháp can thiệp là liệu pháp thay thế thận (RRT) như lọc máu liên tục (CRRT), chạy thận nhân tạo chu kỳ hoặc thẩm phân phúc mạc để loại bỏ nước và độc tố ra khỏi cơ thể. Trong các trường hợp bệnh cơ tim giai đoạn cuối, phẫu thuật sẽ được cân nhắc.

Những thói quen sinh hoạt giúp hạn chế diễn tiến của hội chứng tim thận

Chế độ sinh hoạt

Để hạn chế diễn tiến bệnh, bạn cần tuân thủ điều trị và thực hiện các việc sau:

• Theo dõi cân nặng hàng ngày. Cân vào một thời điểm cố định buổi sáng sau khi đi tiểu. Nếu tăng > 1,5 kg trong 2 ngày liên tiếp, cần báo ngay cho bác sĩ.
• Hạn chế lượng nước đưa vào cơ thể. Kiểm soát tổng lượng nước uống (bao gồm nước lọc, canh, sữa) theo đúng mức bác sĩ chỉ định (thường từ 1 - 1,5 lít/ngày đối với người có phù).
• Theo dõi sát lượng nước tiểu 24 giờ.
• Vận động thể lực nhẹ nhàng (đi bộ ngắn) khi thể trạng ổn định, tránh nằm bất động kéo dài.
• Tuân thủ tuyệt đối lịch tái khám và không tự ý ngưng hoặc thay đổi liều lượng các thuốc tim mạch, thuốc thận.

Chế độ dinh dưỡng

Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn giảm muối (ăn nhạt). Kiểm soát lượng đạm (protein) nạp vào phù hợp với mức lọc cầu thận theo tư vấn của chuyên gia dinh dưỡng. Hạn chế thực phẩm chứa nhiều kali (chuối, cam, nước dừa, mãng cầu) nếu có tăng kali máu, và tuyệt đối tránh các loại nước ngọt có ga, rượu bia, thuốc lá và thực phẩm chế biến sẵn giàu natri.

Phòng ngừa hội chứng tim thận

Hiện không có vắc xin hay biện pháp phòng ngừa đặc hiệu hoàn toàn do bệnh liên quan đến cơ chế bệnh sinh phức tạp giữa hai cơ quan.

Các phương pháp phòng ngừa không đặc hiệu tập trung vào kiểm soát các bệnh lý nguyên nhân và tránh tổn thương thứ phát:

• Kiểm soát tốt huyết áp và đường huyết.
• Tránh dùng các thuốc có độc tính với thận.
• Khám sức khỏe định kỳ.

Hội chứng tim thận là một tình trạng tương tác bệnh lý nguy hiểm giữa tim và thận. Việc chẩn đoán sớm, phân loại chính xác tuýp bệnh và áp dụng phác đồ điều trị nội khoa phối hợp (lợi tiểu, thuốc chế SGLT2, kiểm soát điện giải) kết hợp chế độ ăn nhạt nghiêm ngặt sẽ giúp ổn định huyết động, bảo tồn chức năng hai cơ quan và nâng cao tuổi thọ cho người bệnh.